کرماشان

 

لە کۆتاییەکانی کانوونی یەکەمی ٢٠٢٥ەوە، ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران شایەتی شەپۆلێکی ناڕەزایەتی بەربڵاوی بەخۆیەوە بینی کە بەهۆی قەیرانی ئابووری سەخت و داڕمانی دراوەکانەوە سەریهەڵدا، ئەم ناڕەزایەتیانە بە خێرایی گۆڕا بۆ خۆپیشاندان دژی ڕژێم و بە زەبری زیاترەوە هاتە ناو ساڵی ٢٠٢٦ لە نێوان سەرکوتی توند و پچڕانی ئینتەرنێت.

 

لە ٨ی کانوونی دووەمەوە کە هاودەنگی گەل لە سەرانسەری ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لە ڕێگەی مانگرتن و ناڕەزایەتییە بەربڵاوەکانەوە پەرەی سەندووە، شاری کرماشان زیاتر بەشداری لەم یەڤگەریانەدا بەخۆیەوە بینیوە، دەسەڵاتداران پەنایان بردۆتە بەر بڕینی خزمەتگوزاری ئینتەرنێت لە هەوڵێکدا بۆ تێکدانی ڕەوتی زانیاری و سنووردارکردنی پەیوەندی ئازاد، بەڵام ئەم ڕێوشوێنە نەیتوانیوە خۆپیشاندەران لە درێژەدان بە خۆڕاگرییان بەرامبەر بە هێزە سەرکوتکەرەکان ڕابگرێت، تێبینییەکانی سەر زەوی لە شوێنە ناڕەزایەتییەکان ئاماژە بەوە دەکەن کە دانیشتووان بە ئیرادەیەکی بێوچان لە هەڵوێستی ناڕەزایەتی خۆیاندا چەسپاون.

 

هەر لەو ڕۆژەدا کرماشان و شارەکانی دەوروبەری ناڕەزایەتی و مانگرتنی بەربڵاوی بەخۆیەوە بینی، ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان ئاماژەیان بە کوژرانی ژمارەیەکی زۆر لە خۆپیشاندەران کردووە و گێڕانەوەی شایەتحاڵەکانیش باس لەوە دەکەن کە دەیان هاوڵاتی مەدەنی لە چەند ناوچەیەک کوژراون، لە کاتێکدا ئامارە فەرمییەکان سنووردار دەردەکەون، بەڵام مەترسیدارن و ئەوە پیشان دەدەن کە ڕەنگە ژمارەی ڕاستەقینەی مردن زۆر زیاتر بێت لەوەی کە میدیاکان باسی دەکەن، زۆرێک لە خۆپیشاندەران پشتڕاستیان کردەوە کە بە لانیکەم کەسێک لە شوێنە جیاوازەکاندا کوژراوە یان بریندار بووە.

 

"تەقەکردن بە مەبەستی کوشتن"

شایەتحاڵێک کە لە دەستگیرکردن ڕزگاری بووە، ڕایگەیاندووە کە چەندین جار لەلایەن ئەفسەرێکی ئاسایشیەوە تەقەی لێکراوە، ئەمەش پشتڕاستیکردووەتەوە کە هێزەکانی ئاسایش بەبێ جیاوازی تەقەیان کردووە بە مەبەستی کوشتنی خۆپیشاندەران، خۆپیشاندەرێک کە بە دەمانچەیەک لە گەڕەکی گۆڵستان بریندار بووە، تەنها بەهۆی ئەوەی چەندین جار لە چوارڕێیانی گۆلێستان هۆڕنی ئۆتۆمبێلەکەی لێداوە.

 

ڕاپۆرتە مەیدانییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە دەسەڵاتداران نەک هەر هێزی سەربازییان بۆ دامرکاندنەوەی ناڕەزایەتییەکان بڵاوەپێکردووە، بەڵکو ژمارەیەکی زۆر لە کارمەندانی ئاسایشی بە جلوبەرگی ئاساییەوە ڕەوانەی شەقام و کۆڵانەکان کردووە، شایەتحاڵێک باسی لەوە کردووە، کاتێک لە پەنجەرەکەیەوە هاوار دەکات "مەرگ بۆ دیکتاتۆر"، چەند ژنێک لە شەقامەکەدا هاواریان کردووە کە ماڵەکەی ناسێنراوە، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە حکومەت ژنانی جل و بەرگی ئاسایی بۆ ناسینەوەی خۆپیشاندەران بەکاردەهێنێت.

 

سەرچاوەیەکی نزیک لە بەڕێوەبەرایەتی پۆلیسی کرماشان ئاشکرای کرد کە ئەو بەڕێوەبەرایەتیە بە فەرمانی کۆکردنەوەی گرتە ڤیدیۆییەکانی کامێرای چاودێری لە چەند دوکانێک کە ڕوویان لە شوێنە ناڕەزایەتییەکان کردووە، بە ئامانجی بەکارهێنانی بۆ ناسینەوەی ڕێبەران و خۆپیشاندەرانن، هەروەها دەسەڵاتداران پەنایان بردە بەر بەکارهێنانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان بۆ چاودێریکردن و کۆکردنەوەی زانیاری لە ناوچەکانی وەک سیماری دوم، نوبەهار و حافیزییە.

 

"ناڕەزایەتییەکان بەردەوامن"

سەرەڕای کەشوهەوای سەرکوت و خنکاندنی توند، ناڕەزایەتییەکان بەردەوام بوون لە پەرەسەندن، خزمەتگوزاری ئینتەرنێت بە پچڕان مایەوە و تاوەرەکانی مۆبایل لە ڕووماڵکردن دەرچوون، ئەمەش بە شێوەیەکی کاریگەر مۆبایلەکانی خستە دۆخی فڕۆکە و ڕێگری لە پەیوەندی نێوان خۆپیشاندەران کرد، سەرەڕای ئەوەش هاوڵاتیان لە سەرچاوە حکومییەکانەوە نامەی هەڕەشەئامێزیان پێگەیشتووە و خۆپیشاندەرانیان بە "گروپی تیرۆریستی" پێناس٣کردووە و خێزانەکانیان ئاگادارکردووەتەوە کە چاودێری منداڵەکانیان بکەن، ئەم پەیامانە نوێنەرایەتی هەوڵێکی ڕوون بوون بۆ پاساوهێنانەوە، بۆ توندوتیژی و بێبەریکردنی دەسەڵات لە بەرپرسیارێتی کوشتنی خۆپیشاندەران لەلایەن هێزە سەرکوتکەرەکانیانەوە.

 

هەفتەیەک دوای پچڕانی ئینتەرنێت، مانگرتنی بازرگانان و بازرگانانی کرماشان درێژەی هەبوو، بۆ کەمکردنەوەی ناڕەزایەتییەکان و نیشاندانی هێزی لایەنگرانی، حکومەت داوای لە هاوڵاتیان کرد لە ڕێگەی نامەی کورتەوە بەشداری گردبوونەوەکان بکەن، شایەتحاڵان وتیان: زۆربەی بەشداربووانی ئەو گردبوونەوەیانە کە لەلایەن حکومەتەوە ڕێکخرابوو، فەرمانبەرانی حکومەت و کارمەندانی سەربازی و خێزانەکانیان بوون.

 

"بنکەی دەستبەسەرکردنی برینداری شاراوە و نافەرمی"

لە نێو کەشوهەوای باوی سەرکوت و خنکاندن لە ڕۆژهەڵاتی کوردستانو ئێران، ژمارەیەکی زۆر لە هاوڵاتیان کوژراون و بە سەختی بریندار بوون، زۆرێک لە بریندارەکان لە ترسی دەستگیرکردن لە نەخۆشخانەکان ناچارن لە ماڵەوە چارەسەر وەربگرن، ئەمەش ژیانی ئەوان دەخاتە مەترسییەکی گەورەوە.

 

شایەتحاڵانی چاودێر لە کرماشان پشتڕاستیان کردەوە کە هێزەکانی حکومەت شوێنگە مەدەنییەکان وەک ئامادەیی ئیستقلال لە نوبەهار، ناوەندی پەروەردەی وەرزشی و بەڕێوەبەرایەتی چاکسازییان گۆڕیوە بۆ بنکەی ئاسایش، دەستبەسەرکراوان و بریندارەکان سەرەتا دەبرێنە ئەو ناوەندانە پێش ئەوەی بگوازرێنەوە بۆ شوێنی دیکە بۆ لێپرسینەوە و ئەشکەنجەدان.

لە سەرەتای سەرهەڵدانی ناڕەزایەتییەکان، هەواڵی هەڵمەتی گرتنی بەرفراوان بڵاوبووەتەوە، دەسەڵاتداران ئەم ڕووداوانەیان وەک بیانوویەک قۆستۆتەوە بۆ ڕاوەدوونانی چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ماڵەکانیاندا، هەروەها ئەو کەسانەی کە پێشتر لە ژێر چاودێریدان، ناڕەزایەتییەکانیان کردۆتە بەرگێک بۆ لەناوبردنی جەستەیی ئەوان لەناو ئاژاوەگێڕییەکاندا.

 

"بڕینی پەیوەندی بە جیهانەوە"

ئەم ڕێڕەوەش ئەوەمان بۆ دەردەخات کە پچڕانی ئینتەرنێت لەگەڵ هەنگاوی ئەم دواییەی حکومەت بۆ دەستبەسەرداگرتنی دیشەکانی مانگی دەستکرد، بەشێکە لە پلانێکی سیستماتیکی بۆ دابڕانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لە جیهان و ڕێگە خۆشکردن بۆ کۆمەڵکوژییەکی دڕندانەتر، ئەم ڕێوشوێنانە نەک هەر ڕەنگدانەوەی توندی سەرکوتی ناوخۆیی بەڵکو هەوڵەکانی دەسەڵات بۆ سەپاندنی گێڕانەوەی فەرمی خۆیان و ڕێگریکردن لە گەیشتن بە ڕاستییەکان بە جیهانی دەرەوە ئاشکرا دەکەن، بەهۆی نەبوونی میدیای سەربەخۆ و نێودەوڵەتییەکان لە شوێنی ڕووداوەکە، گێڕانەوەی شایەتحاڵەکان و ڕاپۆرتە ناوخۆییەکان هێندەی تر گرنگتر دەبن.

 

بەپێچەوانەوە، بەردەوامی مانگرتن و ناڕەزایەتییەکان لە کرماشان و شارەکانی دیکە، سەرەڕای فشاری بێئەندازە، وەک بەڵگەیەک بۆ خۆڕاگریی هاوڵاتیان لە داواکارییەکانیدا دەردەکەون، ئەمەش دەتوانێت ببێتە هۆی سەرهەڵدانی تۆڕە خۆڕاگرییە ناوخۆییەکان و بەهێزکردنی هاودەنگی کۆمەڵایەتی، حکومەت لای خۆیەوە پەنا دەباتە بەر ئامێری ئاسایشی و پڕوپاگەندەیی خۆی بۆ وێناکردنی ئەو بزوتنەوانە وەک "ئاژاوە" یان "چالاکی تیرۆریستی"، هەوڵدەدات شەرعیەتدان بە سەرکوتکردنی خۆی لە چاوی هاوڵاتیان.

دواجار دابڕانی ڕۆژهەلاتی کوردستان و ئێران لە جیهان تەنها تاکتیکێکی حکومەت نییە بۆ کوشتنی بەکۆمەڵ، بەڵکو هەوڵێکی سیستماتیکیشە بۆ سڕینەوەی