ئیخلاس حەمرونی

 

تونس – لە سەردەمێکدا کە شەڕەکان ئاڵۆزتر بوون، ڕووداوە جیۆپۆلیتیکییەکان لەگەڵ پێشێلکارییە سیستماتیکییەکانی دژ بە ژنان تێکەڵ بوون، باسکردنی مافەکانی ژنان لە ناوچە جێناکۆکەکاندا چیتر شتێکی گرانبەهای هزری نییە، بەڵکو فەرمانێکی مرۆیی پەستاندارە، لە سووریاوە تا ئەفغانستان، لە یەمەنەوە بۆ سودان و ئێران، ژنان باجی شەڕێک دەدەن کە هەڵیان نەبژاردووە و دەرئەنجامەکانی دیمەنێکی سیاسی ناسەقامگیر هەڵدەگرن کە هیچ قسەیەکیان لەسەر نەبووە، لەم چوارچێوەیەدا چالاکوانانی مافی ژنانی تونس دەنگ بەرز دەکەنەوە، نەک تەنها بۆ دەربڕینی هاوسۆزی، بەڵکو بۆ بەڵگەنامە و لێپرسینەوە و پێشنیارکردنی چارەسەریش.

 

ژنان "بە تەنها" پارەی حەسابەکە بدە

نەسرین عیونی، چالاکوانی مافەکانی ژنان کە لەگەڵ ڕێکخراوێکی مافی ژنان لە تونس کار دەکات، بە تایبەتی لە پارێزگای سیدی بوزید، خەمخۆری هەموو ئەو پرسانەی پەیوەستن بە ژنانی وتی: باسکردن سەبارەت بە دۆخی ژنان لەوێ نابێت تەنها لە قۆناغی جەنگدا سنوردار بێت، بەڵکو پێویستە قۆناغی دوای جەنگ و کاریگەری بارودۆخ و دیمەنی سیاسی سووریا لەسەر ژیان و مافەکانیان بگرێتەوە، لە دەرەوەی وڵات، بۆمان دەردەکەوێت کە ژنان لە سووریا تووشی چەندین پێشێلکاری بوون، کە بە پلەی یەکەم پەیوەندییان بە دیمەنی سیاسی و شەڕەکانی سووریاوە هەیە.

 

ئەو وردەکاری لەسەر شێوەی ئەم پێشێلکاریانە دەکات و وتی: دەستپێدەکەین بەو پێشێلکارییانەی کە بەسەر ئازادیی ئەواندا سەپێندراون، لەسەر دیپۆرتکردنەوەیان لەخاکی سووریا، لەئەنجامی دژایەتیکردنیان بۆ ئەوەی لە وڵاتەکەیاندا دەگوزەرێت، هەروەها زۆرێک لە ژنانیش دەستگیرکراون، ئەمە جگە لە ڕفاندن و بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێی زۆرێکیان، کە نوێنەرایەتی هێڵی سوور دەکات، جا چ لەسەر ئاستی مافە گشتگیرەکان بێت، لەسەر ئاستی مافە گەردوونییەکان، لەسەر ئاستی مافە گشتگیرەکان، ئاستی ڕێککەوتننامە نێودەوڵەتییەکان کە دەبوو دەسەڵات لەو کاتەدا ڕێزی لێبگرێت.

 

نەسرین عیونی چاوپۆشی لە سروشتی گرێدراوی پێشێلکارییەکان ناکات و وتی: نابێت ئەوەمان لەبیربچێت کە توێژێکی بەرچاو لە ژنان لە سووریا کوردن و ئەو توندوتیژییەی بەسەریاندا دەسەپێندرێت فرەلایەنە، شوناسی ڕەگەزییان لەگەڵ پەیوەندییە سیاسی و تەنانەت ئایینییەکانیاندا یەکدەگرێتەوە، ئەمەش وایکردووە ئەو توندوتیژییەی کە بەرگەی دەگرن قووڵتر و بەربڵاوتر و توندتر بێت.

 

پاشان ڕوو لە دۆخی ئەفغانستان دەکات، کە بە یەکێک لە نموونە گەورەکانی پێشێلکردنی مافەکانی ژنان پێناسەی دەکات وتی: سەبارەت بە دۆخی ژنانی ئەفغانستان، ژنان لە ئەفغانستان، بە یەکێک لە جددیترین نموونەکان دەزانم کە دەتوانین باسی بکەین، بە لەبەرچاوگرتنی ژمارەی زۆری پێشێلکارییەکانی مافەکانی ژنان و دوورخستنەوەیان لە مافە سەرەتاییەکانی وەک پەروەردە و دەستڕاگەیشتن بە بازاڕی کار، دوای گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ ئەفغانستان، زیاتر سنووردارکردنەکان سەپێنران و توندتر کران، بۆ نموونە لەسەر مافی خوێندنیان لە زانکۆ قەدەغە کرا، هەندێک پسپۆڕی لە خوێندنی پزیشکیدا سنووردار کرا.

 

ئاماژەی بەوەشکردووە، دۆخی ژنانی یەمەن ئەمڕۆ زۆر ئاڵۆزە، ژنان لە چەندین ئاستدا باجی شەڕەکە دەدەن، لەڕووی کۆمەڵایەتی و ئابوورییەوە، هەروەها ژنانی یەمەن بە تەنها قورسایی ململانێکان لە ئەستۆ دەگرن، کە ئەمەش لە خراپتربوونی پێوەرەکانی وەک ئاستی هەژاری، تێکچوونی بارودۆخی ژیان، نائەمنی خۆراک، سنوورداربوونی دەستڕاگەیشتن بە چاودێری تەندروستی و ئاستەنگەکانی دیکەدا دیارە.

 

جەختیشی لەوە کردەوە، کە ژنانی یەمەن بەردەوامن لە هەڵگرتنی بارگرانییەکی قورس، چونکە زۆرجار چاودێری خێزان و کۆمەڵگەکانیان پێدەسپێردرێت، کە ئەمەش بەهۆی بارودۆخی ئابووریی ترسناک و ناسەقامگیری دیمەنی سیاسییەوەیە، کە ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر دەستڕاگەیشتن بە خزمەتگوزارییە سەرەکییەکان بۆ ژیانی ڕۆژانەیان هەیە.

 

ڕوونیکردەوە، کە نابێت ئەوەمان لەبیربچێت کە ژنان زیاتر لە نیوەی دانیشتوانی یەمەن پێکدەهێنن، دابەزینی دۆخی ئەوان ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر دۆخی گشتیی یەمەن دەبێت، بۆیە بەرگریکردن و پشتیوانیکردن لە مافەکانی ژنانی یەمەن پێویستیەکی ڕەهایە بۆ ڕزگارکردنی تەواوی کۆمەڵگایەک.

 

بۆچی ژنان زیاتر لە ململانێکاندا بەرەوڕوو دەبنەوە؟

سەبارەت بەم پرسیارە چارەنووسسازە، نەسری. عیونی وتی: یەکێک لە هۆکارەکان کە ژنان زیاتر بەرەوڕووی پێشێلکاری دەبنەوە لە ناوچە جێناکۆکەکان یان ناوچەکانی شەڕدا، دۆخی دامودەزگاکانە، دامەزراوە دەوڵەتییەکان لەوێ لاوازن، ئەگەر هەبن، زۆرجار کاریگەرییەکانیان زۆر لاوازە، ئەمەش لەگەڵ نزمیی ئاستی ژیاندا، زیاتر لاوازی ژنان گەورەتر دەکات، جگە لەوەش، نموونەی سێکسی هەیە، توندوتیژی دژی ژنان، لەوانەش دەستدرێژی بەکۆمەڵ، کە بۆ بێڕێزیکردن، ملکەچکردن، یان فشارخستنە سەر زیانبەرکەوتووەکە بەکاردەهێنرێت.

 

ڕوونیکردەوە، کە دۆزینەوەی چارەسەر بۆ ئەم کێشانە بووەتە شتێکی لەڕادەبەدەر گرنگ بۆ ڕزگارکردنی ژیانی ئەو ژنانەی لە ناوچە جێناکۆکەکاندا دەژین،هەروەها چارەسەرکردنی ئەم بارودۆخانە نابێت تەنها لە دامەزراندنی پەناگە یان پێشکەشکردنی هاوکاری مرۆیی سنووردار بێت، چونکە پرسەکە "زۆر قووڵتر و ئاڵۆزترە".

 

ئەو جەخت لەسەر پێویستی بەشداریکردنی ژنان لە ناوچە جێناکۆکەکان دەکاتەوە لە پرۆسەی داڕشتنی چارەسەرەکاندا، بەو پێیەی ئەوانەن کە زۆرترین کاریگەری ڕاستەوخۆیان لەسەرە و بە باشترین شێوە لە ڕاستی و بارودۆخی دەوروبەریان تێدەگەن، هەروەها لە چوارچێوەی تایبەتی کۆمەڵایەتی و کولتووری هەر ناوچەیەک، بۆیە بەشداری چالاکانەیان پێویستە بۆ گەیشتن بە چارەسەری پراکتیکی و ڕاستی کە وەڵامی پێداویستیەکانیان بداتەوە و ڕێز لە تایبەتمەندییەکانی هەر چوارچێوەیەک بگرێت.

 

هەروەها جەخت لەسەر گرنگی پشتگیریکردنی مافەکانی مرۆڤ و ڕێکخراوەکانی ژنانی ناوخۆیی لە ناوچە جێناکۆکەکاندا دەکاتەوە، بە لەبەرچاوگرتنی ڕۆڵی سەرەکییان لە پەیوەندیکردن لەگەڵ ژنان و گەیشتن بە ژنان لەسەر زەوی، هەروەها وەک پەیوەندییەکی گرنگ لە نێوان ئەوان و ئەوانەی پشتگیری و پاراستن پێشکەش دەکەن.

 

دەسەڵاتداران ترسیان لە چالاکیی چالاکوانانی مافی ژنان هەیە

حەیات قادری، سەرۆکی ڕێکخراوێکی مافی ژنان، تیشک دەخاتە سەر ژنانی سودانی و وتی: لەم چەند ساڵەی دواییدا ژنانی سودان بەدەست توندوتیژی بەربڵاوەوە دەناڵێنن، بەتایبەتی دوای ململانێیەکانی ئەم دواییە، حاڵەتەکانی بەکارهێنانی ژنان بۆ یەکلاییکردنەوەی دەیان زیادبوون، لەڕێگەی دەستدرێژی، ئازاردان، ڕێگریکردن لە خوێندن، ڕێگریکردن لە بەکارهێنانی مافە سیاسییەکانیان، سەرکوتکردنی مافەکانی ژنان، چالاکوانان، قووڵکردنەوەی بۆشایی نێوان ژنان و پیاوان.

 

پاشان حەیات قادری ڕوو لە دیمەنی ئێران دەکات و سەرکوتکردن بە ترسی دەسەڵاتەوە دەبەستێتەوە و وتی: بەئامانجکردنی چالاکوانانی مافی ژنان لە ئێراندا بەڵگەیە لەسەر ئەوەی دەسەڵات لە دەسەڵاتی ژنان و توانای ڕێکخستن و ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکان و توانای بەڕێوەبردنی شۆڕش و قەیرانەکان دەترسێت.

 

ڕوونیکردەوە، کە ئێران لە چالاکوانانی مافی ژنان دەترسێت، هەربۆیە سزایان دەدات بە سەرکوتکردنی چالاکییەکانیان و دەستدرێژیکردنە سەریان، جا لەلایەن دەسەڵاتەوە بێت یان هێزە ئەمنییەکان، وتی: لە مانگی ئاداری ساڵی ڕابردووەوە دەسەڵاتدارانی ئێران هەڵمەتی سەرکوتکردن لە دژی چالاکوانانی مافی ژنان و هونەرمەندان و ئەو ژنانەی دەیانەوێت لە ئاستی جیهانیدا دەنگی خۆیان ببیستن، لە ڕێگەی هەڵمەتی تۆقاندن و هەراسانکردنەوە، هەڵمەتی سەرکوتکردنیان ئەنجامداوە، هەروەها زۆرێک لە چالاکوانانی مافی ژنانیش زیندانی کراون.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، کە ئامانج لەم سەرکوتکردنە لە ڕادەبەدەر و هێرشە دووبارەبووەکان، بێدەنگکردنی دەنگی ژنان و داخستنی دەرگای ئازادی ڕادەربڕین، ڕێگریکردنە لە گەیشتنیان بە جیهان، بە تایبەت لەگەڵ سەرهەڵدانی ئەو پلاتفۆرمانەی کە چالاکوانانی مافی ژنان زۆربەی کارەکانیان بڵاودەکەنەوە و پشتیوانی لە ژنانی ئێرانی دانیشتووی دەرەوەی ئێران دەکەن.

 

لە کۆتاییدا، حەیات قادری کۆمەڵێک چارەسەر پێشکەش دەکات وتی: کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی دەبێت لە شەرمەزارکردن و ڕاپۆرتی نووسراوەوە بگوازرێتەوە بۆ کردەوەی کۆنکرێتی و جێبەجێکردنیان لەسەر زەوی، وەک ئازادکردنی دەستبەجێی زیندانییە سیاسییەکانی ژن و دەستبەسەرکراوانی ژنان لە زیندانەکان، هەروەها دەبێت فشار بخرێتە سەر کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی بۆ سوودوەرگرتن و جێبەجێکردنی ڕێکەوتننامە نێودەوڵەتییەکان لە ئێران و وڵاتانی دیکەی باسکراو.