نەغم کەراجە

 

غەززە-بەیانییەکی سەخت بە بۆنی خۆڵەمێش، سەمەر حەلاوە، بیست ساڵ و خێزانەکەی گەڕانەوە بۆ ئەوەی لە ماڵەکەیان لە جبالیای باکووری کەرتی غەززە مابووەوە، ماڵەکە جگە لە داروپەردووی بێدەنگ هیچی تر نەبوو، بەڵام بۆ ئەو تاکە شوێنێک بوو کە لە ژیان دەچوو، چادرەکەی لەسەر لوتکەی وێرانەکان هەڵدا، سەرەڕای نەبوونی تەواوەتی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان، ڕەتیکردەوە جارێکی دیکە ئاوارە بێتەوە وتی: ئاو و کارەبا و ژێرخانی چاودێری تەندروستی بۆ پاراستنی گەڕاوەکان لە مەترسییەکانی ڕۆژانە، دەیزانی کە مانەوە لەوێ یارییەکی مەترسیدارە، بەڵام هەرگیز بە خەیاڵیدا نەدەهات باجەکەی ژیانی کچە بچووکەکەی بێت.

 

سەمەر حەلاوە وتی: ئێمە گەڕاینەوە، چونکە بێزار بووین لە کۆچکردن هەستم دەکرد ئەگەر لە چادرەکەدا بمێنمەوە لەسەرووی خانووە وێرانکراوەکەمانەوە، ئەوەی لە یادەوەرییەکانمان ماوەتەوە دەیپارێزم، ئەوەندەی بەدوای سەقامگیریدا دەگەڕام، بەدوای پاێزراویدا نەدەگەڕام، هەرچەندە سست بێت.

 

بە هەر ئاماژەیەکی سەرەتایی کە بتوانێت بدۆزێتەوە، هەوڵیدا وردەکارییەکانی ژیانی ڕۆژانە ڕێکبخاتەوە، سەرەتا بە چێشت لێنان لەسەر دارێک دەستی پێکرد کە بە زەحمەت لە ناوچەیەکی دەوروبەری جەنگاوییەوە کۆیکردبووەوە.

 

ئەو ڕۆژە سەمەر حەلاوە سەرقاڵی چێشتلێنانێکی سادە بوو لەسەر ئاگری دار لە کاتێکدا، منداڵە کچە شەش ساڵانەکەی بە ناوی ریتال لە نزیک چادرەکانی دراوسێ یاری دەکرد و ناوبەناو چاوێکی لە دایکی دەکرد، لەناکاو تەقینەوەیەکی بەهێز ناوچەکەی هەژاند و دواتر ئاگرکەوتەوە،، هەروەها دەنگێکم بیست وەک ئەوەی ئاسمانی شکاندبێت، دواتر بینیم ئاگرەکە بلاودەبێتەوە، هاوارم کرد بۆ کچەکەم ریتال، ڕامکرد، هەستم دەکرد دڵم لە پێشمەوە دەڕوات.

 

"ناوچەیەکی وێران کە تەنانەت سەرەتاییترین پێداویستییەکانیشی تێدا نییە"

دایکەکە بەپەلە ڕایکرد و بینی کچەکەی لەسەر زەوی کەوتووە و بڵێسەی ئاگر بەشێک لە جەستە بچووکەکەی گرتووەتەوە، بە بێ هیواییەوە هەوڵیدا بە دەستی و پارچە قوماشێک ئاگرەکە بکوژێنێتەوە، بێ ئاگا بوو لەو سووتانانەی کە خۆی تووشی بووە، هەروەها بە جەستەم ئاگرەکەم دەکوژاندەوە، بیرم لە هیچ شتێک نەدەکردەوە، تەنها ویستم بیکوژێنمەوە، دەنگەکەی تێکەڵەیەک بوو لە تاوانباری و بێدەسەڵاتی.

 

داوای کرد ئۆتۆمبێلێکی فریاگوزاری دابین بکرێت، بەڵام لە ناوچەیەکی وێران کە تەنانەت سەرەتاییترین خزمەتگوزارییەکانی فریاگوزارییشی تێدا نەبوو، گەیشتن بە ئۆتۆمبێلەکە هێواش بوو، دوای نزیکەی نیو کاتژمێر توانی منداڵەکەی بگەیەنێتە نزیکترین نەخۆشخانە لەوێدا دەرکەوت کە منداڵەکە سووتانی سەختی هەبووە، کە بە پلەی یەکەم پێناسە دەکرێت، لەنێو کەمی سەرچاوە و پێداویستییە پزیشکییەکاندا، سەمەر حەلاوە تەنها پزیشکەکانی دۆزیەوە کە هەوڵی ڕزگارکردنی ئەوەی دەدا کە لە توانایاندا بوو بە ئامێری سنووردار و وادەیەکی توند.

 

دوای چەند ڕۆژێک ریتال لە نەخۆشخانە دەرچوو بەبێ ئەوەی دەرمانی ئازارشکێنی پێویست یان ئەو چارەسەرە گشتگیرەی کە بارودۆخەکەی پێویستی پێبوو وەربگرێت، تەنها جلێکی ژێرەوەی تایبەتی هەبوو کە سکی داپۆشیبوو، پێی وترا لە هەوکردن دەیپارێزێت، وتی: پێیان وتم ئەمە تەنها شتە کە دەتوانین پێشکەشی بکەین، هەستم دەکرد کچەکەم دەگەڕێندرێتەوە بۆم لەکاتێکدا هێشتا مەترسییەکی گەورەی لەسەرە.

 

لە چادرەکەدا، ئەزموونێکی نوێ دەستی پێکرد، ریتال جارجارە بە ئازارەوە هاواری دەکرد، بەتایبەتی شەوانە کە سەرما توندتر بوو و هیچ ڕێگەیەک نەبوو بۆ کەمکردنەوەی ئازارەکان، نە دەرمانی ئازارشکێن، نە بەدواداچوونی پزیشکی و هیچ ڕێگەیەک بۆ گۆڕینی بەستنی بە پارێزراوی، هەروەها بە ئازارەوە سەیری دەکەم، تەنها شتێک کە دەتوانم بیکەم نزاکردنە، ئەمەش قورسترین شتە کە دایک بەرگەی بگرێت.

 

ئازارەکانی ریتال تەنها لە ئازاری جەستەیی سنووردار نەبوون، بەڵکو درێژبووەتەوە بۆ ژیانی کۆمەڵایەتی و دەروونی، بەهۆی سووتاوییەکەی، منداڵەکە لەلایەن هەندێک منداڵەوە لە دەوروبەری چادرەکاندا تووشی قسەی ناشرین بووە، هەروەها هەندێک بە ترسەوە سەیری دەکەن، ئەویش لێم دەپرسێت بۆچی بەو شێوەیە سەیری من دەکەن؟ وتی: کە هەستی کچەکەم کشاوە و ترسی ئەوەی هەیە یاری لەگەڵ کەسانی دیکە بکات.

 

”بێبەشکردنی مافەکانی منداڵی”

هەروەها منداڵەکە لە مافی خوێندن بێبەش کراوە، چونکە بەهۆی باری تەندروستی و ترسی دایکی لە زیانی زیاتر یان تووشبوون بە نەخۆشی، چیتر توانای بەشداریکردنی لە هیچ شوێنێکی پەروەردەیی کاتی نییە، هەروەها منداڵە کچەکەی زۆر حەزی لە خوێندنگە بوو، پرسیاری لێدەکردم کەی دەگەڕێتەوە، منیش هیچ وەڵامێکم نەبوو، ئەمەش بە دوو بێبەشی بۆ منداڵێک دەبینێت کە بە درێژایی تەمەنی منداڵی جگە لە شەڕ هیچی دیکەی نەزانیوە.

 

تەنانەت یاریکردن کە سەرەتاییترین مافی منداڵییە، بووەتە ئەستەم، ڕیتال ناتوانێت بە ئازادی ڕابکات و بجوڵێت و هەر بەرکەوتنێک ئازارەکەی زیاد دەکات، لەناو چادرەکەدا دادەنیشێت، لە دوورەوە سەیری یارییەکانی منداڵان دەکات، هەوڵدەدات زەردەخەنە بکات، وتی: هەست دەکەم برینەکەی منداڵییەکەی دزیوە و بێدەسەڵاتم لەوەی بیدەمەوە.

 

بەوتەی پزیشکەکان، تەندروستی ریتال پێویستی بە گەشتێکی بەپەلە هەیە بۆ دەرەوەی وڵات بۆ تەواوکردنی چارەسەرەکەی، ئەمەش بە لەبەرچاوگرتنی نەبوونی سەرچاوەی پێویست لە کەرتی غەززە، بەڵام پێدەچێت ئەم بژاردەیە بەهۆی ئاڵۆزییەکانی گەشت و گەمارۆدانی بەردەوامەوە بەدەست نەهێنرێت، وتی: من داوای مەحاڵ ناکەم، تەنها دەمەوێت کچەکەم بەبێ ئازار بژی و جارێکی دیکە منداڵ بێتەوە، وەکو ڕۆژێک بوو.

 

لە ڕوانگەی مافەکانی مرۆڤەوە، دۆسیەی ریتال پێشێلکارییەکی ئاشکرای مافەکانی منداڵانە کە یاسا نێودەوڵەتییەکان مسۆگەری دەکەن، لە پێش هەموویان مافەکانی تەندروستی و پەروەردە و پاراستن لە زیان، ناتەواوی سیستەمی چاودێری تەندروستی و نەبوونی ژینگەیەکی پارێزراو و ڕەتکردنەوەی چاودێری پێویست بۆ منداڵان کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەخاتە بەردەم بەرپرسیارێتی یاسایی و ڕەوشتی کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، بەتایبەتی لە چوارچێوەی شەڕێکی چەکداری درێژخایەندا کە بارگرانی لەسەر خەڵکی مەدەنی دروستکردووە و منداڵانیس قورسترین باج ددەن.

 

لە کۆتاییدا، برینداربوونی ریتاڵ حەلاوە ڕووداوێکی گۆشەگیر نییە، بەڵکو ڕەنگدانەوەی کەموکوڕییەکی پێکهاتەییە کە کاریگەری لەسەر سیستەمی پاراستن و چاودێری لە ناوچە جێناکۆکەکاندا هەیە، کە مەترسی ڕۆژانە دەبێتە ڕاستیەکی بەردەوام و مانەوە دەبێتە بابەتی بەخت نەک ماف.

 

درێژەدان بەم ڕاستیە بەبێ دەستێوەردانی کاریگەر بە واتای بەردەوامکردنی ژینگەیەک کە برینداربوونی ڕێگری لێکراو بەرهەم دەهێنێت و منداڵان لە بازنەکانی چارەسەرکردن و پەروەردە و ژیانی ئاسایی دوور بخاتەوە، ڕزگارکردنی منداڵی ریتاڵ حەلاوە ئەمڕۆ تەنها لە چارەسەرکردنی برینێکی کراوەدا سنوردار نییە، بەڵکو پێویستی بە چارەسەرکردنی ئەو هۆکارانە هەیە کە سەردەمی منداڵییان بێ پاراستن هێشتووەتەوە، هەروەها دەستەبەرکردنی میکانیزمەکانی وەڵامدانەوە کە ژیانی خەڵکی مەدەنی بەتایبەت منداڵان دەخاتە پێشەوەی پێویستیەکانەوە نەک لە پەراوێزی کارەساتەکاندا.