زەهرە شنگالی

 

ناوەندی هەواڵ-شنگال هەمیشە ناوچەیەکی مێژوویی و جوگرافیای گرنگ بووە بۆ زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان، بە درێژایی مێژوو چەندین شارستانییەت تێیدا نیشتەجێ بووە، هەرچەندە بچووکە، بەڵام گرنگییەکی ستراتیژیی بێئەندازەی هەیە و خاوەنی تایبەتمەندی سیاسی، کۆمەڵایەتی، کولتووری و بازرگانی ناوازەیە.

 

لەکاتی باسکردنی کێشەی موسڵ کە مێژووەکەی دەگەڕێتەوە بۆ سەدەیەک پێش ئێستا، مرۆڤ ناتوانێ بە بێ باسی شنگال چارەسەری بکات، پرسی موسڵ کە سەردەمانێک کێشەیەکی ئاڵۆز بوو، ئێستا چارەسەر بووە و بابەتی گفتوگۆی چڕی زلهێزەکانی سەردەمی ئێمەیە.

 

هەر ئەو هێزانەی کە شەڕ و ململانێ و خوێنڕشتن و دوژمنایەتی کولتووری و زمانەوانی و ئایینی و کۆمەڵایەتییان هەڵگیرساند، هەرچەندە بە تاکتیکی نوێ، ئێستا لەسەر مێزی دانوستان دانیشتوون، لەو کاتەوە تا ئەمڕۆش کێشەی شنگال لە کارنامەدا ماوەتەوە، وەک ئەوەی بناغەکەی بە شێوەیەکی دانەبڕاو بە موسڵەوە گرێدرابێت.

 

پرسیارەکەی دەمێنێتەوە: ئایا ئەم خاکە جێناکۆکانە لە چوارچێوەی پلانی نوێی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا وەک خۆیان دەمێننەوە، یان ئەمەیش بابەتی گفتوگۆکردن دەبن؟ لەگەڵ لکاندنی شنگال، دۆخی ئێرە0 دادەڕێژرێتەوە و پێدەچێت ڕێبازێکی نوێ پێویست بێت، بەڵام کێشەی ناوچە ناسەقامگیرەکان، وەک موسڵ و کەرکوک، بەردەوام دەبێت و کێشەی بەرچاو لە ناوچەکەدا دروست دەکات، هەرچەندە ئەم کێشانە بە هۆی چارەسەرنەکردنی تەواویانەوە بۆ ماوەیەکی کاتی کەم بووبێتەوە، بەڵام هەرکات دەرفەتێک هاتە پێشەوە سەرهەڵدەدەن.

 

”ئێران و تورکیا سووڕی ململانێی خۆیان درێژە پێدەدەن”

لە ساڵی ٢٠١٤دا، داعش لەسەر فەرمانی زلهێزە نێودەوڵەتی و ناوچەییەکان پاڵنرا بۆ ناو کۆمەڵگەی ئێزدی، بە قۆستنەوەی ئەو لاوازییەی کە لە ئەنجامدا دروستبوو، ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان وتی: مێژوو لە سەردەمی ئێمەدا شاراوەتەوە، ئەگەر تەنها لە چاویلکەی ڕۆتینی ڕۆژانە تەماشای بارودۆخی ئێستای شنگال بکرێت و تێبگەین، ڕێبازەکە بەلاڕێدا دەچێت.

 

ململانێی سەر موسڵ و کەرکوک بە واژۆکردنی پەیمانی لۆزان توندتر بوو و بووە یەکێک لە شەڕە مەترسیدارەکانی ئەمڕۆ، ئەم ململانێیانە بووەتە هۆی داڕمانی یەک لەدوای یەکی ئەو دەسەڵاتانەی دەستیان بەسەر دەسەڵاتدا گرت و گەلەکەیان چەوساندەوە.

 

ئەم قەیرانە لە عێراق و ئەفغانستان دەستی پێکرد، پاشان بڵاووبووەوە بۆ تونس و میسر و لیبیا و سوسریا، ئێستاش لە ئێراندا ئەگەری بەردەوامبوونی ماوەتەوە، لەگەڵ دەستپێکردنی نووسینی ئەم بابەتەدا، هەواڵی سەرەکی شەڕی نێوان ئیسرائیل و ئێران سەرهەڵدەدات، دەرئەنجامی ئەم شەڕ و دەستدرێژییە لە ڕۆژانی داهاتوودا ڕوون دەبێتەوە، بەڵام ململانێی نێوان ئێران و تورکیا نوێنەرایەتی بەردەوامی هەمان سووڕی ململانێ دەکات.

 

گۆڕانی سروشتی ململانێکانی نێوان دەوڵەت و کۆمەڵگە، لە ئەرێنیەوە بۆ نەرێنی، ئاسۆی نوێی کردۆتەوە،ئەگەر ڕوانگەی مرۆیی کاتێکی زیاتری بدرێت بۆ ڕەچاوکردنی پێشهاتە سیاسی و دیپلۆماسی و سەربازییە بەردەوامەکانی ناوچەکە، ئەوە وا دەکات خەڵک بە شێوەیەکی کاریگەرتر ڕووبەڕووی هەڕەشەکان ببنەوە، هەندێک ململانێ لە ناوچەکەدا کە لەسەر بنەمای تەوافوق دامەزراون، لە کۆنەوە بوونیان هەبووە و تا ئەمڕۆش بە شێوەیەکی ئاڵۆز بەردەوامن.

 

لە ڕاستیدا ململانێ ئەرێنییەکان دەرئەنجامە ترسناکەکانی لێدەکەوێتەوە، لە کاتێکدا ململانێ نەرێنییەکان تەنها شەڕ و تاڵان و جینۆساید و کوشتن و داگیرکاری دەهێنن، هەرچەندە ململانێ ئەرێنییەکان لە مێژوودا زەمینەی گەشەسەندنی مرۆڤایەتی لەم ناوچەیەدا خۆش کردووە، بەڵام ئەمڕۆ وەک چەکێکی ژەهراوی کەوتوونەتە دەستی زلهێزە دەوڵەتییەکان، ئەو بۆشاییە بەرفراوانەی نێوان کۆمەڵگە و دەوڵەت، کەلێنێک بە ئەندازەی مەودای نێوان زەوی و ئاسمان، دەرئەنجامی ئەم گۆڕانکارییە لە سروشتی ململانێی ئەرێنی-نەرێنیدایە.

 

لە ژیانی ڕۆژانەی کۆمەڵگەدا ئەم ململانێیە ئەوەندە چەسپاوە کە بە بچووکترین وروژاندن دەبێتە تۆپێکی بەفر، ئەمەش لە بەکارهێنانی دیالۆگی وەک ئاینگەرایی، سێکسیزم، ناسیۆنالیزم و زانستگەراییدا خۆی دەرخستووە.

 

"بیرەوەری کۆمەڵگەکە لە ژیانی ئێزدییەکان خەوتووە"

کۆمەڵگەی ئێزدی لە ڕیزی ئەو کەسانەن کە زۆرترین کاریگەری ئەم ململانێیەیان لەسەرە، ململانێی نەرێنی نێوان کۆمەڵگەکان توندتر بووە و دوژمنایەتی و کوشتنی یەکتری پەرەپێداوە، ئەمڕۆ کۆمەڵگە باجێکی قورس دەدات بۆ ئەم ململانێیە، ئەو پێکهاتانەی کە پێیانوابوو خۆیان بە ملکەچبوون بۆ دەوڵەت ڕزگاریان بووە، ئێستا باجی کۆتایی دەدەن.

 

بەڵام ئەو پێکهاتانەی بەم شێوەیە بەرگریان لە خۆیان دەکرد، ئازارێکی زۆریان چەشت، هەندێکجار بەدەست دەوڵەت و هەندێکجاریش بەدەست هەر ئەو پێکهاتانەی کە بەهۆیەوە ئازادی خۆیان بەدەست هێنابوو، پێکهاتەی ئێزدی یەکێکە لەو پێکهاتانە کە بەم شێوەیە پێناسەی ئازارەکانی خۆی دەکات، کاتێک کاریگەری ئەم ڕاستیە لەسەر ئەو کۆمەڵگەیانە لەبەرچاو دەگرین کە ئەم هۆشیارییە بە زۆرەملێ بەسەریاندا سەپێنراوە، ناتوانین باس لە بیرکردنەوەیەک بکەین کە نەکەوتبێتە ژێر تۆقاندنەوە، هەروەها ناتوانین باس لە هەستکردن بە سەربەخۆیی و هاودەنگییەکی پێکەوەی بکەین کە جیاکاری نێوان پێکهاتەکان تێپەڕاندبێت.

 

یادەوەری هەر کۆمەڵگەیەک لەناو ژیانیدایە، تا ئەم یادەوەرییە بەهێزتر پارێزراو بێت، ئاسۆکانی فراوانتر دەبن، بەڵام هەندێک جار بە پێچەوانەوە ئەم یادەوەرییە دەبێتە هۆکارێک بۆ ئەوەی کۆمەڵگەیەک خۆی بەجێبهێڵێت و دەگۆڕێت بۆ لەدایکبوونی سەختترین برین و بەدەست هەموو جۆرە مەترسییەکەوە دەناڵێنێت، هەرچەندە ئەمە ڕاستیەکی پڕ لە ئازارە، بەڵام کۆمەڵگەی ئێزدی لە کاتی جینۆسایدی ساڵی ٢٠١٤دا ئەم دۆخەیان ئەزموون کرد.

 

دۆخەکە ڕۆژ بە ڕۆژ ئاڵۆزتر دەبێت، جەنگی جیهانی سێیەم لەگەڵ هاتنی ساڵی ٢٠٢٦ پێی ناوە قۆناغێکی نوێ و ئەمەش بە ڕوونی لە سووریا دەرکەوت، بەتایبەتی دوای هێرشەکانی سەر ڕۆژئاوا و باکووری ڕۆژهەڵاتی سووریا کە ناوچەی شنگال ئامانجی سەرەکی بوو، هەمووان پێشبینیان دەکرد ئەم هێرشانەی کە لەلایەن گروپە جیهادییەکانەوە دەستیان پێکردووە، درێژببێتەوە بۆ ناو خاکی عێراق و ئەم هەڕەشەیە تا ئێستاش وەک ئەگەرێکی ڕاستەقینە ماوەتەوە.

 

هەرچەندە دەوڵەتی تورکیا هێرشی زۆری کردووە، بەڵام دۆخی ئێستای عێراق قووڵتر و بەربڵاوترە، ئەم هەڕەشانە کە پێشنیاری پلانی نوێ دەکەن، بە ڕێکەوت نەبوون، سەرەڕای ئەوەش، کۆمەڵگەی ئێزدی، بە هەموو ڕووەکانییەوە، لە وەڵامی ئەم هێرش و هەڕەشانەدا کۆبوونەتەوە، ئەم لێدوان و هەڕەشانە لەگەڵ کردەوەی سەر زەمینەدان کە ڕەوایەتی خۆیان پشتڕاست دەکەنەوە و لایەنگەلێک هەن کە هەوڵدەدەن ئەم دۆخە ئاڵۆزە بقۆزنەوە.

 

ئەم هێرشانەی ئەم دواییە هۆکاری نائارامییەکانی عێراق نین، عێراق لە مێژە بەدەست ململانێی سیاسی و ئەمنیی ڕاستی چ لە ناوخۆ و چ دەرەکی و چەقبەستوویی سیاسییەوە دەناڵێنێت، ئێستا دۆخەکە گەیشتووەتە بنبەست، ئەم دۆخە یان عێراق پاڵ بە چەقبەستوویی زیاترەوە دەنێت یان پێویست دەبێت لایەن و بەرپرسانی عێراقی بەپەلە هەنگاو بگرنەبەر بۆ چارەسەرکردنی ئەم دۆخە بۆ ئەوەی نائارامی و چەقبەستوویی ئێستا خراپتر نەبێت، ئایا هێز و لایەن لە گۆڕەپانی سیاسی عێراقدا توانای ئەوەیان هەیە؟ کە ئەمەش خاڵێکی گفتوگۆیە.

 

"هەوڵی قڕکردن و پەراوێزخستنی شنگال لە بەرامبەر هێزە ئەمنییەکان ئەنجامدرا"

ئێستا لە شنگال چی ڕوودەدات؟ بۆچی ئەو هۆکارە بنچینەییانەی کە زەمینەیان بۆ دووبارە هێرشکردنە سەر شنگال خۆشکرد، سەریان هەڵداوەتەوە؟

وتیم: "سەریهەڵداوەتەوە" چونکە ئەمە پێشهاتێکی ئەم دواییە نییە، ململانێی نێوان شنگال و عێراق لەناکاو سەریهەڵنەدا، ئەم کێشەیە لە دوای جینۆسایدی ساڵی ٢٠١٤ەوە بەردەوام بووە تا ئەمڕۆ، قۆناخی دووەمیشی بە فەرمی بە ڕێککەوتنەکە دەستیپێکرد کە لە ٩ی تشرینی یەکەمی ٢٠٢٠ لە نێوان بەغدا و هەولێر و ئەنقەرا واژۆ کرا، زۆرجار ئەم ململانێیانە بەرەو شەڕی ئاشکرا دەبن، لەگەڵ ئەوەشدا هەرگیز بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە چارەسەر نەکراون، هەمیشە لە حاڵەتی ململانێدا نەبوون.

 

لە کاتێکدا دەوڵەتی تورک لە هەموو دەرفەتێکدا بە ئاشکرا هەڕەشە لە شنگال دەکات، دەوڵەتی عێراقیش هاوبەشی ئەم ڕێبازەیە، بە تایبەتی هەوڵی بێوچان لەدژی هێزەکانی پاراستنی خۆپارێزی ئێزدی لە ئێزدخان، لەسەر بنەماکانی قڕکردن، پەراوێزخستن یان نەهێشتنی تەواوەتی دەدرێت، بۆچی بە تایبەتی گرنگی بە هێزەکانی بەرگری لە خۆ دەدرێت؟ ئەمەش جێگەی مەترسییە! هەموو وڵاتانی ناوچەکە هەمان میکانیزم بەکاردەهێنن بۆ چەوساندنەوەی پێکهاتەکان، بێ گومان ئەمەش لە بیرکردنەوە و هۆشیارییەکی قووڵەوە سەرچاوە دەگرێت.

 

لە هەمووی گرنگتر و سەرنجڕاکێشتر هەڵوێستی پێکهاتەی ئێزدی بەرامبەر بەو هەڕەشانە ڕاستییەکەو پێویستە هەموو لایەک گرنگی پێبدەن، پێکهاتەی ئێزدی ١١ ساڵە بەدەست قەیرانێکی سیاسی و ئەمنیی راستەقینەوە دەناڵێنێت و ژنانی ئێزدی بەتایبەتی وەک هێزێکی پێشەنگ لە ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو ئاڵەنگاریانە دەرکەوتوون ئەوان بناغەی کولتوورێکی بەهێزی بەرخۆدانیان لە دژی ستەمکارانی سەردەمی ئێمە داناوە، کە ڕێبەری گەلی کورد عەبدوڵا ئۆجالان لە مانیفێستۆکەیدا بە "بکوژی چینایەتی" پێناسەیان دەکات.

 

”ژنانی ئێزدی بڕیاریان داوە لە ژیاندا بمێننەوە”

ڕەنگە ١١ ساڵ بەس نەبێت بۆ مسۆگەرکردنی بەردەوامی ئەم بەرگرییە لە بوون، بەڵام کاتێکی کورت نییە، لە کاتێکدا، بەشێک لە وزەی کۆمەڵگەی ئێزدی، بەتایبەتی وزەی ژنانی ئێزدی، بۆ ساڕێژکردنی ئەو برینانەی کە لە ماوەی ١١ ساڵی ڕابردوودا لەلایەن ڕژێمەوە تووشی بوون، وەبەرهێنراوە، بەڵام ئەمە نابێت ئەو ڕاستییە دامەزراوانە تەمومژاوی بکات، کاتێک کۆمەڵگریەک دەگاتە لێواری داڕمان و دواتر لێی هەڵدەستێت، پێویستە هەمووان بزانن کە بە پشتبەستن بەو کۆمەڵگەیە پێشبینیکردنی چارەنووسی ئاسان نابێت.

 

هەموومان شاهیدی ئەوە بووین کە کۆمەڵگەی ئێزدی لە ساڵی ٢٠١٤دا چۆن لە ژێرزەمینەکە هەڵسانەوە، ئەمەش کارەساتێکی بچووک نەبوو، ئەگەر هێزی ڕێبەر ئۆجالان نەبوایە، ئەم کۆمەڵگەیە نەیدەتوانی لەو کۆتاییە هەڵبستێت کە خەریک بوو ببێتە هۆی داڕمانی.

 

ئەو قۆناغەی ئێستای پێکهاتەی ئێزدی پێیدا تێدەپەڕێت، بەم شێوەیە تایبەتمەندە، لە سەردەمێکدا کە ناوچەکە شاهیدی شەڕێکی دڕندانە، جێهێشتنی پێکهاتەی ئێزدی بە بێ پاراستن یەکسانە بە خۆکوشتن، کە زیانێکی وێرانکەر دەبێت، بەو پێیەی پاراستنی پێکهاتەی ئێزدی تەنها بە پاراستنی شنگال بەدەست دێت، بۆ ئەوەی پێکهاتەی ئێزدی بە بەرگریکردن لەخۆی و دووربکەوێتەوە لە کەوتنەوە ناو هەڵەوە، پێویستە پابەند بێت بە ئەرکەکانی یەکڕیزی و هاوپەیمانی و هاوپشتی کۆمەڵایەتی ناوخۆییەوە، ئەگەر ئەو ئەرکانە جێبەجێ بکرێن، پێکهاتەی ئێزدی بوونی خۆی لەسەر خۆئەمنی خاکەکەی بونیاد دەنێت و شوێنی خۆی مسۆگەر دەکات.