ESMA MIHEMED

Qamişlo – Nebûna nivîsên yasayî yên zelal û mekanîzmayên parastinê yên bi bandor di peymana di navbera QSD û Hikûmeta Demkî ya Sûriyeyê de, rola çalak a jinan di pozîsyonên biryardana siyasî û civakî de tehdît dike û ji bo mîsogerkirina berdewamiya destkeftiyên wan û parastina wan a ji her paşketinek potansiyel, tedbîrên yasayî û mafên mirovan ên bilez hewce dike. Parêzer Ceylan Hemê ku endama Yekîtiya Parêzeran a Kantona Cizîrê û ji Qamişloyê ye, mijarê ji ajansa me re nirxand.

Xetera ‘dê kêm bibe an jî bibe rolek tenê sembolîk’

Parêzer Ceylan piştrast kir ku peymana di navbera Hêzên Sûriyeya Demokratîk û Hikûmeta Demkî de hatiye îmzekirin, hem derfet û hem jî xetereyan ji bo mafên jinan ên li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê pêşkêş dike. Parêzer Ceylan diyar kir ku nebûna nivîsên yasayî yên zelal û mekanîzmayên parastinê yên bi bandor, rola jinan di pozîsyonên biryardayîna siyasî û civakî de dike xeterê ku kêm bibe an jî bibe rolek tenê sembolîk. Parêzer Ceylan wiha got: “Pirsên bingehîn derbarê pêşeroja maf û destkeftiyên jinan ên li Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê de, derdikevin holê. Bi îmzekirina vê peymana ku wek peymanek rêveberiya nakokiyan tê binavkirin, ji ber nebûna bendên zelal û mekanîzmayên pêkanîna girêdayî, fikarên ‘mafên jinan dê li ser erdê werin parastin û beşdariya wan a bi bandor di biryardana siyasî û civakî de dê were garantîkirin’ dimînin.”

‘Peyman destpêkek nû û qonaxek nûvekirî ya têkoşîna siyasî û civakî ye’

Parêzer Ceylan Hemê balkişand ser tiştên ku dikare ji bo zelalkirina xetereyan bê kirin û wiha domand: “Rastiya heyî me neçar dike ku em peymana di navbera Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê û Hikûmeta Veguhêz de pejirînin, lê ev ne dawiya rê ye. Berovajî vê, ew destpêkek nû û qonaxek nûvekirî ya têkoşîna siyasî û civakî ye. Peyman, heya ku bendên eşkere û mekanîzmayên parastinê yên zelal tê de nebin, ji bo mafên jinan garantiyek têrker nine.”

‘Têgeha serokatiya hevbeş ku di rêveberiyên berê de beşdarî bihêzkirina jinan bû, tuneye’

Ji perspektîfa mafên mirovan ve, nirxandina mafan ne li ser niyetên siyasî ye. Li ser bendên zelal û girêdayî yên ku ji hêla mekanîzmayên çavdêrî û hesabdayînê yên bi bandor ve hatine çarçovekirin e. Parêzer Ceylan vê mijarê wiha şîrove kir: “Nebûna bendên eşkere li ser her mijarên qanûnî, maf bi pratîkî bê garantî dike. Her pabendbûn an peyman nayê garantîkirin heya ku ew nivîskî, eşkere û ne mijara rawestandinê be.” Ceylan Hemê eşkere kir ku peymana heyî di derbarê mafên jinan de ji kêmasiyên zelal cefayê dikişîne û wiha domand: “Di nivîsê de ti madeyek eşkere an mekanîzmayek zelal ji bo parastina jinan tune ye. Rola sazî û navendên çalak di nav rêveberiya xweser de nehatiye ragihandin. Wekî din, têgeha serokatiya hevbeş ku di rêveberiyên berê de beşdarî bihêzkirina jinan bû, tuneye.”

Kêmasiyên mafan

Parêzer Ceylan anî ziman ku ev kêmasî gefek rastîn li ser rola çalak a jinan çêdikin û wiha domand: “Ji ber ku ew dikarin jinan ji hevkarên bingehîn ên di pozîsyonên biryardanê de li herêmê, veguherînin lîstina rolek sînorkirî û sembolîk. Bi potansiyela vejîna serdestiya baviksalar bi rêbazên siyasî yên nû, an jî ji bo ku pirsgirêka jinan bibe mijarek danûstandinên mirovî. Veguhestina ji peymanek rêveberiya nakokiyan ji bo peymanek çareserkirina nakokiyan a rastîn, hewceyî belgekirina hûrgulî ya hemû xalên lihevkirî û bicihkirina hemû mafên jinan a di destûrek nû û qanûnên parastinê yên zelal de ye. Wekî din, jin dê bi xetereyên siyasî û civakî yên cidî re rû bi rû bimînin. Di nav van xetereyan de dûrxistina wan a ji pozîsyonên biryardayînê yên bi bandor û têkbirina modela rêveberiya xweser ku wekî mînakek berxwedanê li dijî rejîmên dîktator û faşîst xizmet kir, hene. Ji rêxistinên civaka sivîl û komên mafên jinan tê xwestin ku gavên qanûnî yên zelal bavêjin da ku jin di danûstandinan de bibin aliyekî bingehîn, ne tenê mijarek duyemîn. Divê em pirsgirêkên jinan bikin beşek yekgirtî ya pêvajoya siyasî û qanûnên nû.”

‘Pêlavên jinên têkoşer’

Parastina mafên jinan ne mijarek demkî ye, bingeha ewlehiya civakî ya domdar e. Parêzer Ceylan ragihand ku pêwîst e konferansên neteweyî yên ji bo jinan li seranserê Sûriyeyê bên lidarxistin da ku hemû destkeftiyên qanûnî, siyasî û civakî di nav qanûn û destûrên nû de cih bigirin. Di dawiya nirxandinên xwe de parêzer Ceylan tekez kir heya ku jin nebin hevkar û biryarderên bingehîn, her guhertin an betalkirina her qanûnek derbarê jinan de ne, derbasdar e û wiha got: “Ev şoreş fêkiya jinan bû û dirûşmeya 'Jin, Jiyan, Azadî' hilgirt. Jin her gav dil û pişta têkoşînê bûn û em ê vê têkoşînê bi dirûşmeyek nû, 'Pêlavên Jinên Têkoşer' bidomînin. Ji ber ku şoreşek rastîn a qanûnî û mafan hewce dike da ku berdewamiya rol û destkeftiyên jinan û parastina wan di hemû astan de mîsoger bike.”