پرشنگ دولتیاری

 

ناوەندی هەواڵ-ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران یەکێک لە پشێوترین قۆناغەکانی لە مێژووی ئەم دواییەدا بەخۆیەوە دەبینێت، شەڕ و قەیرانە ئەمنییەکان بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی توندڕەوی لەناو وڵات و بچووکبوونەوەی شوێنی گشتی، ململانێکانی ناوچەیی زیاتر ڕێبازێکی گرنگی بە ئاسایشەوە چەسپاندووە و فشارەکانی لەسەر دەنگە ناڕازییەکان چڕتر کردووەتەوە، هێڵەکانی نێوان پاراستنی ئاسایشی نیشتمانی و سنووردارکردنی مافە مەدەنییەکان کاڵ کردووەتەوە، کە ئەمەش وایکردووە دۆخەکە تادێت ئاڵۆز و گفتوگۆیاوی زیاتر بێت.

 

گێڕانەوەی ناوخۆیی و گەواهی شایەتحاڵەکان چینێکی نوێی گرژییان بۆ دۆخەکە زیاد کردووە، ئەم سەرچاوانە ئاماژە بەوە دەکەن، کە لەم دواییانەدا هێرش کرایە سەر خوێندنگەی ”شجرة طيبة الابتدائية للبنات” ”سەرەتایی کچانی درەختێکی باش” لە شاری میناب و ڕاپۆرتەکان باس لەوە دەکەن کە ١٦٥ منداڵی کچ کوژراون، هەروەها هەندێک لە ماڵپەڕ تۆمەتبارکردنی ئەگەری پاڵنەرە ناوخۆییەکان لەخۆدەگرن و هێرشەکە بە قەوارە حکومییەکانەوە دەبەستێتەوە، ئەمانەش تۆمەتگەلێکی لەڕادەبەدەر ڕاستەقینەن کە بەبێ لێکۆڵینەوەیەکی سەربەخۆ و باوەڕپێکراو و ڕوون بۆ دیاریکردنی بارودۆخی ڕووداوەکە و ئەوانەی بەرپرسیارن، ناتوانرێت پشتڕاست بکرێنەوە.

 

بەبێ گوێدانە ڕاستی و دروستی ئەم بانگەشانە، دروستکردن و بڵاوکردنەوەی ئەم جۆرە گێڕانەوەیانە ڕەنگدانەوەی دابەشبوونی قووڵی کۆمەڵایەتی و ئاستێکی بەرزی بێمتمانەیی گشتییە، لە کاتی شەڕ و لە چوارچێوەی ژینگەیەکی ئەمنی زۆر هەستیاردا، ڕەوتی زانیاری سنووردارە و نەبوونی زانیاری فەرمی دەتوانێت ببێتە هۆی بڵاوبوونەوەی گێڕانەوەی دژ بەیەک لە بیروڕای گشتیدا، بۆیە پێویستی بە لێکۆڵینەوەی ڕوون و لێپرسینەوە لە دامەزراوە بەرپرسیارەکان و دڵنیابوون لە پاراستنی خەڵکی مەدەنی و بەتایبەتی منداڵان تا دێت گرینگتر دەبێت.

 

ئەو ڕووداوانەی کە لە کاتی ناڕەزایەتییە خوێناوییەکاندا ڕوویان دا و ژیانی منداڵانیان بردە پێشەوە، ناتوانرێت بە گۆشەگیری لەم چوارچێوەیە ڕەخنەگرانە شی بکرێتەوە، کاتێک حکومەتێک خۆی لە شەڕدا دەبینێتەوە یان لە لێواری شەڕدایە، پێویستیەکانی ئەمنی سێبەری لەسەر ڕەچاوکردنی مافەکانی مرۆڤ دادەنێن و مەترسی ئاساییکردنەوەی توندوتیژی زیاتر دەبێت، لە ژینگەیەکی وادا ناڕەزایەتی کۆمەڵایەتی وەک بەشێک لە ژیانی مەدەنی سەیر ناکرێ بەڵکو وەک هەڕەشەیەک بۆ سەر سەقامگیری سیاسی سەیر دەکرێت، لە ئەنجامدا بەکارهێنانی هێز بەربڵاو دەبێتەوە و مەودای سەرکوتکردن، بە منداڵانیشەوە، بە قەبارەیەکی بێ وێنە فراوانتر دەبێت.

 

ئەم ڕاپۆرتەی خوارەوە هەوڵ دەدات ئەوە نیشان بدات کە چۆن لە نێوان شەڕ و قەیرانەکاندا، منداڵان بوونەتە زیانبەرکەوتووی بێدەنگی دینامیکی دەسەڵات، دۆخێک کە نەک هەر کارەساتێکی مرۆیی بەڵکو نیشانەیەکی هۆشدارییە لە داڕمانی پێوەرە یاسایی و ڕەوشتییەکان لە کاتی شەڕدا.

 

ناڕەزایەتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لە ٢٨ی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ دەستی پێکرد و بۆ ماوەی چەند هەفتەیەک ئەم ناڕەزایەتیانە بە وەڵامێکی توندوتیژی هێزە ئەمنییەکان بەرەوڕوو بووەوە و لە ٨ و ٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا گەیشتە لوتکە، ڕاپۆرتە سەربەخۆکانی مافی مرۆڤ ئاماژە بەوە دەکەن، کە حکومەت تەقەمەنی زیندوو و چەکی ئاگرین و چەکی کۆنترۆڵکردنی ئاژاوەگێڕییەکان بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندەران بەکارهێناوە، ئەمەش ڕێبازێک کە بووە هۆی کوژرانی خەڵکی مەدەنی بێ چەک، لەنێویاندا منداڵانی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ، ئەم ڕووداوە لە مێژووی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێرانی هاوچەرخدا بێوێنە یان دەگمەنە و سەرنجی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ خۆی ڕاکێشاوە.

 

بەگوێرەی ڕاپۆرتێکی ئاماری سەربەخۆ، بە لانیکەم ٢١ منداڵی خوار تەمەن ١٨ ساڵ بەهۆی تەقەی ڕاستەوخۆی هێزە ئەمنییەکان لە کاتی خۆپیشاندانەکانی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦ کوژراون، لێکۆڵینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە زیانبەرکەوتووان لە شارە جیاوازەکانی مەرودەشت، ئیمام شەهر، قر، کارزین، کرماشان، ئیسفەهان، کەرەج کراونەتە ئامانجی هێزەکانی حکومەت، لە نێو ئەم منداڵانەدا منداڵێکی سێ ساڵ هەبووە، ئەمەش توندی و بەکارهێنانی ناڕێژەیی هێزی نیشان دەدات.

 

هەروەها لە ڕاپۆرتەکەدا، وردەکاریی زیاتر سەبارەت بە پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ خراوەتەڕوو و ئاماژەی بەوە کردووە، کە سەرچاوەکانی مافی مرۆڤ ناوی چەند منداڵێکیان بەڵگەدار کردووە کە لە کاتی پێکدادان لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان لە شارەکانی تشينارشاهيجان، قوم، فەردیس و تاران گیانیان لەدەستداوە، ئەم سەرچاوانە ئاماژە بەوە دەکەن، کە بەشێک لە زیانبەرکەوتوان منداڵانی تەمەن ١٦ و ١٧ ساڵ بوون، کە بەپێی زانیارییەکان لە کاتی ڕووداوەکاندا ڕاستەوخۆ بە تەقە کراونەتە ئامانج.

 

جگە لەوەش، ئەو زانیاریانەی کە لەلایەن دەزگاکانی ڕاگەیاندنی سەربەخۆوە بە پشتبەستن بە ئاماری مافی مرۆڤ بڵاوکراونەتەوە، ئاماژە بەوە دەکەن، کە بە لانیکەم ١١٨ منداڵی خوار تەمەنی ١٨ ساڵ لە ناڕەزایەتییەکان تا کۆتایی مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦ کوژراون، ئەم داتایانە ئەوە دەردەخەن کە توندوتیژی دژی منداڵان لە کاتی ناڕەزایەتییەکان بە شێوەیەکی سیستماتیک بووە نەک تەنها ڕووداوی هەڕەمەکی.

 

لە یاسای نێودەوڵەتیدا مافی ژیان و ئاسایشی کەسی بنەمایەکی بنەڕەتییە، بەتایبەتی بۆ منداڵان، کە بە ئامرازە نێودەوڵەتییەکان، لەوانەش ڕێککەوتننامەی مافەکانی منداڵان، لە سەرانسەری جیهاندا پارێزراون، ئەم پەیماننامەیە کە زۆرێک لە سیستمە یاساییەکان بە ڕۆژهەڵاقتی کوردستان و ئێرانیشەوە لە ئامرازە ناوخۆییەکانیاندا کەوتوونەتە پاڵ یان بنەما هاوشێوەکانیان گرتۆتە بەر، هەروەها پێویستی پاراستنی منداڵان لە توندوتیژی و بەکارهێنانی و زیانەکان دیاری دەکات، هیچ هێزێکی ئەمنی مافی ئەوەی نییە هێزی ناپێویست یان کوشندە لە دژی کەسانی بێتاوان بەتایبەتی منداڵان بەکاربهێنێت.

 

کوژرانی سەدان منداڵ لە کاتی ناڕەزایەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا بە ڕوونی دژایەتی ئەم پێوەرە نێودەوڵەتیانە دەکات، هێزەکانی حکومەت نەک تەنها تەقەیان لە گەلێکی چەکدارەکان کردووە، بەڵکو تەقەیان لە گەلێکی زۆر ئاشتیخوازیش کردووە، لەنێویاندا منداڵان، کە ئەمەش کردەوەیەکە لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتیشەوە شەرمەزارکراوە.

 

بەکارهێنانی چەکی ئاگرین و تفەنگ لە دژی خەڵکی مەدەنی بێ چەک، بەتایبەتی ئەو منداڵانەی کە لەسەر شەقامەکان بوون یان زیانبەرکەوتووی شەپۆلێکی دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە، پێشێلکردنی ئاشکرای مافەکانی مرۆڤە و دەکرێت بە تاوانی دژ بە مرۆڤایەتی هەژمار بکرێت، یاسای نێودەوڵەتی ڕێگە بە بەکارهێنانی هێز دەدات لە هەلومەرجێکی زۆر سنووردار و بە پێی پێوەری تایبەت، بەڵام بەکارهێنانی تەقەمەنی زیندوو و تەقەی ڕاستەوخۆ لە دژی خەڵکی مەدەنی بێ چەک، لەوانەش منداڵان، بە تەواوی سنوورە قبوڵکراوەکان تێدەپەڕێنێت، ئەم کردەوانە نەک هەر پێوەرە نێودەوڵەتییەکان پێشێل دەکەن، بەڵکو پێچەوانەی ڕێساکانی مافی مرۆڤ و ئەرکەکانی دەوڵەتانن بۆ پاراستنی منداڵان.

 

ناتوانرێت ئەو توندوتیژیانەی کە لە کاتی ناڕەزایەتییەکاندا دژ بە منداڵان ئەنجام دەدرێن، بە دابڕان لە پێکهاتە سیاسییە باوەکەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران سەیر بکرێت، ڕاپۆرتەکان ئاماژە بەوە دەکەن، لە بەرامبەر ناڕەزایەتییە سەرتاسەرییەکان، حکومەت پەنای بۆ سەرکوتی دڕندانە و میلیتاریزەکردنی شوێنی گشتی بردووە، نەک ستراتیژی گفتوگۆ و بەڕێوەبردنی قەیرانەکان بگرێتەبەر، لە چەند شارێکدا هێزە ئەمنییەکان لەوان سپای پاسداران و پۆلیس بە تەقەمەنی و کەرەستەی قورس وەڵامیان دایەوە و نیشانیان دا کە یەکەمایەتی سەرەکی پاراستنی دەسەڵاتە بە زەبری هێز نەک وەڵامدانەوەی داخوازییەکانی خەڵک یان پاراستنی گیانی خەڵک.

 

بەڵگەی مەیدانی دەریدەخات کە مامەڵەی دەسەڵاتدارانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لەگەڵ ناڕەزایەتییەکانی کانوونی دووەمی ٢٠١٦ تەنها بابەتی " تێکهەڵچوون" یان "ڕێوشوێنی ئەمنی" نەبووە، بەڵکو هەڵمەتێکی هاوئاهەنگی سەرکوتکردن بووە کە تێیدا هێزە ئەمنییەکان و سپای پاسداران تەقەمەنی و گازی فرمێسکڕێژ و تۆپی ئاویان بەکارهێناوە بۆ سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانی چەند شارێک، ئەم شێوازە توندوتیژییە ڕەنگدانەوەی ئیرادەی ڕژێمە بۆ پاراستنی دەسەڵاتی خۆی لە ڕێگەی توندوتیژیەوە، تەنانەت بە تێچووی ژیانی خەڵکی مەدەنی، بە ژیانی منداڵانیشەوە.

 

بەئامانجکردنی منداڵان بە تایبەتی داڕمانی سیستمی پاراستنی مەدەنی و سستی دامەزراوە کۆمەڵایەتییەکان ئاشکرا دەکات، بەو پێیەی زۆرێکیان بەهۆی نەبوونی شوێنی پارێزراو و کەناڵی یاسایی بۆ دەربڕین، خۆیان لە ناوەڕاستی ناڕەزایەتییەکاندا گیریان خواردووە، کاتێک خێزانەکان ناچار دەکرێن لە نێوان بێدەنگی یان بەشداریکردندا هەڵبژێرن، زۆرجار سەرەڕای مەترسییەکان ناڕەزایەتی دەربڕین هەڵدەبژێرن، منداڵان بەرەوڕووی ژینگەیەکی زۆر مەترسیدار دەبنەوە.

 

ئەم توندوتیژییە پەڵەی قووڵی دەروونی و کۆمەڵایەتی بەجێدەهێڵێت کە بۆ زۆر لە خێزانی زیانبەرکەوتووان درێژدەبێتەوە، دەبێتە زەبرێکی بەکۆمەڵ کە بێمتمانەیی بە دەوڵەت گەورەتر دەکات و کۆمەڵگە زیاتر پارچە پارچە دەکات، توێژینەوەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە شایەتحاڵی یان ئەزموونکردنی توندوتیژی لە تەمەنێکی بچووکدا دەبێتە هۆی تێکچوونی درێژخایەن وەک دڵەڕاوکێ، خەمۆکی و کێشەی ڕەفتار.

 

لە ڕوانگەی دادپەروەری سیاسییەوە، کوشتنی منداڵان شەرعیەتی هەر دەسەڵاتێک تێکدەدات، چونکە دەوڵەتێک کە شکست دەهێنێت لە پاراستنی لاوازترین ئەندامەکانی، بناغەی ڕەوشتی خۆی لەدەست دەدات، ئەم پێشێلکاریانە تەنها بابەتی ناوخۆیی نین، ئەوان پێویستیان بە کردەوەی نێودەوڵەتی ڕوون هەیە، چونکە بە ئامانجگرتنی منداڵان تاوانێکی دژی مرۆڤایەتییە بەپێی پێوەرە نێودەوڵەتییەکان.

 

ڕۆڵی هەندێک لە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی ئۆپۆزسیۆن کە هاندەری بەردەوامی ناڕەزایەتییەکان بوون بەبێ ئەوەی بە شێوەیەکی گونجاو مەترسییەکان هەڵسەنگێندرێن، ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، ڕەنگە ئەمە بەشدار بووبێت لە زیادبوونی ژمارەی زیانبەرکەوتووان، هەروەها بەرپرسیارێتی ڕەوشتی هەڵسەنگاندنی کاریگەرییەکانی میدیا و وتاری سیاسی لەسەر پارێزراوی خەڵکی مەدەنی لەخۆدەگرێت.

 

کوشتنی منداڵان لە ناڕەزایەتییەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا تەنها ئامارێک نییە لە ڕاپۆرتێکدا، بەڵکو نیشاندەری داڕمانی پاراستنی مافی مرۆڤە لە بەرامبەر سەرکوتی سیاسیدا، ئەگەر کۆمەڵگەی مەدەنی و ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان بە ڕاستی مامەڵە نەکەن، دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە کارەساتانە وەک ئەگەرێک دەمێنێتەوە، چونکە بێدەنگی لە بەرامبەر ئەو تاوانانەی کە بەرامبەر بە منداڵان ئەنجام دەدرێن، بە واتای قبوڵکردنی بێدەنگی توندوتیژی وەک ئامرازێکی سیاسی دێت.