بەهاران لەهیب 

 

ئەفغانستان-ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، جارێکی دیکە بۆشایی قووڵی نێوان کۆمەڵگە و پێکهاتەی دەسەڵاتی ئاشکرا کرد، شەقامەکان بوونەتە شوێنێک کە خەڵک بێزاری کۆکراوەی ساڵانێک لە ستەم و جیاکاری و نەبوونی ئازادییە سەرەتاییەکان دەردەبڕن، ئەم ناڕەزایەتیانە تەنها کاردانەوەیەکی زوو تێپەڕ نەبوون بەرامبەر بە ڕووداوێکی دیاریکراو، بەڵکو درێژکراوەی مێژوویەکی دوور و درێژی ناڕازیبوون بوو کە ئێستا سەریهەڵداوە و هاوڵاتیان بەتایبەتی ژنان و گەنجان باجێکی قورسیان داوە.

 

ڕاپۆرتەکان لە ناوخۆی ئێرانەوە دیمەنی خوێناوی کوژرانی خۆپیشاندەران و دەستگیرکردنی ئارەزوومەندانە و ئەشکەنجەدان و سەرکوتی سیستماتیکییان بەڵگە کردووە، هێزەکانی ئاسایش بۆ بێدەنگکردنی ناڕەزایەتییەکان پەنایان بۆ بەکارهێنانی چەک و توندوتیژیی سیستماتیک و بڵاوکردنەوەی تیرۆر بردووە، بەڵام ئەم سیاسەتانە توڕەیی گشتییان کەم نەکردۆتەوە، بەڵکو وێنەی ڕژێمیان وەک پێشێلکاری سیستماتیکی مافەکانی مرۆڤ بەهێزتر کردووە.

 

پرسی دەستێوەردانی دەرەکی و هەڵوێستی زلهێزە نێودەوڵەتییەکان سەریهەڵداوەتەوە، چەند وڵاتێک کە دیارترینیان ئەمریکایە، ڕاگەیاندراویان بڵاوکردەوە و سزایان ڕاگەیاندووە و پشتگیرییەکی هەڵبژێردراویان پێشکەش کردووە، هەوڵیانداوە خۆیان وەک بەرگریکار لە مافەکانی مرۆڤ نیشان بدەن، بەڵام ئەزموونی مێژوویی دەرخستووە کە زۆرجار ئەم جۆرە پێگەیە زیاتر بە بەرژەوەندی سیاسی، ئاسایشی و ئابووری ئەو وڵاتانە دیاری دەکرێن نەک بە خزمەتکردنی هاوڵاتیانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران.

 

ئەفغانستان وەک نموونەیەکی توند لە دەرئەنجامە ئاڵۆزەکان و هەندێکجاریش کارەساتبارەکانی دەستێوەردانەکانی ئەمریکا وەستاوە، بوونی سەربازی و سیاسی ئەمریکا لەوێ بۆ ماوەی زیاتر لە دوو دەیە لە ژێر ئاڵای "بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر و بونیادنانی دیموکراتی و بەرگریکردن لە مافەکانی مرۆڤ" بەردەوام بووە، بەڵام لە ڕاستیدا بووەتە هۆی شەڕێکی درێژخایەن و وێرانکردنی زیانبەرکەوتووانی مەدەنی و وێرانکردنی بەربڵاوی ژێرخانی ئابووری و ناسەقامگیری درێژخایەن، زۆرێک لە بەڵێنەکان بە بێ جێبەجێکردن ماونەتەوە، لە کاتێکدا مافەکانی مرۆڤ چەندین جار لە پێناو بەرژەوەندی سیاسیدا کراونەتە قوربانی.

 

هێرشی ئاسمانی و ئۆپراسیۆنی شەوانە و پشتیوانی ڕژێمە گەندەڵەکان بووەتە هۆی پێشێلکردنی قورسی مافی مرۆڤ، ژنان و منداڵان چەندین جار بوونەتە زیانلێکەوتووای هەڵەی سەربازی و بە دەگمەن دادپەروەری بۆ زیانلێکەوتووەکانی بەدەست هاتووە، ئەم ئەزمونە تاڵە وایکردووە بەشێکی زۆری دانیشتووانی ناوچەکە بە گومانەوە سەیری بەڵێنە مرۆییە زلهێزە دەرەکییەکان بکەن و ترسیان لە دووبارەبوونەوەی ئەم جۆرە سیناریۆیانە لە وڵاتانی دیکە و لەنێویاندا ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران.

 

دەستێوەردانەکانی دەرەکی تەنانەت لە ژێر پەردەی مافی مرۆڤیشدا، زۆرجار قەیرانەکان گەورەتر دەکەن، لە زۆر حاڵەتدا فشارە نێودەوڵەتییەکان بیانوویەک بۆ ڕژێمە سەرکوتکەرەکان دەڕەخسێنن، بۆ ئەوەی ناڕەزایەتییە ناوخۆییەکان بە "دەرەوەی ڕێکخراو" تۆمەتبار بکەن، بەم شێوەیەش ڕەوایەتی بە پەرەسەندنی سەرکوتکردن دەدات، دواتر خۆپیشاندەران خۆیان دەبیننەوە لە نێوان دوو هێزی وێرانکەردا گیریان خواردووە، ئەوانیش سەرکوتی ناوخۆیی و ساختەکردنەکامی زلهێزە بیانییەکان.

 

ناڕەزایەتییەکان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران لە کەش و هەوایەکی وەهادا پەرەی سەندووە، خەڵک داوای کەرامەت و ئازادی و دادپەروەری دەکەن، بەڵام لە هەمان کاتدا ترسیان هەیە زلهێزە بیانییەکان ئازارەکانیان بۆ دەستکەوتی سیاسی بەکاربهێنن، ئەزموونی ئەفغانستان نیشانی داوە کە گۆڕانکاری ڕاستەقینە و بەردەوام تەنها لە ڕێگەی ئیرادەی سەربەخۆی خەڵک و ڕووبەڕووبوونەوەی دڵسۆزانە لەگەڵ پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ بەدەست دێت، هەر دەستێوەردانێکی دەرەکی کە لەگەڵ ئیرادەی گەلدا نەگونجێت، دەتوانێت لێکەوتەی کارەساتبار بەدوای خۆیدا بهێنێت.

 

کوشتنی خۆپیشاندەران لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران، بێدەنگی یان کاردانەوە دژبەیەکەکانی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، جارێکی دیکە دوو پێوەرەکانی مامەڵەکردن لەگەڵ مافەکانی مرۆڤ ئاشکرا دەکەن، هەر ئەو وڵاتانەی ئەمڕۆ ئاڵای بەرگریکردن لە گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بەرز دەکەنەوە، هەمان ئەو وڵاتانەن کە بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ بەشدارییان کردووە لە پێشێلکردنی ئەو مافانە لە ئەفغانستان و عێراق و لە ئێستادا سووریا، ئۆکرانیا، لیبیا، فەڵەستین و شوێنەکانی دیکە، ئەم دژایەتییە متمانەی خەڵکی ناوچەکەی بە سیستەمی نێودەوڵەتی سست کردووە و سنوورداربوونی وتاری ڕەوشتی ئاشکرا کردووە.

 

ناڕەزایەتییەکانی ئەم دواییەی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران ناتوانرێت لە قەیرانێکی تەنها ناوخۆییدا کورت بکرێتەوە، بەڵکو بەشێکن لە هاوکێشەیەکی ئاڵۆزی ناوچەیی و نێودەوڵەتی، کە سەرکوتی ناوخۆیی لەگەڵ دەستێوەردانەکانی دەرەکی و بەرژەوەندی زلهێزەکاندا تێکەڵ بووە، لەناو ئەم تێکەڵبوونەدا دەنگی ناڕازییان وەک دەنگی کەرامەتی مرۆڤ دەمێنێتەوە، کە نابێت لە دیالۆگی سیاسەتی جیهانیدا ون بێت.

 

یەڵدا ئەحمەد، چالاکوانی مافی ژنان و دەروونناسی ئەفغانی، هاوسۆزی خۆی لەگەڵ گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەربڕی و وتی: گەل جارێکی دیکە بۆ ڕەتکردنەوەی ستەمی کۆماری ئیسلامی ڕژاونەتە سەر شەقامەکان، بەڵام وەک پێشوو ڕووبەڕووی کوشتن و دەستگیرکردن و ئەشکەنجەدان دەبنەوە، لە ئەفغانستان ئازارەکان لەگەڵ گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا هاوبەشن، هەردووکمان لە ژێر ستەمی گروپە ئیسلامییەکاندا ئازارمان چەشتووە، چ لە شێوازی مەلا یان تاڵیبانیدا، هیوای ئازادی و ڕزگاری بۆ گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران دەخوازم.

 

ڕوونیکردەوە، ئەزموونی سەختمان لە ماوەی ٢٥ ساڵ لە دەستێوەردانی ئەمریکا و هاوپەیمانان لە ئەفغانستان سەلماندی کە ئەو هێزانە تیرۆریان نەهێشتووە، بەڵکو بەشدارییان لە سەرهەڵدانی گروپە جیهادییە توندڕەوەکانی وەک تاڵیبان و داعش و ئەوانی دیکەدا کردووە.

 

یەڵدا ئەحمەد وتی: گەلی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێران بە تەنها لە ڕێگەی هاوپشتی و خۆڕاگری و خەباتەوە، توانای کۆتایی هێنانی بە ڕژێمی شەرمەزارکەری کۆماری ئیسلامی و وازهێنان لە دەستتێوەردانی زلهێزەکان هەیە، بەو هیوایەی هەموومان لە جیهانێکی دوور لە توندوتیژیدا بژین.