رەجا حەمید ڕەشید

 

عێراق- بەشداربووانی سیمپۆزیۆمێک لە بەغدا باسیان لە ڕۆڵی پەروەردەیی، دەروونی، سەرکردایەتیکردنی ژنان کرد لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی، جەختیان لەسەر پێویستی بەهێزکردن و ڕاهێنانیان لە بەڕێوەبردنی فشاردا بۆ بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی پارێزراو و بڵاوکردنەوەی کولتووری گفتوگۆ و لێبوردەیی کرد.

 

توێژەرانی ئەکادیمی ژن ئەو ڕۆڵە سەرەکییەیان دووپاتکردەوە، کە ژنان دەیگێڕن لە بونیادنانی خێزان و دامەزراوە پەروەردەییەکان و کۆمەڵگەدا بە بەشداریکردن لە هۆشیاری و پێشخستنی کولتووری گفتوگۆ و لێبوردەیی، ئەمەش لە میانی سیمپۆزیۆمێکدا هات کە لەلایەن سەنتەری توێژینەوەی پەروەردەیی و دەروونییەوە بە هاوکاری سەنتەری توێژینەوەی ژنان لە زانکۆی بەغدا ڕێکخرابوو، بەناونیشانی "ڕۆڵی ژنان لە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دوور لە توندوتیژی"، کە ٢٧ی تشرینى یەکەم لە هۆڵی سەنتەرەکە لە زانکۆکە بەڕێوەچوو.

 

دکتۆر هەدیل فازل ڕوونیکردەوە، کە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دوور لە توندوتیژی تەنها بە کەمکردنەوەی ڕەفتارە توندوتیژییەکان سنووردار نییە، بەڵکو پێویستی بە دروستکردنی ژینگەیەکی ڕێزگرتن و لێکتێگەیشتن هەیە، ژنان ڕۆڵێکی گرنگ دەگێڕن لە گەیشتن بەم ئامانجە، چ لەناو خێزان یان لە دامەزراوە پەروەردەییەکان، پیشەییەکان و کۆمەڵایەتییەکان، چونکە هاوبەشی سەرەکین لە بڵاوکردنەوەی هۆشیاریدا.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ڕۆڵی ژنان لە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دوور لە توندوتیژی لە چەند بوارێکدا بەرجەستە دەبێت، دیارترینیان ڕۆڵی پەروەردەیی و خێزانییانە لە ڕێگەی پەروەردەکردنی منداڵ بۆ ڕێزگرتن لە کەسانی دیکە و قبوڵکردنی ناکۆکییەکان و چارەسەرکردنی ناکۆکییەکان لە ڕێگەی گفتوگۆوە لە جیاتی توندوتیژی، وتی: بەرپرسیارێتی پەروەردەکردن لە ئەستۆی هەردوو دایک و باوکدایە، جگە لەوەش، ژنان ڕۆڵێکی گرنگی دەروونی و سۆزداری دەگێڕن لە پێشخستنی هۆشیاری تەندروستی دەروونی، پەرەپێدانی تواناکانی بەڕێوەبردنی فشار و پەروەردەکردنی چارەسەرکردنی ناکۆکی ئەرێنی، کە هەموو ئەمانە بەشدارن لە دروستکردنی پەیوەندی بەهێز.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، ڕۆڵی پەروەردەیی و کولتووری ژنان بریتییە لە بەرزکردنەوەی ئاستی هۆشیاری سەبارەت بە جۆرە جیاوازەکانی توندوتیژی، بەتایبەتی توندوتیژی دەروونی، زارەکی و کۆمەڵایەتی، ڕاستکردنەوەی ئەو بیروباوەڕانەی کە پاساو بۆ توندییەکەی دەهێننەوە یان کەمیان دەکەنەوە، ژنانی ئەکادیمی و پەروەردەیی بەشدارن لە چاندنی بەهاکانی ڕێزگرتن و یەکسانی، پێشخستنی ژینگەی پارێزراو بۆ خوێندکاران، بەشداریکردن لە توێژینەوە و چالاکییەکانی هۆشیاری پەیوەست بە ڕێگریکردن لە توندوتیژی، هەروەها ڕۆڵێکی کۆمەڵایەتی و سەرکردایەتی گرنگ دەگێڕن لە پشتیوانیکردن لە دەستپێشخەرییە کۆمەڵایەتییەکان، هاوکاریکردنی ئەو ژنانەی بەرکەوتەی توندوتیژی، بەشداریکردن لە بڕیاردان و پێشنیارکردنی سیاسەت و ڕێکارەکان کە تاکەکان لە توندوتیژی و جیاکاری دەپارێزن.

 

 

بەڕێوەبردنی فشار و بەدەستهێنانی هاوسەنگی

دکتۆر رەنا تالیب یاسین لە سەنتەری توێژینەوەی ژنان باسی لە پرسی بەڕێوەبردنی فشار و بەدەستهێنانی هاوسەنگی لە بوارە جیاوازەکاندا کرد و ڕوونیکردەوە، کە ژنان ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە لە ئەنجامی ئەو ڕۆڵ و بەرپرسیارێتییە فرەییانەی کە لەناو خێزانەکەدا دەیگرنە ئەستۆ، وتی: کۆبوونەوەی ئەم فشارانە بەبێ گرتنەبەری شێوازی گونجاو بۆ مامەڵەکردن لەگەڵیاندا، ڕەنگە ببێتە هۆی گرژی و ئاژاوە و سەختی پەیوەندیکردن لەگەڵ کەسانی دیکە، هەروەها ئەگەری سەرهەڵدانی ناکۆکی لەگەڵ هۆکارە کۆمەڵایەتی یان ڕەفتارییەکانی دیکەدا زیاد بکات.

 

جەختی لە گرنگی بەڕێوەبردنی فشاری دەروونی کردەوە وەک یەکێک لەو کارامەییانەی کە یارمەتی ژن دەدات هاوسەنگی لە نێوان داخوازیەکانی ژیان و ڕێکخستنی هەستەکانیان و مامەڵەکردن لەگەڵ دۆخە دژوارەکاندا، هەروەها کاریگەریی ئەو کارامەیییانە تەنها لە تاکەکەسدا سنوردار نییە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ خێزان و زانکۆ و شوێنی کار و کۆمەڵگە، بەوپێیەی بڵاوکردنەوەی کولتووری دیالۆگ و لێبوردەیی هاوکارە بۆ ڕێگریکردن لە توندوتیژی و بەهێزکردنی پەیوەندییەکان.

 

رەنا تالیب پێداچوونەوەی بە دیارترین سەرچاوەکانی فشار کرد کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە، لەوانە فشارە ئەکادیمییەکانی پەیوەست بە تاقیکردنەوە، توێژینەوە، ئەرک و کەمی کات، هەروەها فشارە کۆمەڵایەتی و خێزانییەکان کە لە ئەنجامی بەرپرسیارێتی و ناکۆکییەکان و چاوەڕوانییە کۆمەڵایەتییەکان دروست دەبن، هەروەها ئەو فشارانەی کە لە ئەنجامی زۆربوونی ئەرکەکان و سەختی هاوسەنگکردنی کار و ژیانی کەسییەوە سەرهەڵدەدەن، فشارە سۆزدارییەکان کە بریتین لە دڵەڕاوکێ، بێهیوایی، ترس لە شکستهێنان، هەستکردن بە ماندووبوون.

 

هەروەها باسی لە شێوازەکانی بەڕێوەبردنی فشار و گەیشتن بە هاوسەنگی کرد، دیارترینیان ڕێکخستنی کات و ڕێکخستنی یەکەمایەتیەکانی و ڕێکخستنی هەستەکان و گرنگیدان بە تەندروستی دەروونی و جەستەیی، جەختی لەوە کردەوە، کە ئەم کارامەییانە یارمەتی ژنان دەدەن بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ بەرپرسیارێتی ڕۆژانەیان بە شێوەیەکی ڕێکخراوتر و هۆشیارانەتر، هەروەها توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکان و کەمکردنەوەی کاریگەرییە نەرێنییەکانی فشار.

 

تیشکی خستە سەر ڕۆڵی ژنان لە بڵاوکردنەوەی کولتووری ناتوندوتیژی بە بەڕێوەبردنی فشارەکان، کۆنترۆڵکردنی توڕەیی و هەستەکان، وەرگرتنی گفتوگۆ و پەیوەندی کاریگەر، چارەسەرکردنی کێشەکان بە شێوەیەکی ئاشتیانە، داوای پاڵپشتی گونجاو لەکاتی پێویستدا، هەروەبس ژنان دەتوانن بەشداری بکەن لە بونیادنانی ژینگەیەکی پارێزراو لەناو خێزان و زانکۆ و شوێنی کاردا لە ڕێگەی فێرکردنی منداڵان و خوێندکاران بۆ ڕێزگرتن لە کەسانی دیکە، هاندانی هاوکاری، ڕەتکردنەوەی قسەی ناشرین، بێڕێزی، هەراسانکردن، توندوتیژی زارەکی و جەستەیی، و پێشخستنی کولتووری ڕێزگرتن لە جیاوازی و هاودەنگی کۆمەڵایەتی.

 

دووپاتی کردەوە، کە بەرپرسیارێتی بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دوور لە توندوتیژی بەتەنها ناکەوێتە ئەستۆی ژنان، بەڵکو بەرپرسیارێتییەکی هاوبەشە لە نێوان ژنان و پیاوان، خێزان، دامەزراوە پەروەردەیی و ڕاگەیاندنەکان، دەزگاکانی کۆمەڵگە، وتی: گەیشتن بەم ئامانجە پێویستی بە تێگەیشتن لە هۆکارەکانی توندوتیژی و پەرەپێدانی لێهاتوویی و پێشخستنی کولتووری گفتوگۆ و لێپرسینەوە لە ڕەفتارە زیانبەخشەکان و دابینکردنی ژینگەیەکی پارێزراوە کە هەنوو جۆرەکانی بێڕێزیکردنڕەت بکاتەوە.

 

 

 

پێشنیارەکان

سیمپۆزیۆمەکە بە کۆمەڵێک پێشنیار کۆتایی هات، دیارترینیان: ڕێکخستنی وۆرکشۆپی ڕاهێنانی بەردەوام بۆ پەرەپێدانی کارامەییەکانی بەڕێوەبردنی فشار و ڕێکخستنی سۆزداری لە نێوان خوێندکاران و کارمەندانی ژن، چالاککردنی ڕۆڵی ڕاوێژکاری دەروونی و پەروەردەیی لە زانکۆ و دامەزراوە پەروەردەییەکان، پێشخستنی کولتووری گفتوگۆ، ڕێزگرتن لە بۆچوونی جیاواز و چارەسەرکردنی ئاشتیانەی ناکۆکی، هاندانی دامەزراوەکان بۆ دابینکردنی ژینگەی پەروەردەیی و پیشەیی پارێزراو و پاڵپشت بۆ ژنان، هۆشیارکردنەوەی خەڵک لە جۆرە جیاوازەکانی توندوتیژی، لەوانەش ئازاردانی دەروونی و زارەکی و قسەی ناشرین.

 

هەروەها سیمپۆزیۆمەکە پێشنیاری هاندانی ژنانی کرد بۆ ئەوەی بەدوای پشتیوانی دەروونی و کۆمەڵایەتیدا بگەڕێن کاتێک ڕووبەڕووی فشار دەبنەوە یان تووشی توندوتیژی دەبنەوە، بەهێزکردنی هاوبەشی نێوان خێزانەکان، زانکۆکان و دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان بۆ بونیادنانی ژینگەیەکی بێ توندوتیژی، دڵنیابوون لە پێشکەشکردنی پشتیوانی و پاراستنی پێویست و چاندنی بەهاکانی ڕێزگرتن و هاوکاری.

 

لە کۆتایی سیمپۆزیۆمەکەدا جەخت لەوە کرایەوە، کە ڕۆڵی ژنان لە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی بێ توندوتیژیدا لە پەروەردە و هۆشیاری تێدەپەڕێت بۆ ئەوەی هەموو لایەنەکان بگرێتەوە، هەروەها بەهێزکردنیان و دابینکردنی پشتیوانی دەروونی و کۆمەڵایەتییان و بەرزکردنەوەی دەرفەتەکانیان بۆ بەشداریکردنی کارا، پایەی بنەڕەتین لە بڵاوکردنەوەی کولتوورێکی گفتوگۆ و ڕێزگرتن و ڕەتکردنەوەی توندوتیژی، لە چوارچێوەی هاوبەشی توندوتیژیدا بەرپرسیارێتی کۆمەڵایەتی لەسەر بنەمای پاراستنی مافەکان و پاراستنی کەرامەتی مرۆڤ، ناکرێ داوا لە ژنان بکرێت کە بەشداری بکەن لە بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی پارێزراودا بەبێ ئەوەی ژینگەیەکی پارێزراو و پشتیوانی بۆیان مسۆگەر بکرێت، بەهێزکردن و پاراستنی ژنان تەنها دەرئەنجامی کۆمەڵگەیەکی بێ توندوتیژی نییە، بەڵکو یەکێکە لە مەرجە جەوهەرییەکانی بونیادنانی.