نەزیهە بوسەعیدی

 

تونس – کۆمەڵگەی مەدەنی هەوڵەکانی لە پایتەخت و تونسی گەورە چڕدەکاتەوە، لە کاتێکدا هەڵمەتەکانی هۆشیاری لە ناوچەکانی دیکەدا کەمن، سنووردارکردنی سەرهەڵدانی توندوتیژی دژی ژنان لە چاندنی بەها و بنەماکان لە بازنەی پەروەردەیی و خوێندکار و گەنجانەوە دەستپێدەکات.

 

کۆمەڵەی ژنان و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی کاردەکەن بۆ کەمکردنەوەی توندوتیژی دژی ژنان، بەڵام کارەکانیان ڕووبەڕووی چەندین ئاستەنگی دەبێتەوە، چ لە ناوخۆی ئەم دامەزراوانە و چ لە ڕووی کۆمەڵایەتییەوە، وەک چۆن کاردانەوەی خێزانەکان بەرامبەر بەم چالاکییانە.

 

قەمەر زیادی، چالاکوانی فێمینیست وتی: ڕۆڵی کۆمەڵەکان تەنها لە هۆشیاری گشتیدا سنووردار نییە بەڵکو پاڵپشتیکردنی گەنجان و منداڵان لە ڕووبەڕووبوونەوەی دیاردە توندوتیژەکانی پایتەخت و ناوچەکانی دیکەش دەگرێتەوە.

 

جەختیشی لەوە کردەوە، نابێت چڕکردنەوەی چالاکییەکان لە شارە گەورەکاندا وامان لێبکات ئازارەکانی هەرێمەکان لەبیربکەین، کە هەڵمەتەکانی هۆشیاری هێشتا سنووردارە بەهۆی دووری جوگرافی و لاوازی توانا داراییەکان کە ڕێگری دەکات لە گەیشتن بە کۆمەڵەکان بە شێوەیەکی ڕێکوپێک بۆ هەموو ناوچەکان.

 

سەبارەت بە ڕێگا کاریگەرەکان بۆ کەمکردنەوەی دیاردەکە، ئاماژەی بەوەدا، کە گرنگی بە پرۆگرامی پەروەردەیی بدرێت و فێری منداڵان و گەنجان بکرێت کە توندوتیژی قبوڵ ناکرێت و چۆن مامەڵە لەگەڵ ژنان بکرێت، پێویستە ئەو وەزارەتانەی بەرپرسن لە پەروەردە، خوێندنی باڵا، ڕاهێنانی پیشەیی، ڕۆشنبیری، تەندروستی، گەنجان و وەرزش، منداڵ، ژنان، کاروباری ئایینی هەموو ڕێکارێکی پێویست بگرنەبەر بۆ پاراستنی ژنان لە توندوتیژی و بەرەنگاربوونەوەی لە چوارچێوەی دامەزراوەکانی خۆیاندا.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، توندوتیژی تەنها لە شوێنی گشتیدا سنووردار نییە، بەڵکو توندوتیژی مەجازیش دەگرێتەوە کە لەلایەن هەندێک لە پشت شاشەکانەوە بە ناوی ساختەوە ئەنجامدەدرێت، ئەمە جگە لە توندوتیژی لەناو خوێندنگەکاندا لە نێوان منداڵان و هەرزەکاران یان لە نێوان گەنجان و گەورەکاندا.

 

قەمەر زیادی ئەوانەی پێشووی بە ڕەنگدانەوەی دابەزینی ڕاستی بەها ڕەوشتییەکان لە سەرانسەری چین و توێژە جیاوازەکانی کۆمەڵگەدا زانی، لە چوارچێوەی جێبەجێکردنی یاسای ٥٨دا، ڕوونیکردەوە، تۆڕەکە لە ساڵی ٢٠٢٢ەوە کار لەسەر بەرنامەی پەروەردەیی بۆ ڕاهێنەران دەکات لە بوارەکانی یاسایی و دەروونیدا، بە ئامانجی تێکدانی چەشنە کۆنەپەرستانەکان و بەرزکردنەوەی توانایان بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ حاڵەتەکانی توندوتیژی کە ڕووبەڕووی خوێندکاران و گەنجان دەبنەوە.

”ڕێنمای”

ڕاگەیەندرا، کە پەرتووکی ڕێنمایی بۆ گەنجان و کارمەندانی سەنتەری ڕۆشنبیری ئامادەکرا بۆ هاوکاریکردنی ٢٠ ڕاهێنراو لە هۆشیارکردنەوە و ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژی لەناو گەنجان و ناوەندە ڕۆشنبیرییەکان.

ڕوونکرایەوە کە ئەم پەرتووکە ڕێنماییە بۆ بەرژەوەندیی ئاسانکار و ڕێکخەرانی ژن و پیاوە ناوەندە ڕۆشنبیری و گەنجان لە بواری بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی و هەڵاواردن دژی ژنان، لە جێبەجێکردنی پڕۆژەی هاوبەشی نێوان تۆڕی مافەکانی یۆرۆمێد، کۆمەڵەی پێکەوە بۆ ڕەگەزنامە و گۆڕانکاری، شاندە ناوچەییەکان بۆ کاروباری گەنجان و ڕۆشنبیری لە پارێزگاکانی تونس، ئاریانا، مانۆبا، بن عەروس.

 

سەبارەت بە گرنگی و ئامانجەکانی ڕێنماییەکە لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان، قەمەر زیادی ڕایگەیاند، تونس شەپۆلێکی دووبارەبوونەوەی ژنکوژی بەخۆیەوە دەبینێت، کە زۆرجار زنجیرەیەک کردەوەی توندوتیژی دەپۆشێت کە دژی ژنان ئەنجامدەدرێت، ئەمەش سەرەڕای ئەو میکانیزمانەی کە لە یاسای ژمارە ٥٨دا بۆ پاراستنی ژنان و منداڵانی کچی زیانبەرکەوتووی توندوتیژی و سزادانی دەستدرێژیکارەکانیان دابینکراوە، جەخت لەسەر پێویستی هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگە لە مەترسییەکانی توندوتیژی دژی ژنان و مندالانی کچ و بڵاوکردنەوەی کولتوورێکی مافە مرۆییەکانی ژنان و هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەشنە کۆنەپەرستییە نەریتییانە دەکات کە زۆرجار لە هەموو جۆرەکانی هەڵاواردن و توندوتیژی بەرامبەریاندا بەدیهاتووە، دەتوانرێت لە چەندین ڕێگەی جیاوازەوە بەدەستبهێنرێت، لەوانەش وتاری ئایینی و میدیایی، بابەتی پەروەردەیی، پەروەردە، ناوەندەکانی توێژینەوە، زانستی خوێندن، چالاکی هزری و کات بەسەربردن و پەروەردەییەکان.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، قەمەر زیادی، چالاکوانی فێمینیستی تونسی، پێی وایە ئەو ڕێنماییە وەک بەڵگەنامەیەکی ئاماژە کاردەکات، ئاگاداریان دەکاتەوە لە گرنگی ڕۆڵییان لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان و منداڵانی کچ، ئەمەش بە تایبەتی زۆر گرنگە چونکە گەنجان دەکەنە ئامانج، کە توانای گۆڕینی پراکتیک و تێگەیشتنیان لە پەیوەندییە مرۆییەکانیان هەیە، بەتایبەتی پەیوەندی نێوان ژن و پیاو، دەتوانن لە داهاتوودا وەک نمونەیەک بۆ یەکسانی ڕەگەزی ببینن.

 

”دیالۆگەکانی ڕێنمایی”

ڕێنماییەکە بەسەر سێ بەشی سەرەکیدا دابەشکراوە، بەشی یەکەم تیشک دەخاتە سەر چەمک و ئەرکەکانی بەشداریکردنی گەنجان، لەوانە کراوەیی، کارلێکی کۆمەڵایەتی، یەکگرتن، گونجانی کۆمەڵایەتی، کات بەسەربردن و پەروەردە، بەشی دووەم باس لە ڕێبازی ڕەگەزی دەکات لە بەشداریکردنی گەنجان لە ڕێگەی ڕاهێنانەکانەوە کە جیاوازی لە نێوان ڕەگەز و سێکسدا دەکەن، چەمکی ڕەگەز دەناسێنێت.

 

بەشی سێیەم ڕۆڵی گەنجان و بەشداریکردنی کولتووری لە بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی دژی ژنان دەکۆڵێتەوە، کولتوور کاردەکات بۆ دووبارە داڕشتنەوەی بەها و تێڕوانینەکانی کۆمەڵگە، هەڵوەشاندنەوەی ئەو چەشنە کە ژێردەستەیی ژنان بەهێز دەکەن، گەنجان، بەهۆی ئەوەی گروپێکی دینامیکی و وەرگرن، ئامادەن بۆ زانیاری و پراکتیکی نوێ، ئەمەش وایان لێدەکات ببنە هۆکاری سەرەکی گۆڕانکاری لە هەردوو ئاستی ڕەفتار و کۆمەڵایەتیدا، لە ڕێگەی چالاکییە هاوبەشەکانەوە لەم بوارانەدا، دەتوانرێت هونەر، میدیا، وۆرکشۆپ و چالاکییە کارلێککارەکان بەکاربهێنرێت بۆ دابینکردنی شوێنی پەروەردەیی و ئەزموونی کە ڕێگە بە گەنجان بدات بە چاوی خۆیان ئەزموونی یەکسانی بکەن و دواتر ئەم ئەزموونە لەگەڵ کۆمەڵگەکانیاندا هاوبەش بکەن.

 

پەیامی کۆتایی ڕێنماییەکە ئەوەیە کە داهاتوویەکی دوور لە توندوتیژی خەونێکی دوور نییە، بەڵکو بەرهەمی هەوڵی ڕێکخەرانی ئەمڕۆ و پابەندبوونی دڵسۆزانەیان بە پاراستنی نەوەکانی داهاتووە.