شەهلا موحەمەدی 

 

ناوەندی هەواڵ-زیاتر لە مانگێک بەسەر شەڕی نێوان ئەمریکا – ئیسرائیل و ئێراندا تێپەڕیوە و ئەم شەڕە هێشتا بەردەوامە، لەم پڕۆسەیەدا ئایندەیەکی نادیار لەبەردەم گەلاندایە و دەرئەنجامەکانی ئەمەش لە سووتەمەنی و ئابووری و کایەی سیاسیدا نەک تەنها لە ناوخۆی وڵاتدا، بەڵکو لەسەر ئاستی جیهانیش هەستی پێدەکرێت.

 

سەبارەت بەم پرسە، ەسێ شاماری، ئەندامی ‘پلاتفۆرمی نێودەوڵەتی ژنانی دیموکرات’،دەربارەی ئەوەی شەڕەکە تا چەند دەخایەنێت و چۆن کۆتایی دێت؟ ئایا پێویستە چاوەڕێی بەردەوامی بین؟ ئەویش وەڵامی پرسیارەکانی ئێمەی دایەوە.

*بەڕای ئێوە ئەم شەڕە بەردەوام دەبێت یان کۆتایی دێت؟

لە ساڵی ١٩٩١ەوە شەڕە سیمتری و ناهاوسەنگەکان کە کاریگەرییان لەسەر ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست هەبووە، وێنەیەکی جیاوازیان لە ململانێکانی پێشووتر خستۆتە ڕوو. شەڕی ئێران-عێراق یان پێشهاتەکانی سوریا، تەنانەت بە چاوخشاندنێکیش، ئەوە دەردەخەن کە ئەمڕۆ لەبەردەم شەڕێکی ناکلاسیکیداین. ئەم شەڕە نە زەمینە بۆ ئاشتییەکی بەردەوام خۆش دەکات و نە گرژیەکان کەم دەکاتەوە. بە پێچەوانەوە ناسەقامگیری سیستەمی قووڵتر دەکاتەوە.

 

لەم پرۆسەیەدا ئەکتەرە ناوخۆیی و جیهانییەکان بەرژەوەندییەکانی خۆیان لەبەرچاو دەگرن و هەر بۆیە هیچ دەرەنجامێکی ڕوون سەبارەت بە کۆتایی ئەم پرۆسەیە نییەم لە توندوتیژی شەڕەکە نیگەرانتر نەبوونی ستراتیژێکی ڕوونە بۆ کۆتایی هێنان بەم شەڕە درێژخایەنانە. بەو پێیەی هیچ بیرۆکەیەکی ڕوون نییە کە شەڕەکە کەی کۆتایی دێت، سەرهەڵدانی شەڕی وێرانکەر حەتمییە. نموونەی ئەمەش لە زۆر شوێنی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست ئەمڕۆدا دەبینرێت، کێشەی سەرەکی نەبوونی ئامانج و دیدگای هاوبەشە. ڕەنگە ئەم دۆخە وامان لێبکات بیر لە چەمکی ‘ڕێکخراوی جیهانی نوێ’ بکەینەوە. ئەم دامەزراوەیە لە ئێستاوە لە قاڵب دەدرێتەوە.

 

چۆن دەتوانین پلانی ١٥ خاڵی ئەمریکا هەڵسەنگێنین؟ ئەم پلانە چ ئامانج و دەرئەنجامێک لەخۆدەگرێت و تا چەند سوودی لێوەردەگیرێت؟ هەروەها هەڕەشەی ‘گەڕانەوەی ئێران بۆ سەردەمی بەردین’ مانای چییە و چ ڕێبازێکی ستراتیژی دەگەیەنێت؟ لە لایەکی دیکەوە سەرەڕای قەیرانەکانی ئێستا، دەبینرێت کە کۆماری ئیسلامی ئێران پێداگری لەسەر درێژەدان بە شەڕ دەکات. لە هەمان کاتدا هەردوولا بە جۆرێک پشت بەم دۆخە دەبەستن. ئەم پەیوەندییە لە کوێوە هاتووە، چ هۆکارێک بەهێزی دەکات؟

لە ماوەی یەکەمی سەرۆکایەتی دۆناڵد ترەمپدا؛ ڕێبازەکەی جار جار لە چوارچێوەی ‘تیۆری پاشای پیرۆز’دا هەڵدەسەنگێندرا. واتە ستراتیژی دروستکردنی نادڵنیایی پەیڕەو کرد بۆ ئەوەی فشار بخاتە سەر ڕکابەرەکانی. بەڵام لێدوانەکانی ئەم دواییە ئاماژەن بۆ گۆڕانکارییەکی سەرنجڕاکێش. واتە باس لە بەردەوامیی بەرنامەی سەربازی درێژخایەن دەکات.

 

چەمکی ‘سەردەمی بەرد’ تەنها هەڕەشەیەکی سەربازی نییە، بەڵکو پەیامێکی دەروونی و کۆمەڵایەتیشە. ئەم پەیامە ئامانجی تێکدانی ژێرخانی و دروستکردنی کەشێکی گشتی ترس و دڵەڕاوکێیە، ئەم دۆخە لە ئێستاوە بە شێوازی جیاواز لەلایەن زۆر کەسەوە ئەزموون دەکرێت. قەیرانە ئابووری و ژینگەییەکان، کەمیی ماددە هۆشبەرەکان، زیانگەیاندن بە ژێرخانی گرنگ و بە تایبەتی ئەو سەختییانەی کە کەسانی نەخۆشی درێژخایەن لە دەستڕاگەیشتن بە چارەسەردا تووشی دەبن، هەموویان وێنەیەکی زیندوو لە ژیان لە مەتافۆری ‘سەردەمی بەرد’دا دەخەنە ڕوو.

 

لێدوانەکانی ئەم دواییەی ترەمپ، وێڕای جەختکردنەوە لەسەر کۆنترۆڵکردن و سەرکەوتن، ئاماژەن بۆ ئەوەی ئۆپەراسیۆنە سەربازییەکان بەردەوام دەبن. ئەمە پارادۆکسی بێ بایەخی شەڕی مۆدێرنە. ڕاگەیاندنی سەرکەوتنە بەبێ ئەوەی ڕێگەی دەربازبوون پێشکەش بکات. ئەوە نیشان دەدات کە هیچ پلانێک نییە کە شەڕەکە کەی کۆتایی دێت و تێکەڵاوی ئامانجەکان و تەنانەت گۆڕانکارییە سیاسییەکانیش بۆ ڕێگریکردن لە چەکی ئەتۆمی و کۆدەنگییەکی ڕوون لە نێوان بڕیاردەراندا نییە. ئەمە دۆخێکی ڕوون نییە، شەڕ لە ئۆپەراسیۆنێکی سنووردارەوە دەگۆڕێت بۆ پرۆسەی لەناوبردنی بێسنوور.

 

هاوکات گۆڕانی ڕیتۆریکی ئەمریکا سەبارەت بە ڕۆڵی ئەمریکا لە ئاسایشی وزەی جیهانیدا، بەتایبەتی لە گەرووی هورمزدا، ئەوە نیشان دەدات کە ئەو وڵاتە سەرلەنوێ پێناسەی سیستمی نێودەوڵەتی دەکات، بەڵام ئەم دووبارە پێناسەکردنەوە زیاترە لە سەقامگیری، بەڵکو لە چوارچێوەی فشارە ئابوورییەکان و نائارامی کۆمەڵایەتی و کێبڕکێی جیۆپۆلەتیکیدا ڕوودەدات.

 

ئەم شەڕە تەنها ململانێی نێوان چەند وڵاتێک نییە، بەڵکو پرۆسەی دامەزراندنی دامەزراوەیەکی نوێی جیهانی و ناوچەییە. تا ئامانجێکی ڕوون دیاری نەکرێت، قووڵبوونەوەی شەڕ و زیادبوونی تێچوونەکانی حەتمی دەبێت. ئەم تێچوونانە نەک تەنها کاریگەری لەسەر خەڵکی ناوچەکە دەبێت، بەڵکو کاریگەری لەسەر هەموو جیهان دەبێت.

 

ئایا ئامانجی ئەمەریکا و ئیسرائیل گۆڕینی سیستەمی سیاسی ئێرانە؟ ئەم ڕێبازە تا چەند لە سیاسەتە کۆنکرێتییەکاندا ڕەنگ دەداتەوە؟ هەروەها پێویستە نەیار یان ئەکتەری نوێ هەبن کە پێویستە کاریگەر بن لە پرۆسەکەدا، یان هێشتا بۆشایی زۆر لە بوارەکەدا هەبێت؟

یەکێک لە ڕاستییەکانی دەستوەردانی سەربازی ئەمریکا و ئیسرائیل ڕێگریکردنە لە بەدەستهێنانی چەکی ئەتۆمی ئێران. بەڵام ئەم لێدوانە بە خێرایی گۆڕا بۆ باسەکانی ‘گۆڕینی ڕژێم’: لە کۆبوونەوەکانی مەسقەتەوە تا کۆبوونەوەکانی جنێڤ، ڕوونە کە گرژییە سەربازی و دیپلۆماسییەکان لە یەک کاتدا گەشە دەکەن، ئەم دۆخە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئامانجەکە دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی هێزی ناوچەکەیە، نەک ئاوارەبوونی هەمیشەیی ئەمریکا. بەڵام لەم پرۆسەیەدا لایەنی فەرامۆشکراوترین ئەو قەیرانە مرۆییەیە کە گەل تووشی دەبێت.

 

لە ناوخۆدا یەکێک لە کێشە گەورەکان نەبوونی بەدیلێکی بەهێز و هەمەلایەنەیە. لە نەبوونی جێگرەوەیەکی لەو شێوەیەدا، لاوازبوونی سیستەمی ئێستا، نەک گواستنەوەی دیموکراسی، ڕەنگە بۆشایی دەسەڵات دروست بکات، سەرەڕای هەموو شتێک، لە ناو گروپە جۆراوجۆرەکانی ئۆپۆزسیۆندا هەوڵی ڕێکخستن هەیە. بەڵام ئەم هەوڵانە بە هۆی جیاوازی ناسنامە و کێبڕکێی ناوخۆیی و کێشەی نوێنەرایەتی ڕووبەڕووی کێشەی جددی دەبنەوە.

 

لە ئەنجامدا ئەوەی ڕوونە تەنیا ململانێی دەسەڵات لە نێوان دەوڵەتەکان نییە، بەڵکو خواستی خەڵک و ئیرادەی ئەوانە. هەروەها مێژوو ئەوەمان بۆ دەردەخات کە تا داواکارییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگا پشتگوێ بخرێن، قەیرانەکان چارەسەر نابن؛ بە پێچەوانەوە ململانێ زیاد دەکات و تێچوونەکانی زیاد دەکات