لە سیمینارێک لە بەغدا کاریگەرییە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکان تاوتوێ کران.
لەو سیمینارەی کە لەلایەن «فۆڕومی دایک و منداڵ» و یەکێتیی ژنانی عێراقەوە بەڕێوەچوو، کاریگەریی یاسای مەدەنی جەعفەری لەسەر مافی سەرپەرشتیاری، نەفەقە و مافی بینینی منداڵ، هەروەها کاریگەرییەکانی لەسەر خێزانە عێراقییەکان تاوتوێ کران.
ڕەجا حەمید ڕەشید
بەغدا – بەشدارانی ئەو سیمینارەی کە لەلایەن «فۆڕومی دایک و منداڵان»ەوە لە بەغدا بەڕێوەچوو، ڕایانگەیاند کە ئەو ماددانەی لە یاسای مەدەنی جەعفەریدا هاتوون، کە پەیوەندییان بە مافەکانی ژن و منداڵەوە هەیە، بە تایبەتی لەبارەی بابەتەکانی سەرپەرشتیاری، نەفەقە و هاوسەرگیری، دەبنە هۆی نیگەرانی. بەشداربووان هۆشدارییان دا کە جێبەجێکردنی ئەم ماددانە دەتوانێت ژن و منداڵ زیاتر بێ پارێزگار بکات و ناکۆکییە ناوخێزانییەکان بگۆڕێت بۆ ناکۆکیی یاسایی، کە ئەنجامەکانی دەتوانێت بە تایبەتی کاریگەری لەسەر داهاتووی منداڵان هەبێت.
نزیکەی یەک ساڵ دوای ئەوەی یاسای مەدەنی جەعفەری، بە ژمارە ١٠ی ساڵی ٢٠٢٥، جێبەجێ کرا، لەبری گفتوگۆی تیۆری، هەڵسەنگاندنی ئەنجامە کردارییەکانی لە دادگا و ژیانی خێزاندا دەستی پێکرد. یاساکە بە ڕاستەوخۆ بوارە سەرەکییەکانی ژیانی خێزان، وەک هاوسەرگیری، مەهر، نەفەقە، جیابوونەوە، سەرپەرشتیاری، مافەکانی هاوسەر، پێکهاتە، کەلوپەلی ماڵ، سەرپەرشتیاریی هاوسەرگیری و میرات، ڕێکدەخات.
فۆڕومی دایک و منداڵان بە هاوکاری لقەی یەکێتیی ژنانی عێراق لە بەغدا، بە مەبەستی ڕوونکردنەوەی وردی ماددەکان و کاریگەریی یاساکە لەسەر ژنانی عێراقی، سیمینارێکی هۆشیارکردنەوەی بە ناوی «یەک ساڵ دوای گۆڕینی یاسای ژمارە ١٨٨ی بارودۆخی کەسی و مافەکانی ژنان: هەڵسەنگاندنی کاریگەرییە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی یاسای مەدەنی جەعفەری» بەڕێوەبرد. سیمینارەکە دوێنێ لە ناوچەی سەدر لە بەغدا، لەلایەن پارێزەر هێند کەریمەوە بەڕێوەچوو.
«بۆ ڕێکخستنی خێزانی عێراقی، بنەما هاوبەشەکانی داناوە»
پارێزەر هێند کەریم لە سیمینارەکەدا جیاوازییەکانی نێوان یاسای بارودۆخی کەسی ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ و یاسای مەدەنی جەعفەری، کە بەپێی مەزهەبی جەعفەریی شیعە بابەتەکانی بارودۆخی کەسی لە یاساکانی شەریعەت ڕێکدەخات، ڕوونکردەوە.
هێند کەریم ئاماژەی بەوە کرد کە یاسای بارودۆخی کەسی ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ بۆ ڕێکخستنی خێزانی عێراقی بنەما هاوبەشەکانی داناوە و دواتر تووشی گۆڕانکاریی جۆراوجۆر بووە. هێند کەریم وتی: «بەپێچەوانەی ئەمە، یاسای ژمارە ١ی ساڵی ٢٠٢٥ ڕێگەی دا بڕیارەکانی شەریعەتی مەزهەبی جەعفەری جێبەجێ بکرێن و ڕێکخستنی ژمارە ١٠ لەو بابەتانەی بەو هەڵبژاردنەوە پەیوەندیدارن، بووە دەقی سەرەکی.»
نەفەقە، مەهر و سەرپەرشتیاری: جیاوازییەکانی کاریگەریدار لە ژیانی ڕۆژانە
هێند کەریم لە بەردەوامی قسەکانی خۆیدا بابەتی مەهر، مەرج و بارودۆخە پێویستەکانی بۆ بوونی مافی مەهر، ماددە پەیوەندیدارەکان، داواکاریی مەهر، جیاوازیی نێوان مەهری پێشوەخت و دواخراو و بابەتی جیابوونەوەی نادادپەروەرانەی هەڵسەنگاند و وتی: «بابەتی سەرپەرشتیاریی منداڵان و بەرژەوەندیی باشترینی منداڵ زۆر گرنگە. ناکۆکییەکانی نێوان دایک و باوک زۆرجار دەتوانن سەرپەرشتیاری بگۆڕن بۆ “شەڕ”. دەبێت بزانرێت کە منداڵ غەنیمەتی شەڕ نییە و نابێت وەک ئامرازێک بۆ تۆڵەسەندنەوە لەنێوان لایەنەکاندا بەکاربهێنرێت.»
بانگەواز بۆ تێگەیشتن لە یاساکان و سیستەمی یاسایی هاوسەرگیری
هێند کەریم بانگەوازی لە ژنان کرد کە لەبارەی یاسا و سیستەمی یاسایی پەیوەندیدار بە هاوسەرگیریی خۆیانەوە زانیارییان هەبێت. هێند کەریم ڕوونی کردەوە کە گرێبەستەکانی هاوسەرگیری دەتوانن ئەنجامی درێژخایەن هەبن و جەختی کردەوە کە ژنان نابێت بەبێ خوێندنەوە و تێگەیشتن لە مەرجەکانی ئەو بەڵگەنامانە واژۆیان بکەن. هێند کەریم بەردەوام بوو: «هۆشیاریی ژنان بە ماف و ئەرکە سەرەتاییەکانیان لە یاسای خێزاندا، هەم بۆ پاراستنی خۆیان و هەم بۆ پاراستنی خێزانەکانیان زۆر گرنگە.»
نەفەقە و سەرپەرشتیاری: لەنێوان دەقی یاسایی و ژیانی ڕاستەقینەدا
دایکێک بە ناوی هەنا حەسەن کازم، دەربڕی کە بەهۆی جێبەجێکردنی یاساکە زیانی پێگەیشتووە و ئەزموونی خۆی بەم شێوەیە گێڕایەوە: «من دایکی دوو کوڕ و کچێکم و بەهۆی جیابوونەوەوە تووشی کێشەی نەفەقە بووم. دوای جیابوونەوە، ناچار بووم بە کرێ لەلایەن خێزانەکەمەوە بژیم. هاوسەرە پێشووم نەیدەویست منداڵەکان لەگەڵ خۆی ببات. تەنها دەیویست کچەکەم، کە هێشتا تەمەنی ١٤ ساڵی نەبووە، لەگەڵ خۆی ببات. هاوسەرە پێشووم دوو جار لەڕێگەی ناوەندەکانی پۆلیسەوە پارەی نارد. پەیامێکم پێگەیشت کە دەبێت کچەکەم بچێت بۆ لای باوکی. بەڵام کچەکەم گریا، چونکە کاتێک باوکی چوو، کچەکەم تەنها ٦ مانگ بوو.»
«ئەو شتانەی ڕوویان دا، بە شێوەیەکی جددی کاریگەری لەسەر دەروونی کچەکەم دانا»
هەنا حەسەن کازم ڕوونی کردەوە کە براکەی لە دادگا بەڵێنی داوە هەفتانە کچەکەی ڕادەستی باوکی بکات و وتی: «کچەکەم دوو جار لەگەڵ باوکی چوو و جارێک لە لای باوکی هەڵهات و هاتەوە بۆ لای من. کچەکەم لە ماڵی باوکی خۆی بە ئاسوودەیی نەدەهەست. ئەو شتانەی ڕوویان دا، بە شێوەیەکی جددی کاریگەری لەسەر دەروونی کچەکەم دانا. سەرپەرشتیاری، مافی سەردان و نەفەقە لە نێو ئەو کێشانە سەرەکییانەن کە خێزانەکان دوای جیابوونەوە ڕووبەڕووی دەبنەوە.»
لە لایەکی دیکەوە، ژمارەیەکی زۆر لە دایکان لە هاوبەشکردنی ئەزموونەکانیان بە ئاشکرا دوورکەوتنەوە، چونکە دەترسان هاوسەرە پێشوویەکانیان ئەو قسانە لە دادگا بۆ بەرژەوەندیی خۆیان بەکاربهێنن. ئەمە هەستیاریی دۆسیە خێزانییەکان نیشان دەدات.
دەبێت بزانرێت کە یاسای مەدەنی جەعفەری لە ٦ی ئۆکتۆبەری ٢٠٢٥ لە ژمارە ٤٨٤٣ی ڕۆژنامەی فەرمیی عێراقدا بڵاوکرایەوە و لە یاسای ژمارە ١ی ساڵی ٢٠٢٥، کە یاسای ژمارە ١٨٨ی ساڵی ١٩٥٩ دەگۆڕێت، گرنگییەکی زۆری بەدەستهێنا. ڕێکخستنەکە، بە تایبەتی لەبارەی کاریگەرییەکانی لەسەر مافەکانی ژن و منداڵ، لە کۆمەڵگەی عێراقیدا بووەتە هۆی ڕەخنەی زۆر.