تونس

 

یاسای بنەڕەتی ژمارە ٥٨ی ساڵی ٢٠١٧ دەستکەوتێکی مێژوویییە بۆ خەباتی ژنان لە تونس، سەرەڕای شۆڕشگێڕییە یاساییەکەی، ئەمڕۆ ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە لە جێبەجێکردنی دادوەریدا و کەمکوڕیی پێکهاتەییی ئاڵۆزی هەیە، هاوکات لەگەڵ مەترسییە دادیاسای بنەڕەتی ژمارە ٥٨ی ساڵی ٢٠١٧ دەستکەوتێکی مێژوویییە بۆ خەباتی ژنان لە تونس، و سەرەڕای شۆڕشگێڕییە یاساییەکەی، ئەمڕۆ ڕووبەڕووی ئاستەنگ دەبێتەوە لە جێبەجێکردنی دادوەریدا و کەمکوڕیی پێکهاتەییی ئاڵۆزی هەیە، هاوکات لەگەڵ مەترسییە مافپەروەرییەکان لە پاشەکشەکردن لە دەستکەوتەکانی ژنان لە سایەی بارودۆخی سیاسیی ئێستا و بەرزبوونەوەیەکی بەرچاو لە دیاردەی کوشتنی ژناندا.

 

یاسای بنەڕەتی ژمارە ٥٨ی ساڵی ٢٠١٧ی پەیوەندیدار بە نەهێشتنی توندوتیژیی سەپێنراو بەسەر ژناندا لە دەیەی یەکەمی تەمەنی نزیک دەبێتەوە لە نێوان قورسی و ئاستەنگەکاندا کە هەندێک جار ڕێگری لە ژنان دەکەن لە گەیشتن بە دادپەروەری، و ڕەجاء دەهمانی، سەرۆکی کۆمەڵەی تونسی بۆ ژنانی دیموکرات، جەختی لەوە کردەوە کە ئەم یاسایە بۆ ژنان لە تونس و بۆ ژنان بە گشتی دەستکەوت و سەرکەوتنێکی ڕاستەقینەیە.

 

ڕوونیکردەوە، کە ئەم دەستکەوتە بەرهەمی ساڵانێکی زۆری خەباتی ژنان بووە لە سەردەمی بزووتنەوەی نیشتمانی و پێش ئەوەشدا، دیاردەی توندوتیژی دژی ژنان لە سەرەتادا بە شێوەیەکی فەرمی دان بە بوونیدا نەدەنرا لە تونسدا، ئامارەکانی پێشێلکارییان بەرامبەر دەکرا، بەڵام کۆمەڵەکانی ژنان و سیستەمی دادپەروەری بۆ ماوەیەکی درێژ کاریان لەسەر ئەم بابەتە کردووە و هەڵمەتی زۆریان بۆ سەرکۆنەکردنی ئەنجامداوە تا ئەو کاتەی ئەو هەوڵانە بە دەرچوونی یاسای ساڵی ٢٠١٧ تەواو بوون.

 

شۆڕشگێڕیی دەق لە بەرامبەر ئاستەنگی جێبەجێکردنی دادوەری

ڕەجا دەهمانی زیادی کرد، کە یاسای ٥٨ بە شۆڕشێکی ڕاستەقینە دادەنرێت لە بواری مافەکانی ژناندا لە سەر ئاستی یاسادانان، چونکە تەنانەت لە پێناسەکردنی بۆ توندوتیژی گشتگیرتر و بەرفراوانتر بوو لە پێناسەکانی ناو پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان، بە تایبەتی پێناسەی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان، چونکە جیاواز بوو بە وردی لە دەستنیشانکردن و دیاریکردنی شێوازەکانی توندوتیژی و چوونە ناو وردەکارییە باریکەکانییەوە، بەڵام ئەمڕۆ، پاش تێپەڕبوونی دەیەیەکی تەواو بەسەر دەرکەوتنی ئەم یاسایەدا، ئاستەنگێکی گەورە لە ڕادەی جێبەجێکردنیدا لە سەر زەمینە تێبینی کراوە.

 

ڕوونیکردەوە، کە دادوەریی تونسی لە سەرەتاکانی خۆیدا درکی بە ڕادەی شۆڕشگێڕیی ئەم یاسایە نەکردووە و بە دەقێکی زۆر پێشکەوتووی داناوە بەسەر کۆمەڵگەدا کە جێبەجێکردنی قورسە، وتی: ئەوان وەک کۆمەڵگەی مەدەنی ئەم ڕێڕەوەیان لە ناو سیستەمی دادوەریدا ڕەتکردووەتەوە، بە تایبەتی تێبینییان کردووە کە هەندێک جار پەنا دەبرێتە بەر بەکارهێنانی یاساکانی پێشوو و پشتگوێخستنی چالاککردنی یاسای بە فەرمی دەرچووەوە "تا ئەو کاتەی یاساکە بە فەرمی دەرچووە ئەوا پابەندکەرە بە جێبەجێکردنی دەستبەجێ".

 

ئاماژەی بەوەدا، کە ئەوان هەڵمەتی زۆریان دەستپێکردووە بۆ داواکردنی پێداچوونەوە بەم ڕێکارانە و جێبەجێکردنیان لە ناو دادگاکاندا، سەرباری بەدواداچوونی بەردەوام بۆ ئامرازەکانی خۆپاراستن.

 

یەکە تایبەتمەندەکان و داننەنانی ژن بە دەستدرێژیی هاوسەرگیریدا

سەبارەت بە ئامرازەکانی پشتگیریکردنی ژنان لە قۆناغە جیاوازەکاندا، ڕەجا دەهمانی ئاماژەی بەوەدا، کە ئەوان هەڵمەتیان ئەنجامداوە تەنانەت بۆ پشتیوانیی مادییش، جێبەجێکردنی ئەم یاسایەیە ئەگەر بودجەیەکی گرنگ و تەرخانکراوی لەلایەن حکومەتەوە بۆ دابین نەکرێت، قورس دەبێت.

 

جەختی لەوە کردەوە، کە گرنگترین خاڵ بریتی بوو لە ڕێکخستنی "یەکە تایبەتمەندەکان" کە ژنانی زیانبەرکەوتووی توندوتیژی لە ناوچە جیاوازەکانی وڵاتدا ڕوویان تێدەکەن بۆ هۆشیاربوونەوە و داواکردنی پارێزگاری، بەڵام ئەم یەکانە زۆر کەم و کوڕییان تێدایە لە پەیوەندی بە "ڕاهێنان"ی ئاراستەکراو بۆ توخمە ئەمنییەکان لەسەر چۆنیەتیی مامەڵەکردن لەگەڵ زیانبەرکەوتووان و بەرگریکردن لێیان و زانینی وردی بڕگەکانی یاسا و ئامرازەکانی کارکردنی.

 

و زیادی کرد کە بە مخابنەوە تەنانەت کاتێک کۆمەڵە دیاریکراوەکە پێکدەهێنرێت، چەندین جار دەگوازرێنەوە خۆمان لەبەردەم کەسانی تردا دەبینین کە ئەم ڕاهێنانەیان وەرنەگرتووە، بۆ ئەوەی یاسای ٥٨ بە دەوردراوی بە وردەکاریی کەم و کوڕەوە بمێنێتەوە کە دیارترینیان نەبوونی دەستنیشانکردنی ئاشکرایە بۆ "دەستدرێژیی هاوسەرگیری"، لەگەڵ ئەوەی ئێمە لە تونسدا بە تاوانێکی دادەنێین و دەبێت لە یاسادا تاوانبار بکرێت، سەرباری نەبوونی دەستنیشانکردن بۆ "توندوتیژیی ڕێنووسی" سەرەڕای ئامارە ترسناکەکانی ئەمڕۆ لە تونسدا کە مەترسییەکی ڕاستەقینە لەسەر ژنان و منداڵان دروست دەکەن، با نەگەڕێینەوە سەر بوونی کەم و کوڕی لە ئامرازەکانی پاراستن و بەدواداچووندا سەرەڕای باسكردنیان بە تیۆری.

 

دیاردەی "کوشتنی ژنان" و مەترسییەکانی پاشەکشە لە سایەی بارودۆخی سیاسیی ئاڵۆزدا

ڕەجا دەهمانی ئاماژەی بەوەدا، کە یاسای ٥٨ باسی بابەتی "کوشتنی ژنان" یان کوشتن لەسەر بنەمای ڕەگەزی نەکردووە، چونکە مامەڵەی لەگەڵ تاوانەکانی کوشتن کردووە وەک تاوانی گەورە بە دوور لەو ڕەهەندەی کە پەیوەستە بەوەی زیانبەرکەوتووەکە کوژراوە تەنها لەبەر ئەوەی ژن بووە.

 

ڕوونیکردەوە، که ئەوان لە کۆمەڵەکەدا لە پاڵ کۆمەڵەکانی تریشدا چاودێری و بەدواداچوونی مەیدانیی ئەم تاوانانە دەکەن لە سایەی نەبوونی هیچ ئامارێکی فەرمی کە لەلایەن حکومەتەوە تا ئێستا دەربکرێت.

 

و لەم چوارچێوەیەدا ئامارێکی ترسناکی ئاشکرا کرد، کە تیایدا ٢٦ تاوانی کوشتن لە ساڵی ٢٠٢٤ تۆمار کراون، بۆ ئەوەی دۆخەکە لە ساڵی ٢٠٢٥دا خراپتر ببێت، نیشاندەرە نیگەرانکەرەکان لە ساڵی ٢٠٢٦دا بەردەوامبن بۆ ئەوەی هەڵسەنگاندنەکان زیاتر لە ٣٠ تاوانی کوشتن لە ساڵی ٢٠٢٤ تا ٢٠٢٦ تۆمار بکەن.

 

ئەم ژمارەیە بە زۆر بەرز و نیشاندەرێکی مەترسیدار و ترسناک بۆ کۆمەڵگەی تونسی دانا، بە تایبەتی پاش تێپەڕبوونی ٧٠ ساڵ بەسەر سەربەخۆیی و گۆڤاری باری کەسێتی و خەباتەکانی ژناندا.

 

ڕەجا دەهمانی جەختی کردەوە لەسەر ئەوەی کە سەرەڕای بوونی چەندین کەمکوڕی لەم یاسایەدا و ئارەزوویان بۆ پێداچوونەوەی بە مەبەستی ڕاستکردنەوەیان، بەڵام مەترسیی ڕاستەقینە هەیە لە تەنها کردنەوەی دەرگای پێداچوونەوە لە کاتی ئێستادا، ئەوەش بەهۆی ئەوەی یاساکە لە ڕێڕەوێکی شۆڕشگێڕانەدا دەرچووە کە هاوکات بووە لەگەڵ دەیەی پێش شۆڕشی ١٧ی کانوونی یەکەم - ١٤ی کانوونی دووەم، کە قۆناغی بووژانەوەیەکی یاسایی و دادپەروەریی گرنگ بوو.

 

ڕوونیکردەوە، کە ئەوان ئەمڕۆ لە بارودۆخێکی سیاسیی ئاڵۆزدا دەژین کە تێیدا تێبینیی هەڕەشە دەکرێت کە دەکرێت لە قووڵاییەوە زیان بەم دەستکەوتانە بگەیەنێت، بە تایبەتی لەگەڵ ڕوودانی پاشەکشەی پێشوو لە یاسا و نوسراوە دادپەروەرەکان بۆ ژنان، هەر دەستکارییەکی یاسای ٥٨ی ئەمڕۆ بە ئاگادارکردنەوەیەکی مەترسیی ڕاستەقینە بۆ سەر ماف و دەستکەوتەکانی ژنان لە تونسدا دانا.

 

و لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، ڕەجا دەهمانی جەختی کردەوە، کە دەستکەوتەکانی ژنان و مافەکانیان بە یەکەمایوتیەژی باڵا و بابەتێکی زۆر گرنگ دادەنرێن کە پێویستیان بە پاراستن و بەرگریکردنی بێوچان هەیە لەم قۆناغەدا بە تایبەتی، ئەم سووربوونە لەسەر پاراستنی دەستکەوتە ئامادەکان هەرگیز ڕێگری ناکات لە داواکاریی بەردەوام بۆ پێداچوونەوەی هەندێک لە بڕگە جیاکارییەکان کە تا ئێستاش ژنان لە سیستەمی یاسادانان و ڕاستیدا بە دەستیانەوە دەناڵێنن.

 

داخستنی بارەگای یەکێتیی نیشتمانیی ژنان "توندوتیژییەکی ئاراستەکراوە بۆ سەر ژنان"

ڕەجا دەهمانی، سەرۆکی کۆمەڵەی تونسی بۆ ژنانی دیموکرات، داخستن و مۆرکردنی نوسینگەی سەرۆکی یەکێتیی نیشتمانیی ژنانی تونسیی شەرمەزارکرد، ڕێکارەکەی بە توندوتیژیی سەپێنراو بەسەر ڕێکخراوێکی دێریندا پێناسەکرد کە هاوڕێی سەربەخۆیی وڵات بووە. هەروەها بڕینی دارایی دەوڵەتی لێی سەرکۆنە کرد، کە بووەتە هۆی بێبەشکردنی فەرمانبەرانی لە موچەکانیان بۆ ماوەی دوو ساڵ و ڕێگری لێکردنیان لە دڵنیایی تەندروستی، ئەمەی بە سزایەکی نادادپەروەرانە و پێشێلکارییەکی بەرچاو بۆ مافە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانیان زانی بەهۆی پێشێلکارییە کۆبووەکانی ساڵانی پێشووەوە.

 

ڕەتکردنەوەی خۆی ڕاگەیاند، بۆ بارکردنی فەرمانبەران بە لێکەوتەکانی پێشێلکارییە ڕابردووەکانی ڕێکخراوێکی دێرین، بێبەشکردنیانی لە موچە و چاودێریی تەندروستی بە زیانگەیاندن بە مافی ژیانیان دانا، ئەڵقەیەکی نوێ لە زنجیرەی لێدان لە کۆمەڵگەی مەدەنی و توندکردنەوەی فشار لەسەر دامەزراوە ناوبژیوانەکان، هەروەها ئەم پێکهاتانە مەترسی بۆ سەر دەوڵەت دروست ناکەن، بەڵکو قەڵا و پەناگەن بۆ هاوڵاتییان.

 

لە کۆتایی قسەکانیدا، ڕەجا دەهمانی جەختی کردەوە لەسەر هاوسۆزیی ڕەها و بێمەرجی کۆمەڵەکە لەگەڵ یەکێتیی نیشتمانیی ژنانی تونسدا، هیوای خواست ئەم ستەمە و ئازارەی فەرمانبەران و کارمەندان لە نزیکترین کاتدا هەڵبگیرێت.