SÎLVA EL ÎBRAHÎM

Ev wêne, li Rojhilat di navbera çewsandina îdeolojîk a eşkere de, demokrasiyeke derewîn a ku dengan li Bakurê Kurdistanê tepeser dike û qanûnên ku ji hêla avahiyên eşîrî ve li Başûr bêbandor bûne de diherike, bi têkoşîna hebûnî û tevlihev a ku jinên îro li Rojava ji bo parastina destkeftiyên xwe didin, bi tundî berevajî dike. Ev perspektîfa navberî eşkere dike ku jin li van herêman bi berdewamî rastî binpêkirinên mafên mirovan û fizîkî tên; û her çend ev binpêkirin ji hêla siyasî û erdnîgarî ve cûda dibin jî, rehên wan di serdestiya baviksalar de dighîjin hev. Ev avahî ku pergala serdestiyê ya herî kevin a di dîroka mirovahiyê de ye, tevî nêzîkatiyên olî û felsefî yên ku bi teorîkî jinan biçûk nabînin, di pratîkê de bi rêya binpêkirinên mafên jinan ji hêla hikûmetan ve, di navbera teoriyê û pratîkê de kûrahiyek kûr afirandiye.

Rojhilatê Kurdistanê – Îran

Ev nakokî bi awayek herî zelal li Rojhilatê Kurdistanê tê dîtin. Berî Şoreşa Îslamî, jinên Îranî di perwerde, kar û xizmeta giştî de xwedî mafên nêzîkî standardên cîhanê bûn. Ev destkeftî bi piranî ji holê hatin rakirin. Zêdetirî 40 salan e, nêzîkî 40 milyon jin ji bo bidestxistina mafên xwe yên bingehîn têdikoşin. Lê belê qanûnên heyî jinan bi naskirina mêr, wekî serokê mitleq ê malbatê dike rewşek girêdayî. Heta şiyana xebatê ya jinan jî bi destûra mêrê wan ve girêdayî ye. Di jiyana rojane de, jin bi pratîkên wekî serpoşa mecbûrî, sînordarkirinên rêwîtiyê û cudakariya li ser bingeha zayendî re rû bi rû dimînin. Siyasetek tund a cudakariyê li her qada jiyanê, ji veguhestina giştî bigre heya saziyên perwerdehiyê, tê sepandin.

Di sala 2022’yan de, kuştina jina Kurd Jîna Amînî ya ji aliyê "polîsên ehlaqî" ve, bû sedema xwepêşandanên mezin ên di bin dirûşmeya "Jin, Jiyan, Azadî" de. Ev tevger hêdî hêdî veguherîn bêîtaetiya sivîl a rojane û gelek jinan bi derketina li pêşberî raya giştî ya bê serpoş, cureyek berxwedanek fiîlî bipêş xistin. Rejîma Îranê bi zextên dijwar, girtinên kêfî, darvekirin û îşkenceyê bersiva vê berxwedanê da. Girtiyên jin, bi taybetî li Girtîgeha Evînê, rastî binpêkirinên mafên mirovan ên giran tên. Tevî vê yekê, jin bi kampanyayên wekî "Sêşemên Ji Darvekirinê re Na" berxwedana xwe didomînin.

Bakurê Kurdistanê – Tirkiye

Rewşa jinan li Bakurê Kurdistanê dişibe ya li Rojhilat, lê rêbaz cuda ne. Her çend Tirkiye xwe wekî dewletek demokratîk nîşan dide jî, binpêkirinên li dijî jinan bi awayên cûrbecûr berdewam dikin. Her çend Qanûna Sivîl a 1926’an mafên jinan garantî kiribe jî, ev destkeftî di salên dawî de hatine têkbirin. Pêkanînên wekî dayîna desthilata zewacê ji muftiyan re û pirsîna mafê jinan li ser paşnavên wan, mînakên vê pêvajoyê ne. Vekişîna Tirkiyeyê ji Peymana Stenbolê di sala 2021’an de, ji bo mafên jinan paşketinek mezin bû. Ev yek rê li ber zêdebûna tundiya li dijî jinan, kuştina jinan û bêcezatiyê vekiriye. Rojnamevan û çalakvanên jin jî hedefên zextê ne. Girtin, lêpirsîn û destwerdanên fîzîkî ji bo jinan belgekirina binpêkirinên ku pê re rû bi rû dimînin dijwar dike.

Wekî din, jinên Kurd rastî celebek piralî ya zextê tên ku hem cudakariya li ser bingeha zayendî û hem jî ya etnîkî dihewîne. Ev tundiyê ji dozên takekesî vediguherîne pirsgirêkek avahîsaziyê.

Başûrê Kurdistanê – Iraq

Her çend li Herêma Kurdistanê qanûnên ku armanc dikin jinan bihêz bikin hebin jî, di bicîhanîna wan de pirsgirêkên cidî hene. Tevî Qanûna Şîdeta Navmalî ya 2011’an, avahiyên eşîrî û normên civakî bandora van qanûnan sînordar dikin. Kiryarên wekî "kuştinên ji bo rûmetê" û sinetkirina jinan, bi taybetî li deverên gundewarî, berdewam dikin. Wekî din, şîdeta dîjîtal, şantaj û gef jî zêde dibin. Jin li cihê kar rastî tacîz û cudakariyê tên û pir caran ji tirsa şermezarkirinê gilî nakin. Bi taybetî jinên di sektora medyayê de ji ber kampanyayên reşkirinê û zexta civakî dikarin dev ji pîşeyê berdin. Ev jîngeha tundî ne tenê bandorê li jinan dike, di heman demê de bandorê li zarokan jî dike; li gorî raporên UNICEF’ê, zarokên ku şahidiya tundiya navmalî dikin, pirsgirêkên cidî yên psîkolojîk dikşînin.

Rojavayê Kurdistanê– Sûriye

Rojava mînakek bêhempa ya rewşa jinên Kurd pêşkêş dike. Li vir, jinan ne tenê şer kirine, di heman demê de di rêveberiyê de jî xwedî pozîsyonek bandorê ne.

Bi krîza Sûriyeyê re, jinan di warên leşkerî û siyasî de roleke çalak girtine; wan di bin serokatiya Yekîneyên Parastina Jinan (YPJ) de destkeftiyên girîng bi dest xistine. Wekî din, bi rêya sîstema hevserokatiyê, jinan di hemû saziyan de temsîliyeta ji sedî 50 bi dest xistine. Lê belê, ev destkeftî îro di bin gefên cidî de ne. Guhertina hevsengiyên siyasî û pevçûna avahiyên îdeolojîk ên cûda pêşeroja mafên jinan ên bi dest xistine, ne diyar dike. Bi taybetî, nakokiyên di derbarê entegrasyona jinan di nav pergala leşkerî de parastina van destkeftiyan dijwar dike. Ezmûnên jinên Kurd li her çar beşên Kurdistanê nîşan didin ku têkoşîna ji bo rizgariya jinan nikare ji çarçoveya wê ya siyasî û jeopolîtîk cuda were nirxandin.

Her çend şêweyên zilmê ji hev cuda bin jî, ew ji ferasetek hevpar a baviksalar û neteweperwer derdikevin. Ev feraset carna bi hincetên olî, carna bi gotara demokrasiyê û carna jî bi kevneşopî û avahiyên eşîrî xwe rewa dike û tundiya li dijî jinan didomîne.