ئارژین دیلەک ئۆنجەل

 

ئامەد – ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان کە میراسی غوربەتلی ئەرزۆسیان کردە بنەما و بەشداری چاپەمەنیی ئازاد بوون، لە پێشەنگی تێکۆشان لە دژی ڕەگەزپەرستی، میلیتاریزم و زۆرداری بوون و هەمان کات هەناسەیەکی نوێیان بە بوارەکانی ڕۆژنامەوانی و بڵاوکردنەوە بەخشی.

 

ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان تێکۆشانێکی سەختیان لە دژی نکۆڵیکردن لە کوردان، دەروونزانیی فێوداڵی لە کۆمەڵگاکەیان و میدیای ڕەگەزپەرست بەڕێوە بردووە و هەر بەردەوامن.

 

لە گۆڤارەکانەوە تا ڕۆژنامەکان، لە ئاژانسەکانی ژنانەوە تا تەلەڤیزیۆنەکانی ژنان، ڕۆژنامەنووسە ژنەکان کە بە ڕوانگەیەکی ژنانە بڵاوکردنەوەیان وەک بابەتێک دەبینی، مۆر و نیشانی خۆیان لە مێژوودا بەجێهێشت و بە ڕێکخراوە بێوێنەکانی خۆیان میراتێکی قووڵیان دروست کرد.

 

لە «ژینای سەربەرز»ەوە تا نوژینها؛ گەشتی ئازادی

لە چوارچێوەی ئەمەدا، ژنان بە قەڵەمەکانیان سنوورە جوگرافییەکانیان بەزاند. ژینای سەربەرز، یەکەمین گۆڤاری ژنانی بزوتنەوەی ژنانی کوردستان، ساڵی ١٩٩٣ لە ئەورووپا دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد.

 

یەکەمین ڕۆژنامەی ژنان، ژیانی ئازاد، ساڵی ١٩٩٧ بە شێوەی هەفتانە لە هەرێمی فیدراڵی کوردستان بڵاو کرایەوە. لە باکووری کوردستان، گۆڤاری ژینا ئازاد (ئۆزگور کادین) ساڵی ١٩٩٨ دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد و بە ناوی جۆراوجۆر بەردەوام بوو.

 

لە ساڵانی ٢٠٠٠دا، ژنانی کورد بەردەوام ڕێگای نوێیان کردەوە. ساڵی ٢٠٠٥ نەوایا ژن لە ئەورووپا دەستی بە بڵاوکردنەوە کرد. لە ٨ی ئاداری ٢٠١٢، ئاژانسی هەواڵی ژنان  دەستی بە کار کرد. ساڵی ٢٠١٨ ژن تیڤی ـیان دامەزراند. هەروەها ساڵی ٢٠٢١ نوژینها ئاژانسی هەواڵی ژنان دەستی بە کار کرد، بۆ ئەوەی دەنگی ژنانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست بگەیەنێت.

 

ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان بە ڕۆژنامەوانیی بێوێنەی خۆیان، لە ڕابردووەوە تا ئێستا بەدوای ڕاستیدا دەگەڕێن. بۆ بەردەوامکردنی ئەم نەریتە، ژنان ٧ی تشرینی یەکەم، ئەو ڕۆژەی غوربەتلی ئەرزۆس، یەکەمین سەرنووسەری ژنی تورکیا، لە ٧ی تشرینی یەکەم.١٩٩٧ ژیانی لەدەست دا، وەک «ڕۆژی ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان» یاد دەکەنەوە.

 

٧ی تشرینی یەکەم.ڕۆژێکی مێژووییە

ئۆزنور دەگەر ڕۆژنامەنووس لە ڕۆژی ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکاندا یادی غوربەتلی ئەرزۆسی کردەوە و جەختی لە گرنگی ڕۆژنامەوانیی ژنان کرد.

 

ئۆزنور دەگەر ئاماژەی بەوە کرد کە ٧ی تشرینی یەکەم بۆ ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان دەستپێکی بەرخۆدانە و وتی: ٧ی تشرینی یەکەم بۆ ئێمە تەنها ڕۆژێکی ئاسایی نییە، ڕۆژێکی مێژووییە، بەرخۆدان، تێکۆشان و ڕاستی لەخۆ دەگرێت.

 

ئۆزنور دەگەر ڕوونی کردەوە کە غوربەتلی ئەرزۆس بە ڕاپەڕینی دژی ئەو میدیایەی کە لە ژێر دەسەڵاتی پیاواندا بوو، مۆری خۆی لە مێژووی چاپەمەنی داوە و وتی: ئەو ڕۆحی بەرخۆدان، دەربڕینی ویست و ڕاپەڕینەی کە لە ساڵی ١٩٩٣دا سەری هەڵدا، لە مەرجەکانی سەدەی ٢١دا بە شێوەیەکی بەرچاو گەورە دەبێت. ئەو ڕاستییەی کە ڕۆژنامەنووسە ژنان لە بەڕێوەبردندا جێگە دەگرن، دەنگ و ویستیان هەیە، ئەنجامی تەواوی ئەو بەها و بنەمایانەیە کە لەلایەن غوربەتلی ئەرزۆسەوە لە ١٠ی کانونی یەکەمی ١٩٩٣ دروست کراون. بۆ ئێمە زۆر گرنگە میراسی تێکۆشان و بەرخۆدانەکەی غوربەتلی ئەرزۆس پارێزگاری لێ بکەین و بەها نوێکان بەو بەهایانە زیاد بکەین کە ئەو بەجێی هێشتوون. هەروەها ڕووبەڕووی ئەو ڕاستییەی ڕۆژنامەوانیی ژنان دەبینەوە کە لەسەر بنەمای بەهاکانی ئەو دروست بووە. لەم پرۆسەیەدا ژن تیڤی دامەزرا، ئاژانسی هەواڵی ژناندامەزرا و یەکێتی ڕۆژنامەنووسە ژنانی مەزۆپۆتامیا دامەزراندنی خۆی ڕاگەیاند. ئەمانە ئەنجامی ئەو بەهایانەن کە لەلایەن ڕۆژنامەنووسە ژنان، بە تایبەتی غوربەتلی، دروست کراون. ئەو ڕۆژنامەوانیی ژنانی دروست کرد و لە جیهانێکی گەورە و فراوانبوودا ناوی خۆی بەجێهێشت. ئەو ئەرتەشێکی ڕۆژنامەنووسی ژنی دروست کرد. پێویستە ئەو قەڵەمەی لە دەستمانە وەک بەهێزترین چەک پێناسە بکرێت. هەر هەواڵێک کە دەینووسین، هەر وشەیەک کە دەیڵێین، هەر وێنەیەک کە دەیکێشین و تۆماری دەکەین، ئەنجامی ئەو ڕێگایەیە کە لەلایەن بەهاکانی غوربەتلی ئەرزۆسەوە دروست کراوە.

 

ئۆزنور دەگەر ئاماژەی بەوە کرد کە ڕۆژنامەنووسە ژنەکانی دوای غوربەتلی ئەرزۆس بە گیانی خۆیان بۆ ڕاستییان نووسیوە و یادی ڕۆژنامەنووس چیھان بیلگینی کردەوە، کە پەرەسەندنی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سوریای بەدوادا دەچوو و بەرخۆدانی بەنداوی تشرینی ڕاپۆرت کردبوو. ئۆزنور دەگەر وتی: «بوونی چیھان لەوێ، بەرچاوترین نموونەی بەهای ژنانە لە ڕۆژنامەوانیدا کە لەلایەن غوربەتلی ئەرزۆسەوە دروست کراوە.

 

میراسی غوربەتلی ئەرزۆس بێکۆتاییە

ئۆزنور دەگەر قسەکانی بەردەوام کرد و وتی: ناگیهان ئاکارسەل لە سلێمانی  شەهیدکرا  لە پشت شەهید کردنی ناگیهان ترس لە دەروونزانیی پیاوان، دەروونزانیی دەسەڵاتدار، دەوڵەت، هێز و ئەو هێزانە هەیە کە بوونی خۆیان بە بەکارهێنانی خراپ بنیاد دەنێن. دەستگیرکردنمان و دانمان لە چنگی زۆرداریش ئەنجامی ترسە لە هێزی ڕۆژنامەوانیی ژنان. چونکە میراسی غوربەتلی ئەرزۆس دروستی کردووە، ئەو بەهایانەی بناغەی داناون، وەک گوڵولەی ڕۆشنبیری دژ بە هێزە دەسەڵاتدارە پیاوانەکان دەهاوێژرێن. ئەم میراتە دژ بەو دەروونزانییە ڕادەوەستێت کە ناتوانێت ناسنامەی ژنان بسڕێتەوە و هەوڵ دەدات ژنان بە شێوەی جەستەیی کۆیلە بکات، و کاتێک شکست دەهێنێت، پەنا دەباتە بەر کوشتن و دەستگیرکردن و دەیانکاتە ئامانجی میکانیزمە جۆراوجۆرەکانی زۆرداری.

 

ئۆزنور دەگەر جەختی کردەوە کە لە ڕۆژنامەوانیدا یەکگرتوویی هەمانەندەی ڕێکخستن گرنگە و ئاماژەی بەوە کرد کە فشارەکان لەسەر بڵاوکراوە کوردییەکان هەروا لەسەرانسەری جیهاندا بڵاو دەبنەوە. ئۆزنور دەگەر بەردەوام بوو: «ئەگەر زنجیرەیەکی یەکگرتوویی بخرێتەوە، دەبێت بە بڵاوکردنەوەی ئەم میراسە لە سەرانسەری جیهاندا بخرێتەوە. پێویستە بەهاکانی غوربەتلی بۆ جیهان بناسرێن، بڵاوبکرێنەوە و هەموو کەس ببێتە بەشێک لەم میراسی تێکۆشان و ئەم نەریتی بەرخۆدانە.

 

ئۆزنور دەگەر لە هەڵسەنگاندنەکانی خۆیدا باسی ئەو زۆرەملێ و زۆردارییەی کە بەسەر ڕۆژنامەوانیی کورددا هاتووە، کرد و وتی: لە ساڵانی ١٩٩٠ەوە، ئێمە وەک ڕۆژنامەوانیی کورد، بە تایبەتی ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان، زۆرترین ڕووبەڕووبوونەوەمان لەگەڵ زۆرداری بووە. کاتێک سەیری تورکیا یان ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست دەکەین، دەبینین ئەو کەسانەی سەری هەڵدەبڕن لە ژێر هێرش و سەرکوتکردندان. ئەمە لە ڕاستیدا نیشان دەدات زنجیرەی سەرکوتکردنەکەمان کە لە ساڵانی ١٩٩٠ەوە بەرامبەری ڕاوەستاوین، ئێستا لە هەموو شوێنێکدا بڵاو بووەتەوە. ئەو کەس و دامەزراوانەی ئەو کاتە یەکگرتووییان لەگەڵمان نیشان نەدا، ئەمڕۆ بوونەتە ئامانجی سەرەکیی سەرکوتکردن. ئێمە دەزانین یەکگرتوویی بۆ ئێمە کولتوور و نەریتێکە. ئەو میراتێکە کە وەرمان گرتووە. چونکە بەهاکانی غوربەلی و ئەپێ موسا هەمیشە فێری کردووین کە چۆن بەرخۆ بدەین و ڕاستی بڵێین. چونکە ئێمە لەم نەریتەوە هاتووین، دەڵێین بۆ ئەوەی یەکگرتوویی پەرە بسێنێت و بڵاوبێتەوە، پێویستە هەموو ئەو کەسانەی تووشی زۆرداری دەبن لە ژێر هەمان سەقفدا کۆببنەوە.

 

ئێمە شوێنکەوتووانی غوربەتلی ئەرزۆسین، لە دژی ئەم دەروونزانییە زۆردارە سەرهەڵدەدەین

ئۆزنور دەگەر جەختی لەسەر ئەو بەربەستانە کردەوە کە لەبەردەم ئازادیی بیرکردنەوە و مافی ڕای گشتی بۆ ئاگادارکردنەوە هەن و ڕوونی کردەوە کە چارەسەر لە زیندووکردنەوەی یەکگرتووییە و بەوەی خوارەوە کۆتایی بە قسەکانی هێنا: ئەو کەسانەی کاتێک کورد لە تەنگانەدا بوو لەوێ نەبوون، ئەمڕۆ کاتێک کورد لە تەنگانەدایە، یەکەم کەسانن کە بۆ یارمەتیدانی دەچن. نوێترین نموونە، بڕیاری دادگا بۆ دەستگیرکردنی دامەزراوەیەکی میدیایی، T24، بوو. یەکەم کەسان کە یەکگرتووییان نیشان دا، لە ڕاستیدا ڕۆژنامەنووسە کوردەکان بوون. یەکگرتوویی یەکێکە لە ئامرازە سەرەکییەکان کە میراتی تێکۆشان زیندوو ڕادەگرێت. ئێمە ڕۆژنامەنووسە ژنە کوردەکان، شوێنکەوتووانی غوربەتلی ئەرزۆسین و لە دژی ئەم دەروونزانییە زۆردارە سەرهەڵدەدەین.