حەنان حارت

 

مەغریب- لەم دواییانەدا گفتوگۆکان سەبارەت بە لێپێچینەوە لە چەند ژنێک لە مەغریب بەهۆی دەربڕینی بیروڕاکانیان و وروژاندنی پرسیاری یاسایی و سیاسی سەبارەت بە سنووری ئازادیی ڕادەربڕین و شوێنی ژنان لە چوارچێوەی کایەی گشتیداچڕتر بووەتەوە.

 

سەنا فەوزی، بەرپرسی فیدراسیۆنی ژنانی چەپی دیموکرات لە چاوپێکەوتنێکدا بۆ ئاژانسەکەمان، وتی: پێویستە لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانکارییانەی کە لە وتاری گشتیدا لە مەغریب ڕوودەدەن، کە ئامادەبوونی ژنان لە هەردوو شوێنی مەدەنی و دیجیتاڵیدا ڕوودەدەن، سەیر بکرێت.

 

زیادبوونی چاودێریکردنی ژنانی چالاکوان لە بابەتەکانی پەیوەست بە ئازادی ڕادەربڕین لەم ماوەیەدا چۆن ڕوون دەکەیتەوە؟ کاریگەرییە سیاسییەکانی ئەمە چین؟

ئێمە لە فیدراسیۆنی ژنانی چەپی دیموکراتی پێمان وایە ناکرێت لێپێچینەوە لە ژنان بەهۆی دەربڕینی بیروبۆچوونەکانیان وەک ڕووداوێکی گۆشەگیر ببینین، بەڵکو پێویستە لە چوارچێوەی ئەو گۆڕانکارییانەی لە کایەی گشتی مەغریبدا ڕوودەدەن بخوێنرێتەوە، کە کەشی دەربڕین فراوانتر دەبێت و داواکارییەکانی دانپێدانانی هاوڵاتیبوونی تەواو و یەکسانیش لە زیادبووندایە.

 

لەم ساڵانەی دواییدا ژنان لە وتاری گشتیدا دەرکەوتنێکی بەرچاویان بەخۆوە بینیوە، جا چ لە ڕێگەی کاری کۆمەڵگەی مەدەنی یان کایەی دیجیتاڵی، یان کردەی سیاسی، ئەم ئامادەییە نەک هەر ڕەنگدانەوەی فراوانبوونی بەشداری کۆمەڵایەتییە، بەڵکو نوێنەرایەتی گۆڕانکارییەکی وردە وردە دەکات لە پێگەی نوێنەرایەتی هێماییەوە بۆ پێگەی دەزگای سیاسی ڕاستەوخۆ، ژن چیتر تەنها بابەتی وتاری گشتی نییە، بوونەتە بەشێک لە بەرهەمهێنانی و ئامرازێک بۆ پرسیارکردن لە دەسەڵات لەناو ئەودا.

 

ئەم گۆڕانکارییە پەیوەستە بەو شتەی کە دەتوانرێت پێی بڵێین کولتووری دانپێدانان، داواکاری دانپێدانانی ژنان وەک بریکاری سیاسی بەهێزکراوی تەواو لەناو کایەی گشتیدا، بەڵام دووبارە دابەشکردنەوەی دانپێدانان لەناو هەر کۆمەڵگەیەکدا هەمیشە بە ئاسانی نییە، بەو پێیەی دەست دەخاتە سەر پێکهاتە نەریتییەکانی دەسەڵات و نوێنەرایەتی، ئەم پرسیارە دەوروژێنێت کە کێ مافی قسەکردنی هەیە و کێ سنووری گفتوگۆی گشتی دیاری دەکات.

 

لەم ڕوانگەیەوە، سەرهەڵدانی دەنگی ڕەخنەگرانەی ژنان، هاوسەنگی هێز لەناو کایەی گشتیدا دادەڕێژێتەوە، بە ئەگەرێکی زۆرەوە گرژی سیاسی و کولتووری دروست دەکات کە ڕەنگدانەوەی ململانێی نێوان لۆژیکی فراوانکردنی ئازادییەکان و لۆژیکی پاراستنی هاوسەنگییە هەبووەکانە.

 

خوێندنەوەی ئەم گێڕانەوەیانە داوای بیرهێنانەوەی یادەوەری سیاسی مەغریبیش دەکات، کە خەبات لەسەر ئازادی ڕادەربڕین بەشێکە لە مێژوویەکی دوور و درێژی گفتوگۆ سەبارەت بە سنووری ڕەخنە و ناڕەزایەتی لەناو کایەی گشتیدا.

 

لە ڕووی سیاسییەوە ئەم دیاردەیە دژایەتیەکی لە نێوان ئەو وتارەی کە هاندەری بەشداری ژنانە لە ژیانی گشتیدا و ڕاستی ئەو ڕێوشوێنە یاساییانەی کە پرسیار لەبارەی سنووری ئەم کراوەییە دەوروژێنن، ئاشکرا دەکات. لە لایەک بوونی ژنان لە کایەی گشتیدا بە شێوەیەکی بێ وێنە فراوانتر دەبێت، لە لایەکی دیکەشەوە ئەم ئامادەبوونە کاتێک دەگۆڕێت بۆ وتارێکی سەربەخۆ و ڕەخنەگرانە، ڕووبەڕووی بەرخۆدان دەبێتەوە.

 

بۆیە ئێمە لە "نفيد" جەخت لەوە دەکەینەوە، کە دیموکراتی تەنها بە قسەی فەرمی ناپێورێت، بەڵکو بە ڕادەی ئازادییە ڕاستەقینەکانی ناو کۆمەڵگە و توانای کایەی گشتی بۆ جێگیرکردنی دەنگە نوێیەکان کە بانگەشە بۆ ئازادی و یەکسانی و دادپەروەری کۆمەڵایەتی دەکەن.

 

تا چەند ئەم ڕێوشوێنانە هەڵگری کارەکتەری ڕێگریکردنن کە ئاراستەی ژنان دەکرێت؟ چ کاریگەرییەکی دەبێت لەسەر بەشداریکردنی داهاتوویان؟

تەنانەت کاتێک بەدواداچوونەکان لە چوارچێوەیەکی یاساییدا بەڕێوەدەچن، زۆرجار کاریگەرییەکانیان لە کەیسی تاکەکەسی زیاتر درێژدەبنەوە بۆ ئەوەی کاریگەرییان لەسەر کەشوهەوای گشتی بەشداری سیاسی و کۆمەڵایەتی هەبێت.

 

لە زۆرێک چوارچێوەدا، چاودێریکردنی دووبارەی پەیوەست بە دەربڕین، کەشوهەوای وریایی لەناو کایەی گشتیدا دروست دەکات، کە چالاکوانەکان زیاتر مەیلیان بۆ مامناوەندکردنی وتارەکانیان یان پراکتیزەکردنی جۆرێک لە خۆسانسۆریکردن دەبێت، ڕەنگە ئەم کاریگەرییە زیاتر لە نێو ئەو گروپانەدا دەربکەوێت کە هێشتا بوونیان لە کەشی سیاسیدا لە گەشەکردندایە، لەنێویاندا ژنان.

 

بەشداری ژنان لە کایەی گشتیدا تەنها بابەتی نوێنەرایەتی ژمارەیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ململانێیەکی فراوانتر لەسەر دابەشکردنی دەسەڵاتی هێمای لەناو کۆمەڵگەدا، تا دەنگی ژنان لە گفتوگۆی گشتیدا بەرزتر بن، بەتایبەتی لەسەر پرسە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان، زیاتر بەشداری دەکەن لە دووبارە داڕشتنەوەی هاوسەنگی کاریگەری لەناو کۆمەڵگەدا.

 

لەم ڕوانگەیەوە هەر کەشوهەوایەک کە بوێری دەربڕین سنووردار بکات نەک تەنها کاریگەری لەسەر تاکەکان هەیە، بەڵکو کاریگەری لەسەر زیندوویی گفتوگۆی دیموکراتیش هەیە، دیموکراتی تەنها لەسەر دامەزراوەکان نییە بەڵکو لەسەر بوونی کەشی گشتی کراوە کە ڕێگە بە ئاڵوگۆڕی بیرۆکە و دیالۆگەکانی دەوروبەری دەدات.

 

لە” نفید، ئێمە لەسەر بنەمای سیاسەتێکی سیستماتیکی سەرکوتکردن کار ناکەین، بەڵکو جەخت لەوە دەکەینەوە، کە دووبارەبوونەوەی لێپێچینەوە لە کەیسەکانی پەیوەست بە ئازادیی ڕادەربڕین دەتوانێت کاریگەرییەکی ناڕاستەوخۆی سیاسی و کولتووری هەبێت، ئەویش کەمکردنەوەی ورەی ڕادەربڕین لەلای هەندێک لە چالاکوانان، بەتایبەتی لەنێو نەوەی گەنجی ژنان کە بۆ یەکەمجارە دەچنە ناو کایەی گشتی.

 

ئایا بەکارهێنانی یاسای تاوان لەم کەیسانەدا لەگەڵ مسۆگەری دەستووری و مافی مرۆڤدا ناکۆکە؟

ئەو دیالۆگەی کە لە دەوری بەکارهێنانی یاسای تاوانکاری لە کەیسەکانی دەربڕیندایە، لە ناوەڕۆکەکەیدا، دیالۆگێکە سەبارەت بە هاوسەنگی نێوان دەسەڵات و ئازادی لەناو کۆمەڵگەدا.

 

لە سیستەمە دیموکراتییە سەردەمیەکاندا ئازادی ڕادەربڕین بەردی بناغەی ژیانی سیاسییە، بەو پێیەی ڕێگە بە کۆمەڵگە دەدات کە دەسەڵات لێپرسینەوە بکات، دیالۆگ لەسەر سیاسەتە گشتیەکان بکات و جێگرەوەیەکی هزری و سیاسی دروست بکات.

 

مەغریب لە ڕێگەی دەستوور و بەڵێنە نێودەوڵەتییەکانییەوە، گرنگی پاراستنی ماف و ئازادییە بنەڕەتییەکان، لەوانەش ئازادیی ڕادەربڕینی دووپات کردووەتەوە، بەڵام پرسیارەکە تەنها لە بوونی ئەو مسۆگەریانە لە دەقە یاساییەکان نییە، بەڵکو لە چۆنیەتی وەرگێڕانیەتی بۆ پراکتیکی یاسایی و سیاسیشدایە.

 

ئەزموونە دیموکراتییە هاوچەرخەکان مەیلیان هەیە بۆ فراوانکردنی بازنەی ئازادییەکان و کەمکردنەوەی پشتبەستن بە سزای تاوانکاری لە کەیسەکانی بیروڕادا، چونکە کایەی گشتی زیندوو لە بنەڕەتدا بە ئازادی ڕەخنە و ناڕەزایەتی زیاددەکات.

 

لەم ڕوانگەیەوە لە ڕێکخراوەکەدا پێمان وایە کە بەهێزی سەروەری یاسا بە توانای دروستکردنی هاوسەنگی لە نێوان پاراستنی ڕکخراوی گشتی و پاراستنی کەشی ئازادی کە ڕێگە بە گەشەکردنی کۆمەڵگە دەدات دەپێورێت.

 

بۆ ئێمە زیادکردنی ئازادیی ڕادەربڕین، بەتایبەتی بۆ ژنان، تەنها داواکاری مافی مرۆڤ نییە، بەڵکو بەشێکە لە خەباتێکی فراوانتر بۆ بونیادنانی کۆمەڵگەیەکی دیموکراتی لەسەر بنەمای ئازادی و یەکسانی و کەرامەت.