نەغم چاجان

 

قامیشلۆ – کاتێک مافەکانی ژنان پێشێل دەکرێن، کێشەکە هەمیشە نەبوونی یاسا نییە، بەڵکو نەبوونی پاراستن و لێپرسینەوە و جێبەجێکردنە. لە نێوان دەقە دەستوورییەکان کە باس لە یەکسانی دەکەن و پەیماننامە نێودەوڵەتییەکان کە دەوڵەتان پابەند دەکەن بە پاراستنی ژنان، گرنگترین پرسیار ئەوەیە؛ کێ دەتوانێت گەرەنتی ئەوە بکات کە ئەم مافانە لە وشەی سەر لاپەڕەکانەوە بۆ ژیانی ڕاستەقینە و نەگۆڕ دەگوازرێنەوە؟ لە سیداوەوە تا بڕیارنامەی ١٣٢٥، خەباتی ئەمڕۆ لەسەر داننان بە مافەکانی ژنان نییە، بەڵکو جێبەجێکردنیان و وەرگێڕانی بەڵێنە نێودەوڵەتییەکانە بۆ یاسا و سیاسەت و میکانیزمی ڕاستەقینە بۆ پاراستن و لێپرسینەوە. چونکە مافێک کە لەلایەن دەوڵەتێکەوە پارێزراو نەبێت و بە یاسا گەرەنتی نەکراوە و بە میکانیزمەکانی جێبەجێکردن جێبەجێ نەکرێت تەنها بەڵێنێک دەمێنێتەوە.

 

پەیامنێری ئاژانسەکەمان گرنگی پاراستنی یاسایی و دەستووری، هەروەها شێوازەکانی جێبەجێکردنی ڕێککەوتن و بڕیارنامە نێودەوڵەتییەکانی وەک (CEDAW) و بڕیارنامەی ١٣٢٥، بە وردی لەگەڵ ئیلهام حەسەن، پارێزەر تاوتوێ کرد.

 

هەموو کەسێک دەتوانێت بگەڕێتەوە بۆ دەستوور و مافی ژنان مسۆگەر بکرێت

ئیلهام حەسەن جەختی لە گرنگی بڕگەی ڕوون بۆ مافەکانی ژنان لە دەستووردا کردەوە و وتارەکەی بەم شێوەیە دەستپێکرد: دەستوور خۆی گرێبەستێکی کۆمەڵایەتییە، دەسەڵاتێکی نێودەوڵەتییە، هەروەها سیستمی بەڕێوەبردنیەتی، کە فۆرمی دەوڵەت دیاری دەکات. پێویستە پارێزگاری یاسایی ڕوون لە چوارچێوەی دەستووردا هەبێت، مافەکانی ژنان گەرەنتی بکرێت، هەروەها جەخت لەسەر یەکسانی نێوان ژنان و پیاوان بکرێتەوە. هەروەها، بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان پێویستە. مافەکان لە پێشێلکردنیان کاتێک توندوتیژی ئەنجام دەدرێت.

 

بەداخەوە ئەم دەستوورە هیچ ماف و بوونێک بە ژنان نابەخشێت

ئیلهام حەسەن ڕایگەیاند، دەستووری حکومەتی کاتی هەمان دەستووری پێشووە و گەرەنتی ماف و بوونی ژنان ناکات و لە درێژەی قسەکانیدا دەڵێت: کار بۆ بەدیهێنانی مافەکانی ژنان لە بواری یاساییدا دەکرێت و کار بۆ بەدیهێنانی دەکرێت. هەموو هەوڵەکانمان بۆ دەرکردنی دەستوورێکی نوێیە کە مافەکانی ژنان لە دوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس و لەگەڵ هاتنی حکومەتی نوێی بەعس گەرەنتی بکات . ئەم دەستوورە هیچ ماف و بوونێک بە ژنان نادات، خەباتێکی گەورە پێویستە بۆ دەستەبەرکردنی مافەکانی ژنان لە دەستووری سووریادا.

 

ئیلهام حەسەن سەرنجی بۆ ڕێککەوتنی سیداو ڕاکێشا کە سووریا بۆ دەستەبەرکردنی مافەکانی ژنان واژۆی کرد و بیریان هێنایەوە: ڕێککەوتنی سیداو لە ساڵی ١٩٧٩ نووسراوە، هەروەها هەرێمی سووریا یەکێکە لەو دەوڵەتانەی کە ئەم ڕێککەوتنەی واژۆ کردووە، هەروەها بڕگەکانی ڕێککەوتنی سیداو زۆر ڕوونە، بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان و یەکسانی نێوان ژنان و پیاوانە. سووریا جەخت لەسەر چەند بڕگەیەک دەکاتەوە، وەک مادەی ٩ کە ژن ناتوانێت ناسنامەی خۆی بداتە منداڵەکانی.

 

ئەو پارێزەرە هەروەها ئاماژەی بەوەشکردووە، سەبارەت بە ماددەی (16)، لەم مادەیە هاتووە کە ئافرەت ناتوانێت منداڵەکانی بباتە وڵاتێکی دیکە لەسەر خۆی. تا مێردەکەی ڕەزامەندی نەدات، ئەگەر مێردەکەی ئامادە نەبوو، ڕەزامەندی باپیر و باپیرەی پێویستە. ڕوونیشیکردەوە، ئەو دایکێک کە بە زەحمەت کار بۆ منداڵەکانی بکات و ئاگاداریان بێت، مافی خۆیەتی منداڵەکانی لەگەڵ خۆی ببات.

 

 

ڕۆڵی پارێزەران و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی لە ڕێککەوتننامەی سیداودا

ئیلهام حەسەن لە درێژەی قسەکانیدا بەم شێوەیە دەڵێت: لە مادەی ١٧دا زۆرێک لە دەوڵەتان بەتایبەت سوریا، سعودیە، جەزائیر و مەغریب جەخت لەوە دەکەنەوە کە سەربەخۆیی دارایی ژنان پێچەوانەی یاسا و نەریت و داب و نەریتی کۆمەڵایەتی ئیسلامییە، ڕۆڵی پارێزەران و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی بنەڕەتییە لە کۆنفرانسی سیداودا، کە توانای ئەوەی هەیە فشار بخاتە سەر ئەو دەوڵەتانەی کە جەخت لەسەر ئەم ماددانانە دەکەنەوە بۆ لابردنی و داوای ژنان بکەن مافەکانی لە ڕووی یاساییەوە.

 

ئیلهام حەسەن ئاماژەی بەوەدا کە یەکەم بەڵگەنامە بۆ پاراستنی مافەکانی ژنان بڕیارنامەی ١٣٢٥ بوو و زیادی کرد: بڕیارنامەی ١٣٢٥ لە ساڵی ٢٠٠٠ نووسرا، سوریا واژۆی کرد و لە ساڵی ٢٠٠٢ پەیوەندی پێوە کرد، هەروەها یەکەم بەڵگەنامەی پاراستنی مافەکانی ژنان بوو.

 

بەداخەوە زۆر کەس دەڵێن ژن ناتوانێت هەموو شتێک بکات

ئیلهام حەسەن باسی لە یاسای باری کەسی کرد و وتی: بەپێی یاسای باری کەسی سوریا، ئەگەر ژنێک تەمەنی لە ١٨ ساڵ زیاتریش بێت، بۆچوونەکەی لەبەرچاو نەگیرێت، باوکی دەبێت هاوسەرگیرییەکەی پەسەند بکات، هەروەها کاتێک ژنێکی گەنج تەمەنی لە ١٨ ساڵ زیاتر دەبێت، دەبێت لە بۆچوونی خۆیدا ئازاد بێت و دارایی خۆی هەبێت، بەڵام بەداخەوە زۆر کەس دەڵێن ژن ناتوانێت هەموو شتێک بکات بەهۆی ئەوەوە جەستە یارمەتی نادات و ناتوانێت لە هەموو بارودۆخێکدا بڕیار بدات

 

پێویستە پارێزەران بتوانن لە ڕێگەی پێشنیارەکانەوە یاساکانی ئێستا بگۆڕن

ئیلهام حەسەن  جەختی لەوە کردەوە کە ژنان مافی میراسیان هەیە و وتی: پێویستە پارێزەران و ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی ئەو ئاستەنگانە لاببەن کە ڕێگری دەکەن لە گەیشتن بە پۆستە باڵاکانی ژنان، هەروەها لە ڕێگەی یاساکانی دەوڵەتەوە کە سوودی بۆیان هەیە، ئەو بۆشاییە لە نێوان کۆمەڵگا و یاسادا لاببرێت، هەروەها پارێزەران بتوانن لە ڕێگەی پێشنیارەوە یاساکانی پەیوەست بە یاساکانی بنەماڵە و باری کەسی بگۆڕن چەوساندنەوە و مافە میراتییەکانیان لە ژێر ستەم و زۆرەملێدا وەرناگرن، پێویستە پارێزەرانیش سیمیناری یاسایی پێشکەش بە ژنان بکەن

 

ئیلهام حەسەن لە کۆتایی قسەکانیدا بەم قسانە وتی: ئەوەی گرنگە بە بەردەوامی ڕاپۆرتی تایبەت لەسەر ئەو ژنانەی کە تووشی توندوتیژی بوونە، بنێردرێت بۆ دەزگا نێودەوڵەتییەکان بۆ ئەوەی بتوانرێت ڕابگیرێت. جگە لەوەش پێویستە تیمی هاوکاری و هۆشیاری دابمەزرێنن بۆ کۆبوونەوە لەگەڵ ژنان و پاڵپشتیکردنیان، و ڕەخساندنی هەلی کار بۆ ژنانی بێکار.