سارە بورخزاری

کرماشان-لە دیکتاتۆریەتەکاندا هەموو شتێک ئاسایی دەردەکەوێت تەنانەت "پانزە خولەک پێش کەوتن"، ئەم دەستەواژەیە، هەرچەندە وەرگێڕانی ڕاستەوخۆی هانا ئارێنت نییە، بەڵام نوێنەرایەتی لێکدانەوەیەکی ورد و سادەکراوی بیرۆکەکانی دەکات لەسەر تۆتالیتاریزم، لەم ساڵانەی دواییدا لە تۆری کۆمەڵایەتی و لە ناڕەزایەتییە سیاسییەکاندا بەربڵاو بووە، چونکە بە وردی ڕەنگدانەوەی سروشتی دەسەڵاتە پاوانخوازەکانە.

 

بیرۆکەی سەرەکی ئەم لێدوانە ئەوەیە کە دیکتاتۆریەتەکان تەنانەت لە دوا ساتەکانی پێش داڕمانی خۆیاندا بەردەوامن لە دروستکردنی وێنەیەکی ئاسایی و سەقامگیری، ئەمەش بە پڕوپاگەندەی چڕوپڕ و بەرهەمهێنانەوەی وێنەی ژیانی ڕۆژانە و وێناکردنی کۆمەڵگە وەک ئەوەی لە حاڵەتێکی ئاساییدا بژی، هەموو ئەمانە بە ئامانجی شاردنەوەی نیشانەکانی قەیران و داڕمانی نزیک.

 

هانا ئارێنت، یەکێک لە بیرمەندە دیارەکانی سەدەی بیستەم، لە شیکردنەوەکانیدا بۆ ڕژێمە تۆتالیتارییەکان ڕوونی کردەوە، کە ئەم سیستەمە پشت بە دروستکردنی خەیاڵێکی سەقامگیری و ڕێکوپێکی و کۆنترۆڵی تەواو دەبەستن بۆ خستنەڕووی وێنەیەکی دەسەڵاتی ڕەها و نەورژێندراو، بەڵام ڕاستی ناوخۆیی تەواو جیاوازە، ئەم پێکهاتانە بەدەست لاوازی قووڵ و داڕمانی شەرعیەت و ترس و بێمتمانەیی بەربڵاو و قەیرانێکی کۆبووەوە دەناڵێنن.

 

لێرەوەیە ئەو تێڕوانینەی کە ڕژێمەکان لە لێواری داڕماندان تا ساتەوەختی لەناوچوونیان ئاسایی دەردەکەون، ئەم "ئاساییە دەستکردە" نیشانەی هێز نییە، بەڵکو دوا هەوڵی ڕژێمێکی خراپبووە بۆ شاردنەوەی ڕاستی داڕمانی نزیکەکەی، هەوڵێک کە زۆرجار پێش کەوتنی کۆتایی خۆی دەڕووخێنێت و ڕاستییەکان بۆ هەمووان ئاشکرا دەکات.

 

دەرکەوتنی ئاسایی: دوا ڕێگەی ئەو ڕژێمانەی کە مەترسی داڕمانیان لەسەرە
لە ساڵانی ڕابردوودا، هاوکات لەگەڵ فراوانبوونی ناڕەزایەتییەکانی گەلاندا، ڕژێمی ئێران لە ڕێگەی تێکەڵەیەک لە سەرکوتکردنی توندوتیژانە و پێدانی خەڵاتێک بە هێزە دڵسۆزەکان، هەوڵی داوە کە سنووردارکردنی بڵاوکردنەوەی ناڕەزایەتییەکان و ڕێگری لە گۆڕینی ناڕەزایەتییەکان بۆ بزووتنەوەیەکی گەلانی هەمەلایەنە بکات، ئەم سیاسەتە دووانەیە لە لایەک پشتی بە فشاری ئەمنی و لە لایەکی دیکەوە پشتی بە فشاری پڕوپاگەندە و میدیایی بەستووە، بە ئامانجی وێناکردنی ناڕەزایەتییە بەربڵاوەکان وەک کۆبوونەوەی بچووک و سنووردار کە دەتوانرێت کۆنترۆڵ بکرێت.

 

لەو چوارچێوەیەدا، دەزگاکانی ڕاگەیاندنی فەرمی، لە ڕێگەی ڕوماڵی ئامانجدارەوە، هەوڵیان داوە پێشنیاری ئەوە بکەن کە ناڕەزایەتییەکان پێکهاتەی دەسەڵاتی تێک نەداوە و ڕژێم هێشتا هێز و شکۆمەندی خۆی پاراستووە.

 

بەڵام لە چەند مانگی ڕابردوودا، بە تایبەتی دوای شۆڕشی بەربڵاوی گەلان لە مانگی کانوونی دووەمی ساڵی ٢٠٢٦، پاشان هەڵگیرسانی شەڕ لە نێوان ئێران و ئەمریکا و ئیسرائیل، نیشانەکانی داڕمانی ناوخۆ زیاتر لە جاران دەرکەوتووە.

 

تیرۆرکردنی عەلی خامنەیی سەرکردەی گورەی ئێران کە ڕۆڵی سەرەکی لە سەرکوتی ناوخۆییدا هەبووە، ئەم ڕەوتە خێراتر کردووە و کۆماری ئیسلامی لە هەموو کاتێک زیاتر لە داڕمانی هەمیشەیی نزیک کردووەتەوە، هەموو پێوەرەکان لە قەیرانی شەرعیەتەوە تا ماندووبوونی ئامێری ئەمنی، سەرەڕای هەوڵە بەردەوامەکانی ڕژێم بۆ شاردنەوەی ئەم هەڵوەشانەوە لە پشت ڕووبەرێکی خۆڕاگری و سەقامگیرییەوە، ئاماژە بە هەمان ئاراستە دەکەن.

 

شەقام وەک قۆناغێک بۆ نمایشەکان
هەر لە سەرەتای شەڕەوە دەسەڵاتدارانی ئێران کۆمەڵێک لە هاوکارە نزیکەکانیان بە تایبەت ژنانی پەیوەست بە قەوارەی دەسەڵات ناچار کردووە هەموو شەوێک بە کاروانی ئۆتۆمبیلی ڕێکخراو یان ڕێپێوان بڕژێنە سەر شەقامەکان. ئامانج لێی پێشکەشکردنی بینەرێکی شانۆیی کە پێشنیاری پشتیوانی بەربڵاوی گەلان و بەردەوامی شکۆمەندی ڕژێم دەکات، ئەم دەرکەوتنە گشتیانەی ژنان کە پێشتر نەبیستراون، بوونەتە بەشێکی جێگیر لە پڕوپاگەندەی فەرمی ڕژێم.

 

بەڵام ئەم نمایشانە تەنها لە ڕێپێوانی شەوانەدا سنووردار نین، لە چەند مانگی ڕابردوودا شەقامەکان گۆڕدراون بۆ شوێنی ئاهەنگ و ئاهەنگی هاوسەرگیری و بۆنە خۆشەکانی دیکە بۆ کەسانی نزیک لە ڕژێم، ئەمەش لە هەوڵێکدا بۆ پڕۆژەکردنی وێنەیەکی ئاساییبوون سەرەڕای قەیرانی قووڵ کە وڵاتی گرتووەتەوە.

 

لە چەند ڕۆژی ڕابردوودا، ڕێوڕەسمێکی هاوسەرگیری بۆ ژن هاوژینێکی نزیک لە دەسەڵات لە چوارڕێیانی نوبەهار لە کرماشان بەڕێوەچوو، هەمان ئەو شوێنەی کە لە مانگی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦دا کۆمەڵکوژییەکی بەرفراوانی خۆپیشاندەرانی تێدا ڕوویدا لە مەیدانە گشتیەکان.

 

بۆچی شیکردنەوەی ئەم دیاردانە بە تایبەتی گرنگە؟
لە هەموو ئەم نمایشە پڕوپاگەندانەدا، توخمێکی هاوبەش و ڕوون سەرهەڵدەدات: "بەکارهێنانی بەرفراوان و بە ئەنقەست ژنانی دڵسۆز بۆ ڕژێم"، لە ڕێپێوانی شەوانەدا ژنان بە هەڵگرتنی ئاڵای کۆماری ئیسلامی دەردەکەون و تا درەنگانی شەو لە مەیدانو شەقامە سەرەکییەکان دەمێننەوە.

 

کە ئەمەش دیمەنێکە کە پێشتر لەسەر ئەم قەبارەیە و بەم ئاستەی ڕێکخستن بوونی نەبووە، ڕژێم لە ڕێگەیەوە هەوڵ دەدات ڕۆڵی ئەو ژنانە بخاتە ڕوو و پێشنیاری ئەوە دەکات کە ژنان لە ژێر دەسەڵاتی کۆماری ئیسلامیدا بە پارێزراوی و ئارامییەوە بژین و کۆمەڵگەش لەسەر ڕێڕەوی سروشتی خۆی دەڕوات.

 

لە لایەکی دیکەوە، ئاهەنگی گشتی بۆ درێژەدان بە هەمان گێڕانەوە بەکاردەهێنرێت: کە ژنان لە کۆماری ئیسلامیدا دڵخۆشن، جێگیرن و سەرنجیان لەسەر بونیادنانی داهاتووە، لە کاتێکدا ڕاستی کۆمەڵایەتی، ئابووری و سیاسی وڵات وێنەیەکی تەواو جیاواز دەکێشێت.

 

بەهەمان شێوە دەزگاکانی ڕاگەیاندنی فەرمی هەوڵ دەدەن وێنەیەکی کۆنترۆڵکراو و دەستکردی بوونی ژنان بخەنە ڕوو، ژنان بە جلوبەرگێکەوە پیشان دەدرێن کە لە ڕووی دەرەوە لەگەڵ پێوەرە فەرمییەکانی ڕژێمدا ناتەبا دەردەکەون، لەگەڵ ئەوەشدا لە کۆبوونەوەکانی شەوانە و بەرنامە ڕێکخراوەکانی دەوڵەتدا ئامادەن، ئامانج لێی پێشنیارکردنە کە تەنانەت ئەو ژنانەی کە باڵاپۆسیشنین پشتیوانی لە ڕژێم دەکەن.

 

ئەم پراکتیزانە دەرخەری ئەوەیە کە دەسەڵات تا چەند پەنا بۆ ئامرازی پێویست دەبات، لە دەوردانی یاساکانی خۆیەوە تا دەستکاریکردنی گێڕانەوەی فەرمی، بۆ بەرهەمهێنانی وێنەیەکی هەڵبەستراو لە سەقامگیری و "شارێکی چاکەدار"ێکی گوماناوی کە ژنان بە ئاشتی و هاوسەنگی لەگەڵ یەکتر دەژین.

 

لە ڕاستیدا ئەم هەوڵانە بەڵگەی لاوازی و گۆڕانی ڕێباز نین، بەڵکو هەوڵێکی بەپەلەن بۆ شاردنەوەی ڕاستی پێکهاتەیەکی سیاسی کە لە لێواری داڕماندایە، پێکهاتەیەک کە ناچارە دژایەتییە ناوخۆییەکانی خۆی لە ڕێگەی پڕوپاگەندە و سیاسەتی ناتەباییەوە داپۆشێت بۆ ئەوەی ڕووکەشی دەرەوەی خۆی بپارێزێت.

 

دەسەڵات لە ڕێگەی ئەم نمایشانەوە هەوڵ دەدات پێشنیاری ئەوە بکات کە کۆمەڵگە گەیشتووەتە قۆناغێکی پێکەوەژیان و سەقامگیری، لە کاتێکدا، هەمان ئامێرە ئەمنییەکان و میکانیزمەکانی سەرکوتکردن لە کارکردندا ماونەتەوە،هەر دەرکەوتنێکی نافەرمانی مەدەنی بە فشار و هەڕەشە بەرەوڕوو دەبێتەوە، هەر ئەم دژایەتیە قووڵایی قەیرانی شەرعیەت دەردەخات کە ڕژێم بەڵا دەکات، تا ئەو ڕادەیەی کە پەنا بۆ گێڕانەوەی هەڵبەستراو و ڕەفتاری دژبەیەک دەبات بۆ پاراستنی وێنەی خۆی لە چاوی خەڵکدا.

 

دووبارەبوونەوەی نەخشێکی کۆن... کە نمایشی دەسەڵات جێگەی ڕاستی دەگرێتەوە
بەڵام درووستکردنی ئەم جۆرە گێڕانەوەیە تایبەت نییە بە کۆماری ئیسلامی، بەڵکو تایبەتمەندییەکی دووبارەبوونەوەی زۆربەی ڕژێمە دیکتاتۆرییەکانە بە درێژایی مێژوو.

 

لە ساڵانی حەفتاکانی سەدەی ڕابردوودا، لە سەردەمی محەمەد ڕەزاشای پەهلەویدا، لە سەردەمێکدا کە ئێران لوتکەی سەرکوتی سیاسی، خنکاندنی کۆمەڵایەتی، هەژاریی پێکهاتەیی و فراوانبوونی کەلێنی چینایەتیی بەخۆیەوە بینی، ڕژێم ئاهەنگەکانی بە بۆنەی "٢٥٠٠ ساڵ بەسەر دامەزراندنی ئیمپراتۆریەتی فارس"دا سازکرد، کە ئەمەش هەوڵێک بوو بۆ خستنەڕووی وێنەیەکی گەورە و بەهێزی ئێران بۆ جیهان و شاردنەوە و قووڵبوونەوەی درزەکانی ناوخۆ لەناو پێکهاتەی دەسەڵاتداردا.

 

ئامادەکاری بۆ ئەم ئاهەنگانە نزیکەی ١٠ ساڵی خایاند و ملیۆنان دۆلاری تێچوو، بەڵام وەڵامێک نەبوون بۆ پێداویستییە ڕاستەقینەکانی کۆمەڵگە، بەڵکو هەوڵێک بوون بۆ نمایشکردنی دەسەڵاتی ڕووکەش و گەورەیی ڕژێم، لە کاتێکدا بەشێکی زۆری دانیشتووان بەدەست هەژارییەکی زۆر و نەبوونی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکان و نەبوونی ئازادییە سیاسییەکانەوە دەیانناڵاند، دەسەڵاتداران ئەم نمایشە زیادەڕۆییەیان بەکارهێنا بۆ شاردنەوەی راستی سەختەکان و گەڕاندنەوەی شەرعیەتیان لە چاوی جیهاندا.

 

ئەم دژایەتییە توندەی نێوان نمایشکردنی دەسەڵات لە سەرەوە و ئازار و نایەکسانی کۆمەڵایەتی لە خوارەوە یەکێکە لە تایبەتمەندییە هەرە دیارەکانی دەسەڵاتە پاوانخوازەکان. ئەو دەسەڵاتانەی کە لەبری وەڵامدانەوەی داواکارییەکانی خەڵک، پەنا دەبەنە بەر هەڵبەستنی گێڕانەوەی گەورە و نمایشکردنی هاوێنە بۆ شاردنەوەی ئەو ڕاستییەی کە دەسەڵاتەکەیان لە ناوەوە خەریکە دەڕوخێت، هەروەها لە ڕێگەی ئەم شێوازانەوە هەوڵدەدات داڕمانی نزیک خۆیان لە پشت پەردەی شکۆمەندی و وێنەی دەستکرد بشارنەوە، بەڵام ئەم هەوڵانە زۆرجار بەڵگەی بەهێزی نین، بەڵکو ئاماژەن بۆ قووڵایی قەیرانەکە، تا دەسەڵاتێک زیادەڕەوی لە دەسەڵاتی خۆی بکات، زیاتر لە کەوتن نزیکتر دەردەکەوێت.

 

بۆیە ئەوەی ئەمڕۆ دەگوزەرێت، داوای هۆشیاری و سەرنجێکی زۆر دەکات، بەو پێیەی کۆماری ئیسلامی لە هەموو کاتێک نزیکتر لە لێواری داڕمانەوە دەردەکەوێت، خۆپیشاندانی سەرشەقام و گردبوونەوە ڕێکخراوەکان و ناچارکردنی لایەنگران بۆ دەرکەوتنی لە مەیدانە گشتییەکان و لە تەلەفزیۆنەکاندا نیشانەی بەهێزی نین، بەڵکو کۆتا هەوڵی دەسەڵاتێکی ماندوو بۆ شاردنەوەی ڕاستییەک کە تا دێت ڕوونتر دەبێتەوە.

 

ئەم هەوڵانە وەک قەڵغانێکی لاواز وان لە بەرامبەر زریانێکی نزیکبووەوە، زریانێک کە لە دەرەوە سەرچاوە ناگرێت، بەڵکو لە کۆبوونەوەی ناڕەزایەتی گەلان و توڕەیی سەرکوتکراو و قەیرانە درێژخایەن و چارەسەرنەکراوەکانەوە سەرچاوە دەگرێت، ڕاستییەکە ئەوەیە کە ڕژێم ئێستا لەبەردەم شەپۆلێکی ناڕازیبووندایە کە ساڵانێکە پشتگوێی خستووە و توانای خۆگرتنی نەماوە.

 

ئەوەی چاوەڕێی وڵات دەکات ڕووداوێکی کتوپڕ نییە، بەڵکو دەرئەنجامی سروشتی ساڵانێکە لە پشتگوێخستنی داواکارییەکانی خەڵک، هەروەها ناوی ئەم گەردەلوولە جگە لە داڕمان هیچی تر نییە.