مۆنا تۆکا

 

لیبیا- لەگەڵ زیادبوونی ئامادەبوونی ژنانی لیبیا لە پرۆسەی سیاسی و نێودەوڵەتیدا، بەتایبەتی ئەوانەی پەیوەندییان بە ئاشتی و ئاشتەواییەوە هەیە، پرسیارێکی بنەڕەتی سەبارەت بە سروشتی ئەم ئامادەبوونە دێتە ئاراوە: ئایا نوێنەرایەتییەکی ڕاستەقینە لەسەر بنەمای لێهاتوویی و فرەچەشنی جوگرافی و کۆمەڵایەتی ڕەنگدەداتەوە، هێشتا بە ڕەچاوکردنی تەسک بەڕێوەدەچێت کە هەمان نوخبەکان بەرهەمدەهێننەوە؟ لە کاتێکدا بەشداری ژنان وەک پێویست سەیر دەکرێت بۆ بەرزکردنەوەی سەقامگیری، شایەتحاڵی چالاکوانان و ئەکادیمیستەکان لە پاشخانی جیاوازەوە بۆشایییەکی ڕوون لە نێوان ئامادەبوونی فەرمی و کاریگەریی ڕاستەقینەدا ئاشکرا دەکەن، هەروەها ئاڵەنگاری پێکهاتەیی کە بەردەوامن لە بەربەستبوون لە بەهێزکردنی ژنان بۆ ئەوەی ڕۆڵی تەواوی خۆیان لەم پرۆسانەدا بگێڕن.

 

”هەڵبژاردنی ژنان: لە نێوان لێهاتوویی و خزمایەتی”

عائیشە یوسف ئەحمەد وتی: هەڵبژاردنی ژنانی لیبیا لە مەیدانە سیاسی و نێودەوڵەتییەکان زۆرجار لەسەر بنەمای شایستەیی یان تایبەتمەندبوون نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای خزمایەتی و تۆڕەکانی پەیوەندییەکان و پەیوەندییە خێڵەکی و کۆمەڵایەتییەکانە، پێی وایە ئەم پرۆسەی هەڵبژاردنە بەشدارە لە دەرکردنی زۆرێک لە کەسانی شایستە، بەتایبەتی لە ناوچەی باشوور، کە ژنان بەدەست کەمی نوێنەرایەتییەکی ڕوونەوە دەناڵێنن بە بەراورد لەگەڵ هاوتاکانیان لە ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا، سەرەڕای ئەوەی خاوەنی توانای پێویستن بۆ بەشداریکردنی کاریگەر لە گفتوگۆی سیاسی و بڕیاردان.

 

ئاماژە بەوە دەکات، کە ژنان، بەتایبەتی لە باشوور، ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە هەوڵەکانی ئاشتەوایی ناوخۆییدا، چونکە بەشدارییان لە چارەسەرکردنی ململانێ ئاڵۆزەکانی خێڵەکی و سەقامگیریدا کردووە، بەڵام ئەم ڕۆڵە لە نوێنەرایەتی فەرمی لە ناو پرۆسە سیاسییەکاندا بەرجەستە ناکات، ئەمەش بە سنووردار و بێ کاریگەری ماوەتەوە.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە ڕاستی ئێستا ڕەنگدانەوەی پشتبەستنێکی ڕاستەقینە بە شایستەیی نییە، هەروەها دامەزراندنی سیاسی لەسەر بنەمای شایستەیی نییە، بەڵکو لەسەر بنەمای پەیوەندی و لایەنگرییە، تەنانەت هەندێکجار درێژدەبێتەوە بۆ ڕەچاوکردنی خێڵەکی کە دیاری دەکات کێ ڕێگەی پێدراوە بچێتە ناوەوە، ئەم شێوازەی هەڵبژاردن تەنها لە حاڵەتە تاکەکەسییەکاندا سنووردار نییە، بەڵکو بووەتە تایبەتمەندییەکی گشتی، ئەمەش بووەتە هۆی دوورخستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە ژنانی شایستە، بەتایبەتی لە باشووری لیبیا.

 

عائیشە یوسف ئەحمەد تیشک دەخاتە سەر خاڵێکی گرنگی جوگرافی، وتی: نوێنەرایەتی ژنان لە باشوور بە بەراورد لەگەڵ ناوچەکانی ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا زۆر سستە، ئەم سستییە پەیوەندی بە نەبوونی لێهاتووییەوە نییە، بەڵکو بەپێچەوانەوە لە هەرێمی باشووردا ژنانی شایستە هەن کە توانای نوێنەرایەتی و بەشداریکردنیان لە دیالۆگە سیاسییەکاندا هەیە، بەرنامەیان هەیە کە دەتوانێت خزمەت بە ژنان بکات، بەڵام بەهۆی میکانیزمی هەڵبژاردنی نادادپەروەرانە دەرفەتیان پێنادرێت.

 

عائیشە یوسف ئەحمەد، دووپاتی دەکاتەوە، ژنان بە تایبەتی لە باشوور ڕۆڵی ڕاستەقینە و کاریگەریان لە ئاشتەوایی ناوخۆییدا گێڕاوە، بەتایبەتی لە ململانێی خێڵەکیدا، هەروەها ژنان لە بونیادنانی ئاشتیدا ئامادە بوون و بەشدارییان لە ئاشتەوایی نێوان خێڵە جیاوازەکاندا کردووە، لەنێویاندا ململانێی ئاڵۆز، بە بڕوای عائیشە، ئەم ڕۆڵە ڕەنگدانەوەی توانای ڕاستەقینەی ژنانە بۆ بەشداریکردن لە سەقامگیری، بەڵام لە پرۆسەی سیاسی فەرمیدا ڕەنگدانەوەی نییە، کە ئامادەبوونیان بە سستی دەمێنێتەوە.

 

”نوێنەرایەتی ژنان: لە نێوان ڕاستی و ئامادەبوونە”

زەینەب میسباح هاوڕایە لەگەڵ کەسی پێش خۆی، کە ئاماژە بەوە دەکات هەڵبژاردنی ژنان لە پرۆسەکانی ئاشتی نێودەوڵەتیدا لەسەر بنەمای تێکەڵەیەک لە فاکتەرەکانە، بەڵام ڕەچاوکردنی سیاسی و تۆڕەکانی کاریگەری، هەروەها ئەو دامەزراوانەی کە بەشداربووان سەر بە خۆیانن، ئەم میکانیزمانە هەمان نوخبە ژنان دووبارە دەکەن، بەبێ ئەوەی دەرفەتێک بدەنە ڕووخساری نوێ کە نوێنەرایەتی توێژە فراوانەکانی ژنانی لیبیا دەکەن، ئەمەش هەمەچەشنی نوێنەرایەتی سنووردار دەکات و متمانەی سست دەکات.

 

ئاماژە بەوە دەکات، کە بوونی ژنان لە دانوستانەکانی ئاشتیدا لە ڕووکەشدا ئەرێنی دەردەکەوێت، بەڵام زۆرجار لە بنکەی فێمینیستی فراوانتر دابڕاوە، تەنها ڕێژەیەکی سنووردار لە ژنانی ناوچە جیاوازەکان لە ڕاستیدا بەشداری ئەم دیالۆگانە دەکەن، ئەمەش دەبێتە هۆی نەبوونی ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی پێویستەکانی ژنان لەسەر زەوی، بە لەبەرچاوگرتنی سستی کەناڵەکانی پەیوەندی نێوان بەشداربووان و کۆمەڵگەی ژنان.

 

زەینەب میسباح شیکارییەکی ڕێکخراوتر پێشکەش دەکات و وتی: هەڵبژاردنی ژنان لەسەر بنەمای "تێکەڵاوی فاکتۆرەکان"ە، بەڵام "کاریگەرترین هۆکارەکان" وەک ڕەچاوکردنی سیاسی و تۆڕی پەیوەندییەکان و ئەو دامەزراوانە دەمێننەوە کە ژنان بەشێکن لێی، ئەم تێکەڵبوونەی سیاسەت و پەیوەندی و دامەزراوەکان دەبێتە هۆی بەرهەمهێنانەوەی هەمان نوخبەی ژن، دەرفەتەکان بۆ دەنگی نوێ یان نوێنەرایەتیی هەمەچەشنتر سنووردار دەکات.

 

پێی وایە ئامادەبوونی ژنان لە دانوستانەکانی ئاشتیدا لە شێوازدا "زۆر سەرنجڕاکێشە"، بەڵام لە ڕاستیدا "سێبەری بنکەیەکی سنووردارە"، واتە مەرج نییە بەشداربووان نوێنەرایەتی بزووتنەوەی فێمینیستی فراوانتر بکەن، ڕێژەی بەشداریکردنی ژنانی ناوچە جیاوازەکان لەم دیالۆگانەدا "زۆر کەمە"، لە ئەنجامدا ڕەنگدانەوەی ڕاستەقینەی پێویستیەکانی ژنان لەسەر زەمینە، هەروەها ئاماژە بە "نەبوونی میکانیزمی بەشداریکردن" دەکات کە ژنانی بەشداربوو بە کۆمەڵگەی فێمینیستەوە دەبەستێتەوە.

 

زەینەب مسباح ئاماژە بەوە دەکات، نموونە هەیە کە "ژن تەنها بۆ قەرزکردنی شەرعیەت بەکارهێنراوە"، بەبێ ئەوەی دەنگێکی ڕاستەقینە لەناو دانوستانەکاندا هەبێت، ئەمەش ڕەنگدانەوەی سروشتی ڕووکەشی هەندێک بەشداریکردنە، بەڵام هەوڵەکان بە تایبەت لەلایەن ژنانی گەنجەوە دەدرێن، کە لە ڕێگەی بەرنامە و بیرۆکەی ڕوونەوە دەستیان کردووە بە دووپاتکردنەوەی ئامادەبوونییان.

 

”هەڵبژاردنی ژنان لەسەر بنەمای لایەنگری و بینین و پەیوەندییەکان”

لە هەمان چوارچێوەدا، ساڵحە دەماری وتی: ئەو هەڵبژاردنانەی لە چوارچێوەی ئاشتەوایی نیشتمانیدا ئەنجامدراون زۆرجار سەرکەوتوو نەبوون، بەو پێیەی ئەو هەڵبژاردنانە لەسەر بنەمای لێهاتوویی نەبوون، ئەوەندەی پەیوەست بوون بە توانای هەندێک لە ژنان بۆ دیاربوون و ئاڵەنگاری سنووردارکردنی کۆمەڵایەتی، ئەم پێوەرە ڕووکەشانەی هەڵبژاردن بووە هۆی دەرکردنی ئەو ژنانەی کە خاوەنی ئەزموونی ڕاستەقینە و توانای بەشداریکردنن، بەڵام بەهۆی سستی بەرزکردنەوەی ئاستیان یان نەبوونی پشتیوانی لە دەرەوەی بازنەکانی بەشداریکردن مانەوە.

 

پێی وایە بوونی ژنان لە لیژنەکانی ئاشتەواییدا بەهای سیمبولی و مرۆیی بەرچاوی هەیە، بەتایبەتی کە ژنان لەنێو ئەو گروپانەدا بوون کە زۆرترین کاریگەری ململانێیان لەسەرە، جا چ لەڕێگەی لەدەستدانی هاوژین یان منداڵەوە، بەڵام ئەم ئامادەبوونە هەمیشە کاریگەر نییە، لە هەندێک حاڵەتدا ژنان وەکو کەسایەتییەکی سادە هەڵدەبژێردرێن بەبێ ئەوەی خاوەنی ئامرازەکانی کاریگەرییان هەبێت، لە کاتێکدا هەندێکی دیکە بەڕاستی بەشدارییان لە سەرکەوتنی هەندێک هەوڵی ئاشتەواییدا کردووە.

 

هەروەها تیشکی خستە سەر ڕەهەندێکی کۆمەڵایەتی جیاواز لە پرۆسەی هەڵبژاردندا، ئاماژەی بەوەدا کە هەندێک لە ژنان نەک لەبەر لێهاتووییان هەڵدەبژێردرێن، بەڵکو لەبەر ئەوەی خاوەنی "ئازایەتی بینینیان" و توانای ئاڵەنگاری داب و نەریتەکانن، پێشنیاری ئەوە دەکات کە پێوەرەکەی "بینین" بووەتە جێگرەوەیەک بۆ "ئەزموون"، کە بە کەموکوڕییەکی ڕوون دەزانێت، بەتایبەتی کاتێک ژنانی دیکە کە توانای ڕاستەقینەیان هەیە بەهۆی سنوورداربوونی میدیا یان ئامادەیی کۆمەڵایەتییان پەراوێز دەخرێن.

 

ساڵحە دەماری ڕەهەندێکی مرۆیی بۆ ئەم باسە زیاد دەکات و وتی: بوونی ژنان لە لیژنەکانی ئاشتەواییدا زۆر گرنگە، نەک تەنها بۆ نوێنەرایەتی بەڵکو لەبەر ئەوەی ژنان بەشێکی دانەبڕاو بوون لەو ئازارانەی کە بەهۆی ململانێکانەوە دروست بوون، کوڕەکانیان و هاوژینەکانیان لەدەستدا، لەم ڕوانگەیەوە بەشداریکردنیان لە ئاشتەواییدا دەتوانێت بەشداربێت لە گەیشتن بە کۆدەنگی، بەڵام کێشەکە "کێ نوێنەرایەتیان دەکات" دەمێنێتەوە، چونکە هەندێکجار ژنان "وەک ڕووبەرێک" دادەنرێت بەبێ ئەوەی خاوەنی توانای ڕاستەقینەی کاریگەریکردن لەسەر ڕووداوەکان بن.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە بوونی ژنان نیوەی کێشەکە تەواو دەکات، واتە ئەوان توخمێکی بنەڕەتین لە گەیشتن بە ئاشتەوایی، بەڵام ئەم ئامادەبوونە دەبێت لەسەر بنەمای هەڵبژاردنی دروست و بەهێزکردنی ڕاستەقینە بێت، نەک تەنها پڕکردنەوەی ژمارەکان، پرسەکە خودی بەشداری ژنان نییە، بەڵکو باوەڕبوونە بە ڕۆڵی ئەوان و میکانیزمەکانی پشتیوانیکردنیان.

 

”نوێنەرایەتی ژنان: لە نێوان ڕاستی ناوخۆیی و دابڕانی سیاسی”

مریەم مەشمور وتی: هەڵبژاردنی ژنان لە دەستپێشخەرییە نێودەوڵەتییەکان هەندێکجار لەسەر بنەمای ئەزموونە، بەڵام زۆرجار لە ژێر کاریگەری پەیوەندییە کەسییەکان و پەیوەندییەکان لەگەڵ بازنە کاریگەرەکاندایە، ئەمە بە کەموکوڕییەکی ڕوون دەزانێت، جەخت لەسەر پێویستی هەڵبژاردن دەکاتەوە کە هەموو ناوچەکانی لیبیا لەخۆبگرێت و لەسەر بنەمای لێهاتوویی و توانای کاریگەریکردن بێت نەک لەسەر بنەمای نزیکی لە بڕیاردەران.

 

جەخت لەوە دەکاتەوە، کە نەبوونی ژنان و گەنجان لە پرۆسەکانی ئاشتەوایی زۆرجار دەبێتە هۆی شکستهێنانیان، بە ئاماژەدان بە ئەزموونە ناوخۆییەکان لە باشووری لیبیا، ڕوونیدەکاتەوە، کە بەشداریکردنی ژنان ڕەهەندێکی گرنگی مرۆیی و کۆمەڵایەتی زیاد دەکات و دەرفەتی گفتوگۆی سەرکەوتوو بەرز دەکاتەوە، بە لەبەرچاوگرتنی توانای ژنان بۆ کەمکردنەوەی گرژییەکان و دروستکردنی متمانە.

 

مریەم مەشمور وتی: هەڵبژاردن هەندێک جار لەسەر بنەمای ئەزموونە، بەڵام زۆرجار لە ژێر کاریگەری پەیوەندییەکان لەگەڵ "کەسانێک یان بەرپرسێکی دیاریکراو"، ڕادەی پەیوەندییەکانی ناو ئەم بازنانە، هەروەها ئەم تێکەڵبوونی لێهاتوویی و پەیوەندییەکان دەبێتە هۆی دەرئەنجامە نادادپەروەرانە، جەخت لەسەر پێویستی هەڵبژاردن دەکاتەوە کە "لە ئاستی نیشتمانیدا" بێت، هەموو ناوچەکانی لیبیا بگرێتەوە، نەک سنووردار بێت بە تۆڕە تایبەتەکان.

 

دیدێکی ڕوونتر لەم خاڵەدا دەخاتە ڕوو و جەخت لەوە دەکاتەوە، کە زۆرجار نەبوونی ژنان و گەنجان لە پرۆسەکانی ئاشتەواییدا دەبێتە هۆی شکستهێنانیان، ئەو ئەزموونەکانی باشووری لیبیا دەهێنێتەوە کە ئاشتەواییەکانی ژنانی تێدا نەبووە "١٠٠% سەرکەوتوو نەبوون"، لە کاتێکدا ژنان بەشدارییان لە سەرکەوتنی چەند حاڵەتێکدا کردووە، ئەمەش دەگەڕێنێتەوە بۆ سروشتی ژنان، کە "بەدوای ئاشتی و سەقامگیریدا دەگەڕێن"، دەیانکاتە توخمێکی بناغەی لە هەر پرۆسەیەکی ئاشتەواییدا.

 

ئەم چوار شایەتحاڵییە وێنەیەکی ئاڵۆزی بەشداری ژنانی لیبیا لە پرۆسەی ئاشتەواییدا ئاشکرا دەکەن، وێنەیەک کە ناتوانرێت لە سەرکەوتن یان شکستێکی سادەدا کورت بکرێتەوە، لە لایەکەوە ئەو ژنانە پیشان دەدات کە توانای کاریگەری گۆڕانکاری ڕاستەقینەیان هەیە، بەتایبەتی لەسەر ئاستی ناوخۆیی، لە لایەکی دیکەوە، کەموکوڕی قووڵ لە میکانیزمەکانی هەڵبژاردن و نوێنەرایەتیکردندا ئاشکرا دەکات، کە زۆرجار ئەم ئامادەییە لە کاریگەریدا سنووردار دەکات یان تەنانەت تەنها ئاماژەی دەکات.

 

لە نێوان ئەم دوو ئاستەدا، پێویستی بەپەلە دەمێنێتەوە بۆ دووبارە بونیادنانەوەی ئەم بەشدارییە لەسەر بناغەیەکی دادپەروەرانەتر و ڕوونتر کە دەستەبەرکردنی دەستڕاگەیشتن بە بەهرەی ڕاستەقینە و ڕەنگدانەوەی فرەچەشنی ژنانی لیبیا و گۆڕینی بوونیان لە ئامارێکی سادە بۆ هێزێکی چالاک لە داڕشتنی داهاتووی وڵاتەکەدا.