MIZGÎN ÇÎÇEK

Navenda Nûçeyan- Derketina holê ya desthilatdariya xweser li Rojava rasterast bi valahiya siyasî û îdarî ya ku ji ber şerê navxweyî yê Sûriyeyê piştî 2011’an çêbûye ve girêdayî ye. Lê belê, ravekirina vê pêkhatinê tenê bi qelskirina desthilatdariya dewletê ne temam e. Ezmûna Rojava di heman demê de berdewamiya têkoşîna dîrokî ya ji bo hebûnê ye ku gelê Kurd li dijî polîtîkayên înkar û wêrankirinê yên bi salan bipêş xistiye. Di vê çarçoveyê de xweserî, ji bilî ku bijartinek îdeolojîk e, wekî pratîkek rêveberiyê ya ku ji bo parastina sivîlan, berdewamiya xizmetên giştî yên bingehîn û parastina rêziknameya civakî bipêş ketiye, teşe girtiye.

Berî sala 2011’an, beşek girîng ji Kurdên li Sûriyeyê ji statuya hemwelatîbûnê jî bêpar bûn, nasnameyên wan nehatibûn dayîn û di qada giştî de nehatibûn dîtin. Zextên sîstematîk ên dewletê, digel dûrxistina siyasî, gefên ewlehiyê û asîmîlasyona çandî, Kurdan di rewşek "tunebûnê" ya domdar de dihiştin. Vekişîna fiîlî ya hikûmeta navendî ya Sûriyeyê ji herêmên bakur a di sala 2012’an de, pêşveçûna mekanîzmayên xwerêveberiya herêmî ji hêla Kurdan ve leztir kir; avakirina avahiyên rêveberiya herêmî li deverên wekî Efrîn, Kobanê û Hesekê xalek werçerxek dîrokî ya nû nîşan da.

Di vê pêvajoyê de, dînamîkên şer guherîn û bi tevlîbûna hêzên radîkal û wêranker ên wekî DAIŞê, mijara "parastina xwe" bû pêdiviyek girîng. Di vê çarçoveyê de, avakirina Hêzên Demokratîk ên Sûriyeyê (SDF) û sazûmankirina mekanîzmayên rêveberiya herêmî ne tenê destkeftiyek siyasî ya ji bo Kurdan bû, di heman demê de encamek pêwîst a têkoşîna wan a ji bo jiyanê jî bû.

Berxwedana Kobanê û xuyabûna navneteweyî ya Rojava

Naskirina navneteweyî ya YPG/YPJ bi taybetî bi dorpêçkirina Kobanê di 2014-2015’an de eşkere bû. Berxwedana li dijî êrîşên DAIŞ’ê, bandora Kurdan li Rojhilata Navîn ji raya giştî ya cîhanê re nîşan da, bû xaleke krîtîk a werçerxê ku rewatiya siyasî ya pêvajoya Rojava xurt kir. Berxwedana Kobanê ne tenê wek serkeftinek leşkerî, di heman demê de wekî sembolek berxwedana civakî û siyaseta damezrandinê di bîra dîrokî de cihê xwe girtiye.

Her çend avahiya xweser a li Rojava hatî damezrandin hêzek leşkerî û civakî li ser erdê çêkiribe jî, ew hîn jî bi pirsgirêka naskirina di bin qanûna navneteweyî de re rû bi rû ye. Ji ber vê yekê, hewcedariya rêveberiya xweser ku ji hêzek leşkerî derkeve û destkeftiyên xwe veguherîne statuyek siyasî, her ku diçe eşkere dibe.

Danûstandinên bi Rêveberiya Şamê re û pirsgirêka statûyê

Bi ragihandina hikûmeta demkî ya li Sûriyeyê re, serdemek nû ji bo Rojava dest pê kir. Di vê pêvajoyê de, di 12’ê Adara 2025’an de hate ragihandin ku di çarçoveya danûstandinên dîplomatîk de rêze peyman di navbera QSD û rêveberiya Şamê de hatine îmzekirin. Ev peyman her çiqas xuya dike ku armanca wê çareserkirina nakokiyan, nenavendîkirina îdarî û entegrasyona di avahiya dewletê de ye jî, çarçoveyek berbiçav peyda nekiriye ku statuya siyasî ya rêveberiya xweser bi destûrî mîsoger bike.
Xalên sereke yên peymanê dikarin bi vî rengî werin kurtekirin:
*Rawestandina şer û danîna agirbestê,
*Tevlîkirina QSD’ê û saziyên sivîl ên rêveberiya xweser di nav avahiya dewletê de,
*Soza naskirina mafên destûrî yên Kurdan,
*Kontrola dewletê li ser deverên stratejîk ên wekî deriyên sînor, balafirgeh û çavkaniyên enerjiyê,
*Vegera kesên koçber û mîsogerkirina ewlehiyê.

Her çend ev peyman wekî derfetek ji bo çareseriyek siyasî hatibe hesibandin jî, pêvajoya pêkanînê zû rawestiya; cûdahiyên di nêzîkatiyê de di navbera aliyan de bêtir eşkere bûn. Dema ku rêveberiya xweser daxwaza naskirina xweseriya herêmî dikir, rêveberiya Şamê israr dikir li ser têgihîştina xwe ya serweriya navendî, ku zemîna danûstandinan qels dikir.

Li ser erdê, nakokiyên di navbera peymanê û rastiyê de kûrtir bûne. Li şûna naskirina rêveberiya xweser, rêveberiya Şamê polîtîkayên ku bi bandor red dikin û armanc dikin ku wê sînordar bikin pêşxistiye. Vê nêzîkatiyê di hevkêşeya Sûriyeyê de şikestinek cidî çêkiriye û dînamîkên pevçûnê ji nû ve gur kiriye.

Zêdebûna pevçûnan li deverên ku Kurd lê dijîn ên wek Heleb, Şêx Meqsûd û Eşrefiyê di navbera Kanûna 2025 û Çileya 2026’an de, nîşan da ku peyman li ser erdê kar nake. Her çend rejîma Şamê îdia kir ku QSD’ê peyman bi dereng xistiye jî, pêşketinên li ser erdê eşkere kirin ku polîtîkayeke zextê li dijî rewatiya avahiya xweser bi giranî berdewam dike. Ev rewş bûye sedem ku Kurd careke din li hember xetera tasfiyeya siyasî hişyar bin.

Lê belê, ezmûna Rojava ne tenê rewşek demkî ye ku ji ber şert û mercên şer çêbûye. Avahiya xweser a ku ji sala 2012’an vir ve hatiye avakirin bi rêya rêxistin, seferberiya civakî û mekanîzmayên parastina kolektîf hatiye xurtkirin. Di şerê li dijî DAIŞ’ê de qurbaniyên giran hatine dayîn; di nav şert û mercên koçberî, komkujî û wêrankirinê de xeta hebûn û azadiyê hatiye çêkirin. Ji ber vê yekê, pêşeroja rêveberiya xweser nikare tenê bi hevsengiyên leşkerî were sînordarkirin; divê ew wekî îradeyek civakî ya ku bi hewldana dîrokî hatiye avakirin were hesibandin.

Têkiliya bi DYA’yê re: Hevkariya taktîkî, nezelaliya stratejîk

Têkiliya di navbera DYA û Rojava de ji destpêka xwe ve di rêyeke aloz de ye. DYA QSD’ê mîna hevkarek bi bandor li ser erdê li dijî DAIŞ’ê dîtiye û ew wekî modelek ewlehiyê ya li ser bingeha hêzên herêmî hesibandiye. Lê belê, ev hevkarî qet veneguheriye pabendbûnek stratejîk a ku pêşeroja siyasî ya Rojava bi ewle dike.

Ji perspektîfa DYA, hevkarî rêbazek pêşkêş dike ku windahiyên leşkerî kêm dike û destwerdana rasterast kêm dike; lê belê, pirsgirêka bingehîn ji bo Rojava, nezelaliya li dora berdewamî û vegera siyasî ya vê piştgiriyê ye. Geşedanên li Efrînê di 2018’an de û li Serêkaniyê û Girê Spî di 2019’an de rû dan, nîşan dan ku DYA dikare di demên krîzê de vekişe. Rojava bi zanîna vê rastiyê tevgeriyaye; wê xweseriya xwe bi piranî bi hêza xwe ya civakî ava kiriye, ne ku xwe dispêre piştgiriya derve.

Hebûna faktora Tirkiyeyê di nav hevsengiya NATOyê de helwesta DYAyê jî teşe kiriye; Xetek zelal a astengkirinê li dijî êrîşên hewayî û gefên ewlehiyê nehatiye danîn. Ji ber vê yekê, xuya dike ku DYA tercîh dike ku Kurdan wekî "faktorek hevsengiyê" bihêle, bêyî ku wan bi tevahî berde, lê di heman demê de bêyî ku wan bi stratejîkî biparêze.

Nîqaşên entegrasyonê: Teslîmbûn an gaveke taktîkî?

Têgeha entegrasyonê di raya giştî û di asta civakî de nîqaşeke tund derxistiye holê. Hin derdoran entegrasyonê ne wekî lihevkirinekê, lê wekî xetereya vekişîn û tasfiyeyê dîtine. Ev fikar ji îhtîmala ku statuya de facto ya bi salan şer bi dest xistiye bêyî garantiyên destûrî were berdan derdikeve holê.

Lê belê, şîrovekirina otomatîkî ya entegrasyonê wekî "teslîmbûn" dê nêzîkatiyek kêmker be. Cewhera entegrasyonê bi şert û mercên ku ew tê de çêdibe, garantiyên ku têne peydakirin û çarçoveya siyasî ya ku tê de pêk tê ve girêdayî ye. Bi berçavgirtina hêza leşkerî ya Rojava, rêxistina civakî û ezmûna rêveberiya herêmî, entegrasyon dikare, di hin mercan de, wekî pêdiviyek stratejîk an rêyek ji bo aktîvkirina amûrên taktîkî were dîtin.

Dîmena siyasî ya ne aram a Rojhilata Navîn ji bo guhertinên bilez ên hevsengiyê û veguherînên ji nişka ve ji hawîrdorên aştiyane ber bi şert û mercên şer ve hesas e. Ji ber vê yekê, pêwîst e ku pêvajo ne tenê bi refleksên ehlaqî, di heman demê de bi analîza siyasî jî were nirxandin. Wekî din, îro polîtîkayên klasîk ên "parve bike û bi ser bikeve" yên dewletên netewe ne tenê bi rêya axê, di heman demê de bi hişmendiya neteweyî û ajansa civakî jî têne bicîhkirin. Dema ku behsa pêşeroja Rojava tê kirin, divê ev şêweyên nû yên tasfiyekirinê jî li berçav werin girtin.

Wekheviya Rojava û Ajansa Jinan

Yek ji aliyên herî diyarker ên ezmûna Rojava, rola jinan wekî damezrîner e. Di qonaxên herî tarî yên şer de, jinên Kurd ne tenê bûn hilgirên pêşeng ên berxwedana çekdarî, di heman demê de bûn veguherîna siyasî û civakî jî. Her çend jin li eniyên pêş beşdarî şerê li dijî DAIŞ’ê bûn jî, wan xetek siyasî ya nû bipêş xist ku sînorên ku ji hêla fermana baviksalar ve hatine ferzkirin şikand.

Armanckirina jinan di êrîşên dawî de, wek avêtina wan ji avahiyan an jî birîna porê wan, ne tenê şêweyek tundiyê ye; ew peyamek siyasî ya hişmendî ye li dijî nasnameya jinan û bîranîna berxwedanê. Por ne sembola ti pêwendiyek olî an etnîkî ye, lê sembola nasnameya jinan û bîranîna kolektîf e. Ji ber vê yekê, ev êrîşên li dijî jinan aliyê îdeolojîk ê şerê ku rasterast "bi rêya jinan" tê meşandin eşkere dikin.

Li Rojava, jin ne tenê wekî mijarên şer, di heman demê de wekî hêza damezrîner a modelek jiyanek nû derketine holê. Bi rêya sîstema hevserokatiyê, rêxistina jinan, jiyana hevbeş û mekanîzmayên xweparastinê, Rojava li dijî mantiqa dewleta serdest a mêran rêzek civakî ya alternatîf afirandiye. Di vî warî de, têkoşîna jinên Kurd ne tenê wekî ezmûnek herêmî, di heman demê de wekî pratîkek siyasî ya berbiçav a ku li dijî baviksalarî di asta gerdûnî de bipêş ketiye jî dikare were hesibandin.
Taybetmendiya herî xurt a Rojava, dînamîka veguherîna civakî ye ku bi jinan re di rola xwe de wekî mijarên damezrîner derket holê. Ev ezmûn ne tenê ji bo gelê Kurd, di heman demê de ji bo lêgerîna azadî û demokrasiyê li Rojhilata Navîn jî vegotinek dîrokî ya nû diafirîne. Îro, Rojava wekî cîhek berxwedanê dimîne û her wiha yek ji mînakên herî girîng ên peymanek civakî ya nû û lêgerîna jiyanek azad a ku ji hêla jinan ve tê rêvebirin e.