هێڤی سەڵاح

 

سلێمانی_٢٢ ی نیسانی ١٨٩٨ تەنها مێژووی دەرچوونی یەکەم ڕۆژنامەی کوردی نییە بەڵکو وێستگەیەکی گرنگە بۆ تێڕامان لە گەشەسەندنی پێگەی ژنی کورد کە لە بێدەنگییەوە بەرەو بوێری هەنگاوی ناوە و لە دوای هەوڵەکانی بنەماڵەی بەدرخانییەکان لە قاهیرە ژنانی وەک حەپسەخانی نەقیب و مەستوورە ئەحمەد بوونە داینەمۆی پشتگیری و تێکشکێنەری دیوارە کۆمەڵایەتییەکان لەناو میدیادا و مێژووی ڕۆژنامەگەری بەبێ ئاماژەدان بەو قۆناغەی کە ژنان بەهۆی ترسی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە بە نازناوی خوازراو دەیانووسی مێژوویەکی ناتەواوە تا ئەو کاتەی ڕەوشەن بەدرخان لەناو گۆڤارەکانی هاوار و ڕووناھیدا بە ناوی ڕاستەقینەی خۆیەوە وەرچەرخانێکی گەورەی دروست کرد و ئەم تێکۆشانە مەعریفییە لە کاتێکدا بوو کە نەتەوەی کورد لەژێر ستەمی عوسمانییەکاندا بوو و بنەماڵەی بەدرخانییەکانیش قاهیرەیان وەک پەناگەیەک بۆ دوورکەوتنەوە لە سانسۆری سوڵتان عەبدولحەمیدی دووەم هەڵبژارد تا دەنگی میللەتەکەیان بە جیهان بگەیەنن و کار بۆ هۆشیارکردنەوەی تاکی کورد لە ڕووی نەتەوەیی و زانستییەوە بکەن.

 

ڕۆژنامەکە داوای پاراستنی زمان و مێژووی کوردی دەکرد

ڕۆژنامەی کوردستان وەک یەکەمین وێستگەی کاروانی ڕۆژنامەگەریی کوردی تەنها بڵاوکراوەیەکی ئاسایی نەبوو بەڵکو ببووە ناوەندێکی زانین و سیاسی بۆ بەئاگاهێنانەوەی تاکی کورد لە ڕووی نەتەوەیی و زانستییەوە چونکە میقداد میدحەت بەدرخان لە ڕێگەی ئەم ڕۆژنامەیەوە جەختی لەسەر گرنگی خوندن و فێربوون دەکردەوە، داوای لە ڕووناکبیران دەکرد زمان و مێژووی کورد بپارێزن و واز لە ململانێ خێڵەکییەکان بهێنن کە ئەمەش ڕەنگدانەوەی ئامانجە باڵاکانی بوو بۆ بەرزکردنەوەی ئاستی وشیاری کۆمەڵگە و سەرەڕای ئەو فشارە سیاسییە توندانەی دەوڵەتی عوسمانی بۆ سەر بنەماڵەی بەدرخانییەکان لە میسر دروستی کردبوو ڕۆژنامەکە کۆڵی نەدا و شوێنی دەرچوونی گوازرایەوە بۆ جنێڤ و لەندەن و فۆکستۆن تا پەیامە ئازادیخوازییەکەی بەردەوام بێت و دوای میقداد میدحەت بەدرخانی برای ئەرکی دەرکردنی ژمارەکانی گرتە ئەستۆ و لە کۆتاییدا توانییان سی و یەک ژمارە بڵاو بکەنەوە کە هەریەکەیان وەک بەڵگەیەکی مێژوویی بۆ پێداگری و خەباتی مەعریفی و سیاسی گەلی کورد لەو سەردەمەدا مایەوە.

 

مەستوورە ئەحمەد یەکەمین دیوارە کۆمەڵایەتییەکانی لە ڕۆژنامەی ژیاندا تێکشکاند

مێژووی ڕۆژنامەگەریی کوردی گەشتێکی پڕ لە هەوراز و نشێوەو بە دەرچوونی ڕۆژنامەی کوردستان دەستیپێکرد و بووە وێستگەیەک بۆ پاراستنی زمان و مێژوو و ناسنامەی نەتەوەیی بەڵام ئەم کاروانە بەبێ ئاماژەدان بە ڕۆڵی ژنان مێژوویەکی ناتەواوە چونکە لە سەردەمێکدا کە ناوی ژن هێڵی سوور بوو ئەوان بە نازناوی خوازراوی وەک نێرگزو کچە کوردێک دیوارەکانی بێدەنگییان تێکشکاند بۆ پاراستنی خێزانەکانیان لە ڕەخنەو خۆیان لە ترسی سیاسی پێنووسەکانیان کردە چەکی خەبات کە لەو نێوەندەدا حەپسەخانی نەقیب وەک داینەمۆ و پشتگیرێکی گەورەی ڕۆژنامەکانی بانگی کورد و ئومێدی ئیستقلال دەرکەوت و مەستوورە ئەحمەدیش یەکەمین دیوارە کۆمەڵایەتییەکانی لە ڕۆژنامەی ژیاندا تێکشکاند تا ئەوکاتەی ڕەوشەن بەدرخان لە دیمەشق و لەناو گۆڤارەکانی هاوار و ڕووناھیدا وەرچەرخانێکی مێژوویی دروست کرد و بە ناوی ڕاستەقینەی خۆیەوە نووسی و مێژوویەکی نوێی بۆ میدیای کوردی تۆمار کرد هەروەها پیرۆزە خانی هاوژینی پیرەمێرد لە گۆڤاری گەلاوێژدا ساڵی ١٩٣٩ بە ناوی خۆیەوە داکۆکی لە مافەکانی ژنان دەکرد و حەفزە خان و بەهیە خانیش لە تاران و بەغداد ڕێچکەی نوێیان گرتە بەر کە هەموو ئەمانە بوونە بەردی بناغەی ئەو ئازادییەی ئەمڕۆ لە ساڵی ٢٠٢٦دا دەینۆشین هەرچەندە ئامارەکان نیشانی دەدەن کە هێشتا ئاستەنگ لەبەردەم ژنانی ڕۆژنامەنووسدا ماوە چونکە لە ساڵی ٢٠٢٤دا لە کۆی ١٨٢ پێشێلکاری نزیکەی ١٠٪یان بەرامبەر ژنان بووە و لە ساڵی ٢٠٢٥یشدا چەندین ژن لە کاتی ڕووماڵدا بریندار بوون یان لە کارەکانیان دەرکراون بەڵام بوونی نزیکەی ٨٠٠ ڕۆژنامە و ١٠٠٠ ماڵپەڕی تۆمارکراو لە هەرێمی کوردستان نیشانەی ئەو پێشکەوتنە گەورەیە کە لەو تێکۆشانە سەد ساڵەییەوە سەرچاوەی گرتووە و یادی ١٢٨ ساڵەی ڕۆژنامەگەریی کوردی تەنها یادکردنەوەی کاغەز نییە بەڵکو ڕێزگرتنە لەو ئیرادە پۆڵایینەی کە وەک نەتەوەیەکی خاوەن شارستانییەت و زمان و مێژوو بەرەو پێشمان دەبات و شکۆی تاکی کورد لە ناوچەکەدا دەپارێزێت.

 

دنیای ژنان؛ قوتابخانەیەک بۆ نەوەیەکی بوێر لە ژنانی نووسەر

ڕۆژنامەی دنیای ژنان کە لە ساڵی ١٩١٣ لە ئیستەنبوڵ دەرچوو یەکێکە لە گرنگترین وێستگە مێژووییەکانی بزووتنەوەی ژنان لە سەردەمی دەوڵەتی عوسمانیدا کە کاریگەرییەکی ڕاستەوخۆی لەسەر ڕۆشنبیریی ژنانی ناوچەکە و بە تایبەت ژنانی کورد هەبوو چونکە لەو سەردەمەدا ئەستەنبوڵ ناوەندی کۆبوونەوەی ڕووناکبیرانی کورد بوو ئەم ڕۆژنامەیە وەک زمانحاڵی کۆمەڵەی پاراستنی مافەکانی ژنان ناسرابوو و ئامانجی سەرەکی بڵاوکردنەوەی هۆشیاری و بەدەستهێنانی مافی خوێندن و کارکردن بوو بۆ ژنان و ڕەخنەی توندی لەو بەربەستە کۆمەڵایەتییانە دەگرت کە ڕێگر بوون لە پێشکەوتنی مێژوویی مێینە و خاڵی وەرچەرخان لەم ڕۆژنامەیەدا ئەوە بوو کە تەنها ژنان تێیدا دەیانووسی و تەنانەت لە چاپخانەشدا تەنها ژن کاریان تێدا دەکرد بۆ ئەوەی بیسەلمێنن کە دەتوانن سەربەخۆ بن و ئەمەش بووە ئیلهامبەخش بۆ ژنانی کورد کە لەو سەردەمەدا لە ئەستەنبوڵ بوون وەک بنەماڵەی بەدرخانییەکان و جەمیل پاشاکان کە دواتر بوونە پێشەنگی میدیای کوردی و توانییان ئەو ئەزموونە بگوازنەوە ناو کۆمەڵگەی کوردی و پەرە بە نووسین و بڵاوکردنەوەی بابەتە نەتەوەیی و کۆمەڵایەتییەکان بدەن لە گۆڤار و ڕۆژنامە دواترییەکاندا هەر بۆیە دنیای ژنان تەنها بڵاوکراوەیەکی سادە نەبوو بەڵکو قوتابخانەیەک بوو بۆ ڕاهێنانی نەوەیەکی بوێر لە ژنانی نووسەر کە فێربوون چۆن لە ڕێگەی پێنووسەوە داوای مافە زەوتکراوەکانیان بکەن و ڕووبەڕووی ئەو چوارچێوە توندانە ببنەوە کە کۆمەڵگە بۆی دیاری کردبوون.

 

جگە لە ڕۆژنامەی دنیای ژنان چەندین نموونەی تری مێژوویی و وێستگەی گرنگ هەن کە ڕۆڵی پێشەنگیان هەبووە لە هۆشیارکردنەوەی ژنان و تاکی کورد کە دەکرێت ئاماژە بەمانەی خوارەوە بکەین.

 

 کۆمەڵەی تەیالیی نیسوانی کورد یەکەمین ڕێکخراوی تایبەت بە ژنانی کورد بوو کە لە ساڵی ١٩١٩ لە ئیستەنبوڵ لەلایەن ژنانی وەک عادیلە خانم و زەکیە خانم و ئەندامانی بنەماڵەی بەدرخانییەکان و بابانییەکان دامەزرا و ئامانجی سەرەکییان پەروەردەکردنی کچانی کورد و بڵاوکردنەوەی نووسین بوو لەسەر مافە نەتەوەییەکان و ئەم کۆمەڵەیە وەک سەکۆیەک بوو بۆ ئەوەی ژنانی کورد لە بێدەنگی بێنە دەرەوە و هاوشانی پیاوان لە کایەی سیاسی و ڕۆشنبیریدا دەربکەون.

 

گۆڤاری دەنگی ژنان کە لە ساڵی ١٩٥٣ لە بەغداد دەرچوو و وەک زمانحاڵی یەکێتی ئافرەتانی کوردستان ناسرابوو نموونەیەکی تری درەوشاوەیە کە تێیدا ژنان بە ئاشکرا و بە ناوی خۆیانەوە باسیان لە کێشە خێزانی و یاساییەکان و مافی یەکسانی دەکرد و ئەم گۆڤارە قۆناغی ناوی خوازراوی بەرەو کۆتایی برد و بووە هۆی ئەوەی نەوەیەکی نوێ لە ژنانی ڕۆژنامەنووس پەیدا بن کە بێ ترس لە سانسۆری سیاسی و کۆمەڵایەتی بنووسن.

 

گۆڤاری ڕۆژی کورد کە لە ساڵی ١٩١٣ لەلایەن کۆمەڵەی هێڤی بڵاوکرایەوە هەرچەندە گۆڤارێکی گشتی بوو بەڵام بایەخێکی زۆری بە پەروەردەی خێزان و ڕۆڵی دایک دەدا لە پێگەیاندنی نەوەیەکی وشیار و زانستخواز و هانی ژنانی دەدا کە چاو لە ژنانی پێشکەوتووی جیهان بکەن و زمانەکەیان بپارێزن و لەم گۆڤارەدا بۆ یەکەمجار باس لەوە کرا کە ڕێگەی ڕزگاری نەتەوەیی لە ڕێگەی زانست و مەعریفەی ژنانەوە تێدەپەڕێت.

 

هەروەها دەکرێت ئاماژە بە ڕۆژنامەی ژیان بدەین کە پیرەمێردی نەمر سەرپەرشتی دەکرد و هەمیشە گۆشەیەکی تایبەتی بۆ ژنان تەرخان دەکرد و هانی دەدان تەنانەت ئەگەر بە ناوی خوازراویش بێت بنووسن چونکە بڕوای وابوو کۆمەڵگەیەک نیوەکەی بێدەنگ بێت هەرگیز ناتوانێت بەرەو ڕزگاری و سەربەخۆیی هەنگاو بنێت و ئەم نموونانە پێکەوە ئەو ڕاستییە دەسەلمێنن کە خەباتی ڕۆژنامەگەریی کوردی هەمیشە دوو باڵی هەبووە کە باڵێکیان ژنانی بوێر و خاوەن مەعریفە بوون کە لە پشتی پەردەکانەوە یان بە ئاشکرا مێژوویان نووسیوەتەوە.