Enqere – Berdevka Meclîsa Jinan a Partiya Wekhevî û Demokrasiya Gelan (Partiya DEM’ê), Halîde Turkoglu, beriya civîna Meclîsa Jinan a partiya xwe, civîneke çapemeniyê li dar xist.

Halîde Turkoglu, beriya destpêkirina axaftina xwe, bîranîna endama Meclîsa Jinan Nesrîn Aslan a koça dawî kirî û têkoşîna wê ya ji bo mafên jinan û sosyalîzmê, bi rêzdarî anî ziman.

‘Berfirehkirina piştevaniyê, ruhê rastîn ê tevgerên jinan e’

Halîde Turkoglu, bi bîrxistina konferansa jinan a ku dawiya hefteya borî li Enqereyê hat lidarxistin, wiha got: “Her qonaxeke ku me derbas kiriye, ji pêşerojê heta îro û ji îro ber bi pêşerojê ve, ji bo me jinan ezmûnên cuda, şêwazên nû yên têkoşînê û destkeftiyên girîng bi xwe re anîne. Di rêya bidestxistina wekhevî û azadiyê de, em rastî zehmetiyên mezin hatin. Ji bo vê armancê me hevalên xwe winda kirin û em ketin girtîgehan. Lê tevî her tiştî, me her tim têkoşînek meşandiye û em hîn jî dimeşînin ku bi ruhê her serdemê re hevaheng e. Naveroka tevgerên jinan, li ser bingeha yekbûn, mil bi mil rawestîn, parvekirina ezmûnên hevpar û xurtkirina piştevaniyê ava dibe. Bi rastî, di pêvajoya ‘Aştî û Civaka Demokratîk’ de, her civîn, çalakî û bûyereke ku ji aliyê jinan ve li dora daxwaza aştiyeke bi rûmet hatiye organîzekirin, bûye sedema xurtkirina vî ruhî. Jinan bi biryardariyeke xurt nîşan dan ku ew li wir in. Di berxwedanê de, di têkoşînê de û li ser maseya danûstandinan de û tu pêvajo bêyî wan nayê avakirin. Bi vî ruhî, em konferansa ‘Jin Pêşerojê Bi Hev Re Nîqaş Dikin’ ku di 31’ê Cotmehê û 1’ê Mijdarê de li Enqereyê hat lidarxistin, silav dikin. Ev civînA ku jinên ji nasname, gel, bawerî û nêrînên siyasî yên cuda ligel hunermend, rojnamevan û akademîsyenan anîn cem hev, bû platformek ji bo nîqaşkirina awayê avakirina aştiyeke bi rûmet. Her mijara ku hat nîqaşkirin, her gotina ku hat gotin û her nirxandina ku di konferansê de hat kirin, careke din piştrast kir ku aştî, wekhevî û civaka demokratîk tenê bi îradeya azad û têkoşîna kolektîf a jinan pêk tên. Em bi baweriyeke xurt bawer dikin ku encamên vê konferansê dê bibin bingeheke xurt ji bo serkeftina pêvajoya aştî û civaka demokratîk. Ji ber ku nexşerêya jinan a ber bi aştiyê ve amade ye; jin îroya xwe ava dikin. Jin dibêjin em ji bo avakirina pêşerojê amade ne.”

Çalakiya Dayîkên Aştiyê

Halîde Turkoglu diyar kir ku jin li her derê ji bo aştiyeke bi rûmet dengê xwe bilind dikin û bal kişand ser çalakiya Dayîkên Aştiyê ya li Enqereyê. Halîde wiha domand: “Em jin, wêrekiya xwe ji wê motîvasyona ku ji têkoşîna Dayîkên Aştiyê tê ku careke din li vir, li Enqereyê tê meşandin, digirin. Em vê hêzê ji helwesta bi biryar a dayîkên ku êşa şerê 50 salî di kûrahiya dilê xwe de hîs kirine, digirin. Ger rast be ku aştî hewceyê wêrekiyê ye, wê demê ew Dayîkên Aştiyê ne ku ev bi salan e vê wêrekiyê bi awayekî herî zelal nîşan didin. Tevî şert û mercên dijwar ên zivistanê û pirsgirêkên tenduristiyê yên cûrbecûr, wan bi çalakiyên xwe yên di konên ku li dilê Enqereyê hatine danîn de, parêzvanî li serkeftina pêvajoya aştiyê û civaka demokratîk kirine; wan hewl dane ku dayîkên din neçar nemînin ku êşên bi vî rengî bikşînin. Bi serdana partiyên siyasî yên cuda, wan careke din bang li van partiyan kir ku beşdarî pêvajoyê bibin û berpirsyariyê bigrin ser milê xwe. Wan destnîşan kir ku divê danûstandin di bin şert û mercên wekhev de pêk bên. Wan careke din bi awayekî herî xurt daxwaza xwe anîn ziman ku divê derfet ji Birêz Ocalan re bê dayîn da ku karên xwe di bin şert û mercên azad û wekhev de bidomîne û her wiha girtiyên siyasî bên berdan. Bi navê Meclîsa Jinan a Partiya me DEM’ê, ez wê biryardariya ku ji aliyê Dayîkên Aştiyê ve hatiye nîşandan, silav dikim. Ez radighînim ku daxwazên wan, daxwazên me ne. Her wiha, ez bi rêz û minetdariyê yek ji Dayîkên Aştiyê Elî Aslan, bi bîr tînim. Dayîkek ku du zarokên xwe di şer de û yekî din jî di girtîgehê de winda kiribûn û vê paşê piştî xwînrijandina mejî jiyana xwe ji dest da. Di vî welatî de, pêdiviya her kesî bi aştiyê heye.”

‘Pêwîst e amadekirina şert û mercên hevdîtinê bi Birêz Ocalan re êdî neyê paşxistin’

Halîde Turkoglu wiha berdewam kir: “Nexşerêya ber bi aştiyê ve û her wiha astengiyên li pêşiya wê, diyar in. Şert û mercên têkildarî Birêz Ocalan ku di vê pêvajoyê de muzakerevanê sereke ye, divê tenê bi guhertina cihê wî neyên sînorkirin. Pêwîst e êdî avakirina şert û mercên hevdîtina rojnamevan, akademîsyen, rêxistinên mafên mirovan, jin û hemû beşên din ên civakê ya bi Birêz Ocalan re, neyê paşxistin. Divê sererastkirinên di asta temamkirina yasaya ku mîna ‘Yasaya Çarçove’ tê binavkirin de, temam bikin. Divê Desteya Aştî û Siyasîkirinê û hemû saziyên din ên têkildar, dest bi xebatên xwe bikin. Pêşniyarên ji bo demokratîkbûnê yên ku di rapora hevpar a parlamentoyê de cih digrin, divê bên yasakirin. Ev gavên berbiçav ji bo serkeftina pêvajoyê pêwîst in. Yek ji warên herî krîtîk ên di vî warî de, girtîgeh in. Dema ku li derve behsa aştiyê tê kirin, divê di nava girtîgehan de ‘hiqûqa dijmin’ ango nêzîkatiyeke hiqûqî ya cezaker û dijminane neyê sepandin. Divê girtiyên siyasî û kesên ku bi nexweşiyên giran re têdikoşin, bên berdan. Gelo dema ku binpêkirinên mafên mirovan li girtîgehan her ku diçe zêdetir dibin, em çawa dikarin behsa aştiyê bikin? Em çawa dikarin behsa aştiyê bikin, dema ku girtiya siyasî ya li Girtîgeha Kayserî Bunyanê Evîn Zapsu tevî pirsgirêkên tenduristiyê yên giran hîn jî girtî ye? Hikûmet li benda çi ye ku Evîn Zapsu ya ku bi nexweşiya KOAH’ê ketiye, guman heye ku penceşêr be û ji ber ku encamên biyopsiyê hêj nehatine, tedawiya kêmkirina êşê jê re nayê dayîn û hemû girtiyên din ên nexweş bernade?

Di Cotmehê de 20 jin hatin qetilkirin

Tenê di Cotmehê de, herî kêm 20 jin hatin kuştin. Her wiha di çapemeniyê de hat ragihandin ku mirina 32 jinan û 9 zarokan ‘gumanbar’ e. Li gorî agahiyên ku duh derketin holê, li Afyonê di encama êrîşên çekdarî yên li pênc cihên cuda de, sê jinan jiyana xwe ji dest dan û rewşa jineke din jî giran e. Ez sersaxiyê ji malbatên kesên ku jiyana xwe ji dest dane re dixwazim û ji bo birîndaran jî şifaya lezgîn hêvî dikim. Li vî welatî, jin dikarin bi awayekî pir hêsan bên kuştin. Êrîşkarê mêr hatiye binçavkirin, lê pirsa rastîn ev e: Kesekî ku 8 kes kuştine û di nav de sê jin hene, çawa diwêre kiryarên wiha pêk bîne? Pirsgirêkeke din a krîtîk jî îhmalkirin û îstismarkirina zarokan e. Di vî welatî de, ewlehiya zarokan bi xwe di xetereyê de ye. Li Colemêrgê, bûyereke îstismara cinsî ya li dijî zarokekî pêk hatiye. Îfadeya zarok li Navenda Şopandina Zarokan hatiye girtin. Di îfadeyê de behsa îstismara cinsî tê kirin û tê eşkerekirin ku zarok hatiye tehdîtkirin û dîmenên wî hatine kişandin. Sûcek hatiye kirin û gilî hatiye tomarkirin, lê êrîşkar tenê tên pirsîn û paşê tên berdan. Em dibêjin ku tundiya li dijî zarokan, mijareke siyasî ye. Bi rêya polîtîkayên bêcezahiştinê, sûcên li dijî zarokan tên veşartin û mêr tên parastin. Em ê şopandina ji nêz ve ya vê doza îstismara cinsî ya li dijî zarokekî, bidomînin. Di civakek ku çekbûn zêde bûye, tundî, îstismara zarokan û tundiya li dijî jinan her roj zêdetir dibe û zarok û ciwan jî dikarin bi hêsanî bighîjin çekan de, divê em jin têkoşîna ji bo jiyana xwe xurttir bikin. Divê em ji bo vê hilweşîna kûr çareseriyekê pêşkêş bikin. Divê em vê têkoşînê bimeşînin. Ne tenê mêrên takekesî ne yên ku jinan dikujin, polîtîkayên bêcezahiştinê ne ku cesaret didin wan, ligel tedbîrên parastinê yên ku tenê li ser kaxezê mane.

Mijara nafakayê

Lê belê, em jin dê dev ji daxwaza hesabpirsînê ji bo maf û jiyana xwe bernedin. Çawa ku em ê dev ji parastina mafê xwe yê nafakayê jî bernedin. Çawa ku me heta niha dev jê berneda. Heke guhertinên pêşniyarkirî yên têkildarî nafakayê hevjînan ji Pakêta Dadweriyê ya 13’emîn hatibin derxistin, ev bi saya têkoşîna rêxistinkirî ya jinan e. Ev hikûmet ne tenê mafê nafakayê hevjînan, her wiha mafên mîrasê jî daye ber nîqaşê. Bi rastî, nîqaşên derbarê mîrasê ku bi wesîleya Julîde Kurala hêja derketin holê jî, ji heman hişmendiya serdestiya mêr tên. Julîde Kural jinek e ku bi hêza xwe ya kesane radiweste. Ew bi jiyana xwe, hunera xwe, pabendbûna xwe ya bi aştî, demokrasî û azadiyê ve û her wiha bi nasnameya xwe ya wekî jin tê pênasekirin. Ew hevjîna hunermend Kadîr Înanirê ku vê dawiyê koça dawî kir e. Ne mafê kesî ye ku wê bi rêya zilamekî pênase bike. Bi navê Meclîsa me ya Jinan, ez piştevaniya xwe pêşkêşî wê dikim.

‘Divê her kesê ku piştgirî daye ‘çeteya fonan’ hesab bide’

Li Parlamentoyê nîqaşên li ser budceyê dest pê kirin. Berî ku ez bikevim nav hûrgiliyên budceyê, dixwazim balê bikşînim ser çend xalan. Mixabin, di demekê ku behsa aştiyê tê kirin û avakirina civakeke demokratîk tê nîqaşkirin de, em careke din rûbirûyê budceyeke ku bi ferasetek mêrsalar û baviksalar hatiye amadekirin, dibin. Li aliyekî, jin hene ku ji ber zehmetiyên aborî neçar dimînin dest ji pêdiviyên xwe yên bingehîn berdin. Li aliyê din jî, kesên ku bi rêya talankirina çavkaniyên hevpar ên civakê dewlemendiya xwe zêde dikin, hene. Her çend lêpirsîn berdewam in û hin kes hatine girtin jî, tenê balkişandina ser lêpirsîn an girtina çend kesan, têr nake. Ew rastiya ku talankirineke bi vî mezinahî dikare bi hêsanî pêk were, nîşaneke zelal e ku ev welat çawa ji aliyê çeteyan ve tê birêvebirin. Divê her kesê ku piştgirî daye vê ‘çeteya fonan’ an jî rê li ber çalakiyên wê vekiriye, bê darizandin. Heta ku kesên ku maf û keda gel û bi taybetî ya jinan û xizanan didizin hesab nedin, em ê têkoşîna xwe ranewestînin.

Nîqaşên li ser budceyê

Di vê budceya ku para herî mezin a çavkaniyan ji bo mîlîtarîzekirin û pîşesaziya parastinê hatiye veqetandin de, ew fonên ku diviyabû ji bo jiyan, ked, azadî û wekheviya jinan bên bikaranîn, careke din hatine paşguhkirin. Ew rastiya ku budceya ji bo bernameya “Parastin û Bihêzkirina Malbatê” hatiye veqetandin, sê qat zêdetir e ji ya ji bo bernameya “Bihêzkirina Jinan”, careke din nîşan dide ku rêveberiya heyî çawa li jinan dinhêre. Ev budce belgeyeke berbiçav a îdeolojiyek e ku dixwaze hebûn û îradeya jinan tenê di çarçoveya polîtîkayên malbatê de teşe bike. Kesên ku li ser navê jinan biryaran didin, careke din jinê ji pêvajoya biryardanê dûr xistine. Bêguman, ev ne polîtîkayên nû ne û ne jî tiştên ku em cara ewil pê re rûbirû dibin in. Ew feraseta ku ev budce amade kiriye, me ango jinan pir baş nas dike. Eşkere ye ku çima jin li dijî vê budceyê derdikevin, çi daxwazan tînin ziman û kîjan newekheviyan derdixin holê. Bi salan e, jin li dijî tunekirina keda xwe, xizanî, tundî, newekhevî û tengbûna qadên xwe yên jiyanê têdikoşin.

‘Em Budçeya Wekhevî, Azadî û Aşitiyê dixwazin’

Tam ji ber vê yekê, ji qonaxa komîteyên parlamentoyê bigre heta nîqaşên li Meclîsa Giştî, em ê li hemberî vê budçeyê têkoşîna herî xurt pêk bînin. Em ê tenê vê budçeyê red nekin, her wiha em ê diyar bikin ka ji bo pêvajoya aşitiyê û civakeke demokratîk, pêwîstî bi budçeyek çawa heye. Budçeyeke ji bo aşitiyê divê çavkaniyan ne ji bo çekan ji bo jiyanê, ne ji bo newekheviyê, ji bo dadmendiyê û ne ji bo siyasetên ku jinan di malê de asê dikin, ji bo azadkirina jinan veqetîne. Bi vê hizrê, di 25’ê Cotmehê de li Stenbolê, me bi akademîsyen, rêxistinên jinan, saziyên ku li dijî tundiya li ser jinan têdikoşin, parêzvanên mafên jinên xizan û penaberan û jinên ji rêxistinên cuda yên civaka sivîl re xebateke hevpar (atolye) li dar xist. Hemû beşdar di bin vê bangê de bûn yek: ‘Em Budçeya ji bo Wekhevî, Azadî û Aşitiyê Dixwazin.’ Me bi hev re nîqaş kir ku budçeyeke ji bo aşitiyê, wekheviyê û azadiyê divê çawa be. Her wiha, li gelek bajaran, me bi jinên ku di karên malê de, di pîşesaziya titûnê de, di sektora tekstîlê de û di kargehên cûrbecûr de dixebitin re hevdîtin kirin.

Têkoşîna li dijî xizaniya jinan

Me rasterast ji jinan guhdarî kir ka ew di jiyana xwe ya rojane de rastî çi zehmetiyan tên, pêdiviyên wan çi ne û ew ji budçeyê çi hêvî dikin. Jin budçeyeke wekhevparêz, li ser bingeha mafan û di çarçoveya wekheviya zayendî de dixwazin. Ew daxwaz dikin ku karên lênêrînê ku niha bi giranî li ser milê jinan in, bibin berpirsyariyeke civakî û tesîsên lênêrîna zarokan bên berfirehkirin. Ew ji bo keda jinên ku di nava malê de dixebitin, ewlehiya civakî û naskirina fermî dixwazin. Ew daxwaz dikin ku lênêrîna nexweş, pîr û kalan û kesên astengdar, di nava civakên herêmî de wekî berpirsyariyeke giştî bê dîtin. Ew tekez dikin ku alîkariya civakî divê ji bo her kesî mafekî garantîkirî be, ne ku tenê xêrxwaziyek be ku li gorî dilê kesên di desthilatdariya siyasî de tê dayîn. Ew bang dikin ku li dijî xizaniya jinan têkoşîn bê dayîn, karê bi ewle bê peydakirin û şert û mercên ku jinan bighînin serxwebûna aborî, bên afirandin. Her wiha, ew daxwaza veqetandina çavkaniyên têrker ji bo têkoşîna li dijî tundiya li ser jinan û her wiha berfirehkirina stargeh û mekanîzmayên piştgiriyê dikin. Heta ku ev daxwaz neyên pêkanîn, jin qet razîbûna xwe nadin budçeyeke bi vî rengî.

‘Hûn nikarin bi hişmendiya xwe ya mêrsalar, destkeftiya me bikin sûc’

Hikûmeta ku di budçeyên amade dike de jinan li ber çav nagire, di raporeke ku ji aliyê Dadgeha Hesaban (Sayiştay) ve derbarê Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê de hatiye amadekirin de, ji nişka ve jinan ‘dîtin’. Û wekî her car, wan ev mijar ji perspektîfekê nirxand ku bi temamî nîşan dide ew kî ne. Di bin sernavê ‘Hebûna Pratîka Hevşaredariyê ya bê bingeha yasayî’ de, rapor bikaranîna nasnava ‘hevşaredar’ li ser malpera şaredariyê, hesabên medyaya dîjîtal, daxuyaniyên giştî û tabloyên reklamê (bilboardan) lêkolîn dike. Rapor, bi referansa hinceta Dadgeha Îdarî ya 3’yemîn a Amedê ya ji bo betalkirina ‘Rêziknameya Xebatê ya Hevşaredaran’ ku ji aliyê meclîsên şaredariyên navçeyan ve hatibû pejirandin, îdia dike ku sîstema hevşaredariyê avahiya hiyerarşîk têk dibe û prensîba yekparçeyiya îdarî lawaz dike. Bêyî ku bikevim nav hûrgiliyan, ez ji kesên ku ev rapor amade kirine re dibêjim: Sînorê xwe bizanin! Hûn nikarin bi hişmendiya xwe ya mêrsalar, destkeftiyeke ku me bi kedeke mezin û fedakariyeke mezin bi dest xistiye, bikin sûc. Rast e, sîstema me ya hevşaredariyê avahiya we ya hiyerarşîk û kîmyaya we têk dibe, ew nîzama we ya mêrsalar xirab dike. Bawer bin, ew ê berdewam bike. Ji ber ku ji bo me, sîstema hevşaredariyê ‘xêzeke binefşî’ ye.

‘Di 8’ê Mijdarê de em ê di korteja jinan de kom bibin’

Doza derbarê ‘Komkujiya Karkeran a Dîlovasiyê’ de, pêk hat. Piştî teqînekê li kargeha kozmetîkê ya Ravive, heft karkerên di nav de sê zarok û sê jin heyî, can dan. Dema ku malbat nêzî salekê ye ji bo edaletê têdikoşin, di danişînan de hat dîtin ku sûcdar, kardêr û kesên ku di kontrol û tedbîrên ewlehiyê de xemsarî kirine, yek bi yek hatin berdan. Herî dawî, kardêr Alî Osman Akat hat berdan. Doza Komkujiya Karkerên Jin a Dîlovasiyê, mînakek berbiçav a vê sîstema îstîsmarker e û delîlek e ku nîşan dide çawa berpirsyar pir caran bêceza dimînin, lê karker di vî welatî de jiyana xwe ji dest didin. Berpirsyariya me hemûyan e ku em vê çerxa ku dibe sedema jiyana jin, zarok û karkeran, bişkînin. Roja Yekşemê ango 8’ê Mijdarê ku salvegera komkujiya Dîlovasiyê ye, em ê saet di 14:30’an de li pêşiya Mizgefta Navendî ya Dîlovasiyê kom bibin da ku tevlî koma jinan bibin û beşdarî bîranîn û meşê bibin.

Daxwaza 8’ê Mijdarê bila bibe ‘Roja Navnetewî ya Têkoşîna li Dijî Kuştina Karkerên Jin’

168 sal piştî wê trajediya li New Yorkê ku tê de karkerên jin di kargeheke tekstîlê de hatin asêkirin, deriyên kargehê li wan hatin girtin û di hundir de şewitîn, me li "Ravive Kozmetik"ê dît ku heman şert û mercên xebatê li ber çavên me dubare bûn. Ji bo bîranînê, ji bo ku ev bûyer neyên jibîrkirin û ji bo daxwaza hesabpirsînê, em wek Meclîsa Jinan a Partiya DEM’ê, bang li hemû jinan dikin ku di têkoşîna ji bo edaletê de bibin yek û piştgiriyê bidin wê daxwazê ku 8’ê Mijdarê wekî "Roja Navneteweyî ya Têkoşîna li Dijî Kuştina Karkerên Jin" bê qebûlkirin. Bijî piştevaniya jinan. Jin, Jiyan, Azadî.”