LAVE KURDE

Navenda Nûçeyan – Her sal di 25’ê Gulanê de li çar aliyê cîhanê Roja Zarokên Winda tê bibîranîn da ku hişyariyê li ser zarokên winda zêde bike. Her wiha ew zarokên ku bi malbatên xwe re cardin hatine cem hev pîroz dike û piştgiriyê dide berdewamiya hewldanên lêgerînê yên gerdûnî.

Di sala 1983’an de, Serokê Dewletên Yekbûyî yên Emrîkayê Ronald Reagan cara yekem 25’ê Gulanê wekî Roja Zarokên Winda ya Neteweyî ragihand. Di sala 2001’an de, Navenda Navneteweyî ya Zarokên Winda û Îstîsmarkirî (ICMEC) pêşengiya navneteweyîkirina vê rojê kir. Piraniya zarokan gava ku ji tundiya nava malê û îstîsmarê ji malê direvin, ji hêla ferdên malbatê ve tên revandin ya jî têra xwe nayên parastin, winda dibin.

Her zarokek winda bi xetereyên cidî re rû bi rû ye

Her wiha, zexta civakî ya jî ya akademîk a dijwar, hestên tenêtiyê û nebûna piştgiriyê jî dikarin bibin sedem ku zarok ji hawîrdora xwe birevin. Revandina zarokan û bazirganiya mirovan, her çend kêmtir be jî, di nav senaryoyên herî xeternak de ne. Sûcdar dikarin zarokan neçar bikin, bixapînin, an jî neçar bikin ku îstîsmara zayendî ya bazirganî an kedê bikin; ev dikare hem ne li ser înternetê û hem jî li ser înternetê çêbibe. Li çar aliyê cîhanê her sal bi sed hezaran zarok winda dibin. Lê belê, rêbazên ragihandinê diguherin. Her çend piraniya dozan zû çareser dibin jî, her zarokek winda bi xetereyên cidî re rû bi rû ye.

Her 2 deqeyan carek zarokek winda dibe

Li Dewletên Yekbûyî yên Emrîkayê, salane bi qasî ji 350 hezar heta 460 hezar bûyerên zarokên winda tên tomarkirin. Li Ewropayê, her sal bi qasî 250 hezar zarok winda dibin. Ev tê vê wateyê ku, bi navînî, her du deqeyan carekê zarokek winda dibe. Hejmarên salane yên texmînkirî li welatên din: 112 hezar li Qraliyeta Yekbûyî, 100 hezar li Almanya, 96 hezar li Hindistanê û 45 hezar li Kanadayê.

Kurd li dinyayê xwedî hejmara herî zêde ya zarokên winda ne

Her çiqas daneyên cîhanî yên teqez tune bin ku nîşan bidin ku Kurd li dinyayê xwedî hejmara herî zêde ya zarokên winda ne, di dîrokê de civaka Kurd bi rêjeyên wêranker ên windakirinên bi zorê û windakirina zarokan re rû bi rû maye. Ev encamek rasterast a dehsalan şer, jenosîd û tundiyê ye, bi taybetî jî li Rojhilata Navîn. Siyasetên hikûmetên li Tirkiye, Îran, Sûriye û Iraqê li hember Kurdan bi berdewamî zarokan kirine mexdûr.

Çarenûsa zêdetirî 200 zarokên ji komkujiya Helebceyê nayê zanîn

Di êrîşên rejîma Iraqê yên li dijî Kurdan de, nêzîkî 182 hezar Kurd di Operasyonên Enfalê de bi zorê hatin windakirin. Di van êrîşan de bi sedan zarokên Kurd ji malbatên xwe hatin veqetandin. Di sala 1988’an de, di êrîşa kîmyewî ya li ser Helebceyê de, zarok ji malbatên xwe hatin veqetandin û birin nexweşxaneyên Îranê. Bi dehan malbat hîn jî li zarokên xwe digerin. Îro jî, çarenûsa zêdetirî 200 zarokên ji komkujiya Helebceyê nayê zanîn. Her çend herî kêm 18 ji wan hatine naskirin jî, hejmara zarokên ku bi teqezî hatine dîtin derdora 8-10’an de ye. Çend ji wan hîn jî li benda encamên testa DNA’yê ne.

Di navbera salên 2014 û 2017’an de, civaka Êzidî ya li Şengalê, bû hedefên êrîşên DAIŞ’ê. Bi hezaran zarokên Êzidî hatin revandin û gelek ji wan hîn jî winda ne. Hejmareke mezin zarokên hatine revandin, rastî îstismarê hatin û rastî bazirganiya mirovan hatin.

Çarenûsa nêzîkî 1300 zarokên Êzidî yên winda hê jî nayê zanîn

Di sala 2024’an de, rêxistineke parastina zarokan ragihand ku 10 sal piştî jenosîda DAIŞ’ê, çarenûsa nêzîkî 1300 zarokên Êzidî yên winda hîn jî nayê zanîn. Tê payîn 300-400 ji van zarokan hîn jî sax û dîlgirtî ne. Di salên dawî de zêdetirî 3 hezar û 500 Êzidî hatine rizgarkirin, ku nêzîkî 2 hezar ji wan zarok in.

Di encamê de, her çiqas mijara zarokên winda ev bi salan e bi dirûşmeyên cûda tê bilindkirin jî, ji bo dîtina zarokan, ji nû ve girêdana wan bi malbatên wan re, an jî ji bo naskirina wan, hewldanên têrker nehatine kirin. Bi rastî, di hin rewşan de, rayedar û sîstem bi xwe  ji bo zêdebûna zarokên ku tên windakirin, faktorek bingehîn e.