حەنان حارت

 

مەغریب - لە ساڵانی ڕابردوودا, پرسی سزای لەسێدارەدان گەڕایەوە ناو مەیدانەکە لە مەغریب، کە دواین جێبەجێکردنی بۆ ڕێکكەوتی ٥ی ئەیلوولی ١٩٩٣ دەگەڕێتەوە، ئەمەش لەگەڵ دەرکەوتنی ئاماژەی سیاسی و یاسایی کە ئاماژە بە گۆڕانکارییەکی پلەبەندی لە هەڵوێست بەرامبەری دەدەن.

 

لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤، مەغریب بۆ یەکەمجار دەنگیدا بۆ پشتگیریکردن لە بڕیارێکی نێودەوڵەتی کە بانگەواز بۆ ڕاگرتنی جێبەجێکردنی سزاکە دەکات، هاوکات وەزیری داد لە مانگی حوزەیرانی ٢٠٢٦ ڕایگەیاند، کە وڵاتەکە میوانداریی دەیەمین کۆنگرەی نێودەوڵەتی دژی سزای لەسێدارەدان دەکات.

 

بەڵام ئەم ئاراستەیە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامیی دادگاکان لە دەرکردنی سزای لەسێدارەدان. بەپێی ڕێکخراوی "پێکەوە دژی سزای لەسێدارەدان"، کۆتایی ساڵی ٢٠٢٤ نزیکەی ٨٨ کەس، کە یەکێکیان ژن بوو، چاوەڕێی جێبەجێکردنی سزاکەیان دەکرد، لە کاتێکدا لە ماوەی ساڵی ٢٠٢٥ دا شەش سزای نوێ دەرچوون، بەبێ جێبەجێکردنی هیچ کامیان.

 

ئەم جیاوازییەی نێوان ئاراستەکردن بەرەو دژایەتیکردنی سزاکە و بەردەوامیی دەرکردنی، گفتوگۆیەکی یەکلایی نەکراوە دەردەخات، پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت، دوای زیاتر لە سێ دەیە لە ڕاگرتنی جێبەجێکردن، ئایا سزای لەسێدارەدان هێشتا ڕۆڵی ڕێگری دەگێڕێت، یان بەردەوامییەکەی ڕەنگدانەوەی تێڕوانینێکە بۆ دادپەروەری کە سزاکە بە گونجاو دەزانێت بۆ قورسترین تاوانەکان؟

 

نێوان ڕێگری و پاراستنی قوربانییان

کەریمە سەلامە، پارێزەر، گفتوگۆی سزای لەسێدارەدان لە مەغریب بە گەشەسەندنی گفتوگۆی دادپەروەری و یاساییەکانیشەوە دەبەستێتەوە لە دەیەکانی ڕابردوودا، ئاماژە بە گەشەسەندنی داواکارییەکان بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەکات لە سەرەتای دوو هەزارەی نوێوە، بە ناونیشانی هاوتەریبکردنی یاسادانانی مەغریب لەگەڵ پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکان، بەتایبەت ئەوانەی پەیوەندییان بە مافی ژیان و ڕێککەوتنە نێودەوڵەتییەکانەوە هەیە کە مەغریب پەسەندی کردوون.

 

لەو چوارچێوەیەدا، ئاماژە بە دەستووری ٢٠١١ دەکات، بەتایبەت ماددەی ٢٠ کە دەڵێت مافی ژیان یەکەمین مافی هەر مرۆڤێکە، پێیوایە گفتوگۆکە لە مەغریبدا ئێستا لە نێوان دوو ئاراستەدایە؛ یەکێکیان پاڵ بە هەڵوەشاندنەوەی سزاکەوە دەنێت لە پێناو هاوسەنگبوون لەگەڵ مافی ژیان و پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکاندا، ئاراستەیەکی تریش پێیوایە هەندێک تاوان بەهۆی توندوتیژی و مەترسییەکەیانەوە، پێویستە قورسترین سزایان تێدا بمێنێتەوە.

 

ئاماژەی بەوەش کرد کە مەغریب لە ساڵی ١٩٩٣وە سزای لەسێدارەدانی جێبەجێ نەکردووە، و ئەو سزایانەی کە دەرچوون سنووردار بوون، هەروەها سیستەمی یاسایی، بە چەندین مسۆگەری و ڕێکاری تایبەتی بۆ ئەم سزایە تێدایە.

 

ڕوونیکردەوە، نابێ گفتوگۆکە تەنها لە لایەنی سزادا سنووردار بکرێت، بەڵکو پێویستە مافی قوربانیان و خێزانەکانیان لەبەرچاو بگیرێت، هەروەها ئەو کاریگەرییە قووڵانەی کە تاوانە گەورەکان لەسەر خێزانەکان هەیانە.

 

ڕاگرتنی جێبەجێکردن بەس نییە و هەڵوەشاندنەوەی یاسایی چارەسەرە

لە بەرامبەردا، نەعیمە کلاف، پارێزەر، پێیوایە ڕاگرتنی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان لەلایەن مەغریبەوە لە ساڵی ١٩٩٣وە دەستکەوتێکی گرنگی دادپەروەری و مرۆیی پێکدەهێن، بەڵام پێیوایە بەردەوامیی دەقە یاساییەکانی تایبەت بە سزاکە، لەگەڵ بەردەوامیی دادگاکان لە دەرکردنی سزای لەسێدارەدان، دەرگا بە کراوەیی دەهێڵنەوە لەبەردەم ئەگەری گەڕانەوە بۆ جێبەجێکردنی.

 

وتیشی: ڕاگرتنی ڕاستەقینەی جێبەجێکردن بەس نییە، مەگەر بە هەموارکردنەوەی یاسای سزادان و یاسای دادوەریی سەربازی و هەڵوەشاندنەوەی ئەو دەقانەی سزای لەسێدارەدانیان تێدایە هاوشانی نەبێت، هەروەها گواستنەوە لە ڕاگرتنی کردارییەوە بۆ هەڵوەشاندنەوەی یاسایی، پراکتیکی مەغریبی زیاتر لەگەڵ پابەندبوونە نێودەوڵەتییەکان و لەگەڵ ماددەی ٢٠ی دەستووردا سەبارەت بە مافی ژیان گونجاوتر دەکات.

 

پێیوایە مەغریب لە جاران زیاتر نزیک بووەتەوە لە هەڵوەشاندنەوەی سزای لەسێدارەدان، پشت بەوە دەبەستێت کە زیاتر لە سێ دەیە بە بێ جێبەجێکردنی هیچ سزایەک تێپەڕیوە، گەشەسەندنی گفتوگۆی دادپەروەری و فەرمی لەسەر سزاکە، ئاماژەی بەوەشکرد، کە دەنگدانی مەغریب لە ساڵی ٢٠٢٤ بۆ بڕیارێکی کۆمەڵەی گشتیی نەتەوە یەکگرتووەکان کە داوای ڕاگرتنی جیهانیی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان دەکات، بە ڕای ئەو، پەرەسەندنێکی گرنگ بوو لە هەڵوێستی مەغریبدا.

 

وەزارەتی داد لە مانگی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٤ ڕایگەیاندبوو کە مەغریب بۆ یەکەمجار دەنگ بە بڕیارنامە نێودەوڵەتییەکە دەدات، دوای ئەوەی لە نۆ بڕیارنامەی پێشووی پەیوەندیدار بە ڕاگرتنی جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەداندا بێلایەن بووبوو.

 

نەعیمە کلاف پێیوایە ئەو هەنگاوەی کە دەمێنێتەوە بە شێوەیەکی سەرەکی بوونی ئیرادەی سیاسی و یاسادانانە بۆ هەموارکردنەوەی یاساکان و وەستاندنی دەرکردنی سزای لەسێدارەدان، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە هەڵوەشاندنەوە بووەتە پرسێکی کاتی ئەگەر ئەم ڕێبازە بەردەوام بێت.

 

سەبارەت بەو پاساوەی کە وتی سزای لەسێدارەدان ئامرازێکە بۆ ڕێگری، نەعیمە کلاف ڕوونیکردەوە، ئەو توێژینەوانەی باسی پەیوەندیی نێوان سزای لەسێدارەدان و ئاستی تاوانیان کردووە، بەپێی هەڵوێستی ئەو، بوونی پەیوەندییەکی ڕاستەوخۆ پشتڕاست ناکەنەوە کە دڵنیایی بدات لە کەمبوونەوەی تاوانەکان بەهۆی ئەم سزایەوە.

 

ئەو پێیوایە ڕێگریی ڕاستەقینە پەیوەندیی بە کارایی دەسەڵاتەکانی جێبەجێکردنی یاسا و خێرایی دۆزینەوەی تاوان و دەستگیرکردنی ئەنجامدەرانیان و دادگاییکردنیانەوە هەیە، سەرەڕای چارەسەرکردن هۆکارە کۆمەڵایەتی و دەروونییەکان کە لەوانەیە ببنە هۆی توندوتیژی.

 

سەبارەت بە تاوانەکانی کوشتنی ژنان، جەختی لەوە کردەوە، کە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم تاوانانە نابێت تەنها لە سزای کۆتاییەوە دەست پێبکات، بەڵکو لە خۆپاراستن و پاراستنەوە دەست پێدەکات، لە ڕێگەی بەهێزکردنی یاسا و سیاسەتەکانی ئاراستەکراو بۆ پاراستنی ژنان، بڵاوکردنەوەی کولتووری یەکسانی، پشتگیریکردنی پەروەردە و فێرکردن، بەهێزکردنی سەربەخۆیی ئابووری و کۆمەڵایەتی، سەرەڕای ڕۆڵی ڕاگەیاندن لە بڵاوکردنەوەی کولتووری مافەکانی مرۆڤ و لێبوردەیی.

 

نەعیمە کلاف دانی بەوەدا نا کە خێزانی قوربانییان ئازارێکی قووڵ دەچێژن و مافیانە داوای دادپەروەری بکەن، بەڵام ڕەتی دەکاتەوە کە دادپەروەری لەسەر بنەمای لەسێدارەدانی کەسێکی تر بێت، دەوڵەت دەتوانێت کۆمەڵگە بپارێزێت و سزای ئەنجامدەرانی تاوانە گەورەکان بدات لە ڕێگەی سزای جێگرەوەوە، لەوانە زیندانی هەتایی ڕاستەقینە لە قورسترین تاوانەکاندا، لەگەڵ قەرەبووکردنەوە و پشتگیریی دەروونی و یاسایی بۆ خێزانی قوربانییان.

 

هەروەها پێشنیاری بەهێزکردنی ئامرازەکانی پشتگیریکردنی قوربانییان و خێزانەکانیان دەکات، لەوانە دروستکردنی ئامرازێک یان سندوقێکی نیشتمانی بۆ قەرەبووکردنەوە و بەدواداچوون، لەگەڵ وەبەرهێنان لە خۆپاراستن لە توندوتیژی لە ڕێگەی پەروەردە و پشتگیریی دەروونی و کۆمەڵایەتی و ڕووبەڕووبوونەوەی هەژاری و پەراوێزخستن و بڵاوکردنەوەی کولتووری مافەکانی مرۆڤ.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا هۆشداریی دا، لەوەی کە جێبەجێکردنی سزای لەسێدارەدان هەر هەڵەیەکی دادوەری ناگەڕێندرێتەوە، پێیوایە پاراستنی مافی ژیان دەبێت هەمووان بگرێتەوە، خۆپاراستن لە تاوان و چارەسەرکردنی هۆکارەکانی، وەک خۆی دەبینێت، زۆر گرنگترە لە خۆبەستنەوە بە قووڵترین سزا.