تونس

 

لە نێوان جبەخانەیەکی ڕەقی یاسادانان و پەراوێزی ئازادی لەناوچوون، ڕۆژنامەگەری تونس لە ئێستادا یەکێک لە ئاڵۆزترین قۆناغەکانی گوازراوەی خۆی ئەزموون دەکات، گەورەترین نیگەرانی ژوورەکانی هەواڵ چیتر تەنها لە کەمی سەرچاوە داراییەکان یان سنووردارکردنی مەیدانی نەریتیدا سنووردار نییە، بەڵکو "فەرمانی ٥٤" بووەتە شمشێرێک کە بەسەر سەریانەوە هەڵواسراوە، یاساکانی یارییەکەی بە تەواوی گۆڕیوە.

 

لە نێوان ئامانجی ڕاگەیەندراوی پاراستنی کەشی دیجیتاڵی و ڕاستی لێپێچینەوە یاساییەکان کە ڕۆژنامەنووسان و بلۆگەرەکان دەکەنە ئامانج، وشەی نووسراو لە تونس پڕ بووە لە مەترسی، ئێستا چاپەمەنی تونس ڕووبەڕووی تاقیکردنەوەی وبوونگەری دەبێتەوە، چۆن دەتوانێت ڕۆڵی خۆی وەک "ئیستاتی چوارەم" بپارێزێت بەبێ ئەوەی بکەوێتە تەڵەی بڕگە یاساییە ناڕوونەکانەوە؟

 

جیهان لواتی، ئەندامی سەندیکای نیشتمانیی ڕۆژنامەنووسانی تونس، پێی وایە کە بارودۆخی گشتیی کەرتی ڕاگەیاندن لە تونس ڕۆژانە بەرەو خراپتر دەچێت، بەتایبەتی لەبەر ڕۆشنایی ئەو ڕێوشوێنە یاساییانەی کە لەم دواییانەدا دژی چەند ڕۆژنامەنووسێکە، وەک دۆسیەی ئەم دواییەی ڕۆژنامەنووس زیاد هانی، ئەو سزایانەی کە لە دژی ڕۆژنامەنووس موراد زەغیدی و شرۆڤەکاری سیاسی بورهان بەسیس دەرکراون، ئەم دابەزینە هاوکاتە لەگەڵ بەردەوامی جێبەجێکردنی فەرمانی ٥٤ کە بەردەوامە لە خنکاندنی ئازادییەکان و بێدەنگکردنی دەنگە سەربەخۆکان و ڕۆژنامەنووسان بە کردەوە ڕووبەڕووی هەمان سەختی و ئاڵەنگاری دەبنەوە بەبێ هیچ گۆڕانکارییەکی بەرجەستە.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە بەرچاوترین بەربەستەکانی ئێستا لە نەبوونی میکانیزمی دەستڕاگەیشتن بە زانیاری و ئەو سەختییەی کە ڕۆژنامەنووسان ڕووبەڕووی دەبنەوە لە بەدەستهێنانی زانیاریدا سەرچاوە دەگرن، کە ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ بەردەوامی جێبەجێکردنی فەرمانی ناوخۆیی ژمارە ١٩ لەناو دەسەڵات و کارگێڕیەکانی تونس، کە بڕیارە هەموو بەرپرسێکی کارگێڕی پێش ئەوەی هەر لێدوانێک بدات، ڕاوێژ بە نووسینگەی سەرۆکوەزیران بکات، بە پێچەوانەوە، نە حکومەتەکانی ئێستا و نە حکومەتەکانی پێشوو، قسەیان بۆ خەڵک کردووە، بۆ ئەوەی ڕوونکردنەوەیەکی ڕوون و سیستماتیکی سەبارەت بەو سیاسەتە گشتیانەی کە بەرامبەر بەم کەرتە گرنگە پەسەندکراون، پێشکەش بکەن، لەگەڵیدا، سەندیکاکە تواناسازیی هاوڵاتیان بۆ دەستڕاگەیشتن بە زانیاری بە مافێکی بنەڕەتی دەستووری دەزانێت و هەوڵدەدات، لەڕێگەی دیدگا جیاوازەکانییەوە، بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک لەم مافە و بەرگریکردن لە میدیایەکی گشتی و تایبەتی ئازاد و بێلایەن و فرەیی کە هەموو دەنگەکان لەخۆبگرێت بەبێ جیاوازی و دوورخستنەوە.

 

لە بەرامبەر ئەم پێکهاتە ئاڵۆزەدا جیهان لواتی دووپاتی کردەوە، کە سەندیکای نیشتمانی ڕۆژنامەنووسانی تونس داوای زنجیرەیەک ناڕەزایی کردووە، سەرەتا بە کردەوەی ڕۆژنامەنووسانی لقی تەلەفزیۆنی تونس کە داوای هەموارکردنەوەی پەیڕەوی ناوخۆیان دەکەن، کە لە ساڵی ١٩٩٠ەوە بەستراوەتەوە، هەروەها ئەم کارانە کۆمپانیای ڕادیۆی تونسیشیان لەخۆگرتبوو، لەنێویاندا لقەکەی لە پارێزگای تاتاوین لە باشووری تونس، لەگەڵ چاوەڕوانی فراوانبوونیان بۆ ناوچەکانی دیکە.

 

سەندیکاکە ئەمڕۆ بانگەوازی خۆی نوێکردەوە بۆ ئەوەی سەرۆکوەزیران بەپەلە دەستوەردان بکات بۆ پێداچوونەوە بەم یاسا بنەڕەتییانە و چارەسەرکردنی دۆخی سەختی دارایی ئەو کەسانەی لە کەرتی تایبەتدا کاردەکەن، بە لەبەرچاوگرتنی ئەوەی کە ئاسایشی ئابووری ڕۆژنامەنووسان لە پارێزراوی و جەستەیی و ئازادی ڕادەربڕینیان کەمتر نییە.

 

فشاری بەردەوام بۆ ڕێکخستنی کەرتەکە و دەستپێشخەرییە یاسادانانەکان بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتی

جیهان لواتی ڕایگەیاندووە، کە ناوچەی کەسباح کە کورسی نووسینگەی سەرۆکوەزیرانی تورکیایە، لەم دواییانەدا شایەتحاڵی جموجۆڵی ناڕەزایەتی توند بە سەرۆکایەتی سەندیکای نیشتمانی ڕۆژنامەنووسانی تونس بووە، یەکێک لە داواکارییە هەرە دیارەکان ڕێکخستنی کەرتی ڕاگەیاندن و دەرکردنی "کارتی ڕۆژنامەنووسی پیشەیی" بوو، کە ماوەی دوو ساڵ بوو ئەو کەرتە لێی بێبەش بوو، ئەو لیژنەیەی بەرپرسیارە لە دەرکردنی ئەم کارتانە تەنها دوای زنجیرەیەک فشاری بەردەوام کە سەندیکاکە بە هاوکاری لەگەڵ هاوبەشەکانیدا ئەنجامیدا، کە بەشدارییان کرد لە پێشخستنی ئەم پرسە وەستاوە و بەرەو چارەسەرکردن.

 

لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، سەندیکاکە ڕاپۆرتی دا،کە بە هاوکاری لەگەڵ چەند ئەندامێکی پەرلەمان، کۆمەڵێک ڕەشنووسی یاسای پێشکەش کردووە بە ئامانجی چاکسازی و پەرەپێدانی دیمەنی ڕاگەیاندن.

 

لە دیارترینی ئەم پێشنیازانە، پێداچوونەوە بە کاردانەوەی فەرمانی ٥٤، لەگەڵ ڕەشنووسی یاسای "خوێنەواری میدیا"، کە بە دەستپێشخەرییەکی نیشتمانی چارەنووسساز دادەنرێت بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتی، هەوڵدەدات هاوڵاتیان و نەوە گەنجەکان بەهێز بکات بۆ ئەوەی جیاوازی بکەن لە نێوان هەواڵی ڕاستەقینە و کوالیتی بەرز و ئەو ناوەڕۆکە چەواشەکارانەی کە ڕۆژانە لە پلاتفۆرمی تۆڕی کۆمەڵایەتین.

 

سەبارەت بە پێکهاتە ڕێکخراوەییەکان، سەندیکاکە ڕایگەیاند، کە ڕەشنووسی یاساکە سەبارەت بە دەسەڵاتی باڵای سەربەخۆی پەیوەندییە بینراو و بیستراوەکان (HAICA) وەک پێویستیەکی بەپەلە بۆ کۆتاییهێنان بە دۆخی ئێستای ناڕوونی دەردەکەوێت، ڕاگرتنی دەسەڵاتی باڵای سەربەخۆی پەیوەندییە بینراو و بیستراوەکان (HAICA) بووەتە هۆی دابەزینی کوالیتی ناوەڕۆکی میدیای بینراو و دەنگی و سەرهەڵدانی ئەو شتەی کە بە "ڕۆژنامەگەری چەواشەکارانە" ناسراوە.

 

شایەنی باسە ئەو بەڵگەنامە فەرمییەی پێشتر لەلایەن دەسەڵاتی باڵای سەربەخۆی پەیوەندییە بینراو و بیستراوەکان (HAICA) دەرچووە، ماوەی دیاریکراوی دیاریکردبوو و شوێنی ڕیکلامی بۆ تەرخانکردبوو، کە ئێستا لەناو ئەم پشێوی و ناڕێکخراوەی کە کەرتەکەی بەسەردا هاتووە، بە تەواوی ئامادەنەبوون.

  

یەکێتی ڕۆژنامەوانی

جیهان لواتی جەختی لەوە کردەوە، کە یەکێتی ڕۆژنامەوانی تاکە چارەسەرە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵەنگاریانەی کە ڕووبەڕووی کەرتی میدیا لە تونس دەبنەوە، بەتایبەتی لەسەر ئاستی ئابووری و کۆمەڵایەتی، هەروەها پرسە ئازادییەکان بە سەرنجدان بەوەی کە میدیا کەرتێکی ژیانییە و دەسەڵاتی ڕەوشتی و پراکتیکی هەیە لە بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری گشتیدا، یەکگرتوویی دەزگای ڕۆژنامەوانی و یەکگرتنی هەوڵەکانی نوێنەرایەتی ڕێگەی بنەڕەتییە بۆ دۆزینەوەی چارەسەری ڕیشەیی و کردەیی بۆ هەموو قەیرانەکانی ئێستا.

 

جگە لەوەش پێویستییەکی زۆر هەیە کە دەسەڵاتی جێبەجێکردن سیاسەتی گشتی ڕوون بەرامبەر بە کەرتەکە بگرێتەبەر، ئەمەش دەرفەتی دامەزراندن بۆ دەرچووانی پەیمانگای ڕۆژنامەگەری و زانستە پەیوەندییەکان دەکاتەوە، ساڵانێکە ئەم دەرچووانە ڕووبەڕووی کێشەی بەرچاو بوونەتەوە بۆ چوونە ناو بازاڕی کار و دەستەبەرکردنی دامەزراندن لە کەرتی گشتی، مافێکی بنەڕەتییە کە بەهۆی نەبوونی دامەزراندنی فەرمی و گیرانی کەناڵەکانی دامەزراندن لەم بوارەدا بەربەستی بۆ دروست بووە.

 

کەمبوونەوەی ڕێژەیی هێرشەکان... توندکردنەوەی ڕاستەقینەی سنووردارکردنەکان بۆ کاری مەیدانی

جیهان لواتی ئاماژەی بەوەشکرد، کە ساڵانێک دوای شۆڕشی تونس، کە وەک نموونەی ئیلهامبەخش لە ناوچەکە و ئەفریقادا کاری کردووە، دیمەنی میدیای ئەمڕۆ ڕووبەڕووی پاشەکشەیەکی بەرچاو دەبێتەوە، کە لە نەبوونی خۆپیشاندانی گەلانی بەرفراوان و لاوازی بەشداریکردنی گشتی لەگەڵیاندا دەردەکەوێت، بەڵام ڕۆڵی ڕۆژنامەگەری لە هۆشیارکردنەوەی گشتی و بونیادنانی هۆشیاری گشتی لە ڕێگەی بەرهەمهێنان و بابەتگەلێکی لێکۆڵینەوەی باش کە ئەم ڕاستی بەڵگەدار دەکەن، هەروا بە بنچینەی دەمێنێتەوە.

 

پێداچوونەوەیەک بە دوایین ڕاپۆرتەکانی سەندیکای نیشتمانی ڕۆژنامەنووسانی تونس نزیکەی ١٥٤ هێرشی بۆ سەر ڕۆژنامەنووسان تۆمارکردووە، کە هەندێک بە بەراورد بە ساڵانی ڕابردوو بە دابەزینێکی ڕێژەیی لێکبدەنەوە، بەڵام مەرج نییە ڕەنگدانەوەی باشتربوونی کەشوهەوای ئازادییەکان بێت، بەڵکو وەک دەرئەنجامی سروشتی دابەزینی چالاکیی و سیمینارەکانی ڕاگەیاندن و بچووکبوونەوەی کەشی کاری مەیدانی لە شەقامدا دێت، کە دواجار بووە هۆی بەرتەسککردنەوەی کەشی گشتی بۆ پراکتیکێکی ڕۆژنامەوانی ڕاستەقینە و کاریگەر.