سیلڤا ئیبراهیم

 

ناوەندی هەواڵ – لە مەیدانێکی نێوان سەرچاوە دەوڵەمەندەکانی ژێرزەمین و قەیرانە یەک لە دوای یەکەکانی پەیوەست بە کەمی سووتەمەنی و گرانی نرخ، ئابووری سووریا ڕووبەڕووی هاوکێشەیەکی سەخت دەبێتەوە، سورییەکان ڕووبەڕووی ڕاستیەکی دڵتەزێن دەبنەوە دوای ئەوەی بەڵێنەکان بەهۆی ناکارامەیی لە بەڕێوەبردنی ئابووری وڵات و سامانە ژێرزەمینییەکانیدا لەرزۆک بوون.

 

دیمەنی سووریا ئەمڕۆ لە ناوچەیەکی خۆڵەمێشی گرینگدا کاردەکات کە بە دژایەتییەکان بەڕێوەدەچێت، کە ڕەنگی ڕێککەوتنە سیاسییەکان و نەخشە کارگێڕەیە نوێیەکان لەگەڵ ڕیزەکانی ڕۆژانەی بەنزینخانەکان و دەرفەتە بەفیڕۆدراوەکاندا تێکەڵ دەبێت، ئاڵەنگاری سووریا چیتر تەنها لە داڕشتنی لێکتێگەیشتنەکاندا سنوردار نییە، بەڵکو لە توانای ئەم لێکتێگەیشتنانەدا بۆ وەڵامدانەوەی بەرچاوترین پرسیاری سەر شەقام کە دەڵێت سامانی وڵات بەرەو کوێ دەڕوات؟

 

لە نێوان ژمارە بەڵگەدارەکانی یەدەگی نەوتی ژێرزەوی و نرخی دۆلاری بەرهەمە نەوتییەکان لە بازاڕە ناوخۆییەکاندا بۆشایییەکی پێکهاتەیی هەیە کە پڕە لە فشارەکان لەسەر بارودۆخی ژیان و خزمەتگوزارییە گشتیەکان.

 

لە نێوان بەڵێنەکانی ڕزگاری و ڕاستی داڕمان... دیمەنی ئاڵۆزی سووریا

لەگەڵ سەرهەڵدانی هەتەشە بۆ دەسەڵات لە سووریا، بەڵێنی درەوشاوەی ڕزگاری پێشکەش کرد، خۆی وەک پرۆژەیەکی فریاگوزاری پێشکەش کرد کە کۆتایی بە ساڵانێک لە شەڕ و دابڕانی نێودەوڵەتی هەڵدەگرێت و دامەزراوەکان بۆ ڕاکێشانی وەبەرهێنان و گەیشتن بە سەقامگیری ئابووری و ئەمنی.

 

بەڵام دوای ساڵ و نیوێک، ئەو هیوایانە لەناوچوون و ڕاستیەکی تەواو جیاواز جێگەیانی گرتەوە، سەرەڕای کەمکردنی گەمارۆکان و کردنەوەی پایتەختەکانی عەرەبی و ڕۆژئاوا بەڕووی دیمەشق و لێشاوی پشتیوانی نێودەوڵەتی و کەنداو، بارودۆخی ژیان بەشێوەیەکی بێ وێنە تێکچوو، ئەمەش پرسیاری سەرلێشێواوانەی لەسەر شەقامی سووریا دروستکرد سەبارەت بە هۆکارەکانی ئەم دابەزینە.

 

ئەم قەیرانە ئەمڕۆ بە چەندین ڕێگەی سەرەکی خۆی دەردەخات، دیارترینیان فراوانبوونی مەودای هەژارییە، چینی ناوەڕاست بە تەواوی بچووک بووەتەوە و بەشێکی زۆری دانیشتووان لە ژێر هێڵی هەژاریدا کەوتوونەتە خوارەوە، کە ئەمەش وایکردووە دەستەبەرکردنی خۆراک و دەرمان و سووتەمەنی ببێتە ململانێی ڕۆژانە بۆ مانەوە.

 

هەروەها بەهۆی داڕمانی ئابوورییەوە ئاڵۆزتر دەبێت، بازاڕەکان ڕۆژانە بەرزبوونەوەی نرخەکانیان بەخۆیەوە بینیوە لەکاتێکدا مووچەکان بە تەواوی وەستاون، جگە لەوەش تێکچوون لە بواری ئاسایش و کارگێڕیدا هەیە و ڕێژەی تاوانەکان بەرزبووەتەوە، لەوانە کوشتن و ڕفاندن و دزی، هەموو ئەمانە لە نێوان ڕەخنەی توند لە بەڕێوەبردنی لاوازی حکومەت و دزەکردنی ڕیتۆریکی ئایدیۆلۆژی و ئایینی بۆ ناو ئامێری دەوڵەت ڕوودەدات و حکومەت بە ڕواڵەت بێتوانا لە کۆنترۆڵکردنی بازاڕەکان یان پاراستنی هاوڵاتیانی خۆیدا دەمێنێتەوە.

 

لەم چوارچێوەیەدا، ئەم ڕاستیە خنکێنەرە بە ڕاپۆرتێکی هاوبەش کە لەلایەن ڕێکخراوی”فاو” و بەرنامەی خۆراکی جیهانییەوە بڵاوکرایەوە پشتڕاستکرایەوە، کە بە فەرمی سووریای لەنێو ئەو وڵاتانەدا پۆلێن کرد کە بەدەست توندترین برسێتی لە جیهاندا دەناڵێنن، لەگەڵ ١٢ نەتەوەی دیکە، هەروەها نەتەوە یەکگرتووەکان هۆشداری داوە لە تێکچوونی زیاتری ئاسایشی خۆراک لەو وڵاتە لە چەند مانگی داهاتوودا.

سووریا کە خاکێکی دەوڵەمەندە بە سامانی نەوت لە ڕیزی بێبەشترین وڵاتاندایە

ئەم ئازارە لە کاتێکدایە کە جوگرافیای سووریا پڕە لە سامانی نەوت و سەرچاوەی وزەی هیوابەخش، کە وڵاتەکە خاوەنی یەدەگی سەلمێنراوە کە بە نزیکەی ٢.٥ ملیار بەرمیل مەزەندە دەکرێت. بەڵام سوورییەکان ڕووبەڕووی دژایەتیەکی توند دەبنەوە کە وڵاتەکەیان دەکاتە یەکێک لەو وڵاتانەی کە زۆرترین تووشی قەیرانی سووتەمەنی پەکخستووە، لەبری ئەوەی ئەم سەرچاوانەی بەشداربن لە خۆشگوزەرانی ئابووریدا، خەڵک بەرگەی ڕاستیەکی خنکێنەر دەگرن کە دەستەبەرکردنی سووتەمەنی گەرمکەرەوە و گاز و بەنزین بووەتە ململانێیەکی ڕۆژانە کە مەترسی لەسەر مانەوەییان دروستکردووە.

 

ئەم قەیرانە کاتێک بە توندی دەرکەوت کە کۆمپانیای نەوتی سووریا لە ٧ی ئایاردا نرخی سوتەمەنی لە نێوان ١٧٪ بۆ ٣٠٪ بەرزکردەوە، نرخی لیترێک سووتەمەنی بە ڕێژەی نزیکەی ١٧.٣٪ بازدانی بەخۆیەوە بینی و گەیشتە ٠.٨٨ دۆلار دوای ئەوەی پێشتر ٠.٧٥دۆلار بوو.

 

هەروەها نرخی بەنزینی ٩٠ ئۆکتانی بە نزیکەی لە٢٩.٤٪ بەرزبوونەوەی بەرچاوی بەخۆیەوە بینیوە و هەر لیترێک گەیشتووەتە ١.١٠ دۆلار، لەکاتێکدا ٠.٨٥ دۆلار بەرزبووەتەوە، بەنزینی ٩٥ ئۆکتانیش بەدوایدا هات و بە نزیکەی لە٢٦.٤٪ بەرزبووەوە و گەیشتە ١١.١٥دۆلار، لەکاتێکدا نرخی پێشووی ٠.٩١ دۆلار بوو.

 

بەرزبوونەوەی نرخەکان تەنها لە سووتەمەنی ئۆتۆمبێلەکاندا سنووردار نەبوو، هەروەها کاریگەرییان لەسەر غاز هەبووە، نرخی بتڵێکی ناوخۆیی نزیکەی لە ١٩٪ بەرزبووەتەوە و لەبری ١٠.٥٠ دۆلار گەیشتووەتە ١٢ دۆلار و ٥٠ دۆلار، لەکاتێکدا نرخی بتڵێکی پیشەسازیش بە هەمان ڕێژەی بەرزبووەتەوە و لە ١٦.٨٠ دۆلارەوە گەیشتووەتە ٢٠ دۆلار، ئەم زیادبوونانە هاوکاتە لەگەڵ هەڵاوسانی بەردەوامی دراوی ناوخۆیی، لە ئێستادا پاوەنی سووری بە ١٤ هەزار و ٢٣٠ دۆلار بەرامبەر بە دۆلاری ئەمریکی بۆ کڕین و ١٣ هەزار و ٣٠٠ بۆ فرۆشتن مامەڵەی پێوەدەکرێ، کە ئەمەش بارگرانی ئەم نرخە دۆلارییە لەسەر هاوڵاتیانی سووریا زیاتر گەورەتر دەکات.

 

ئەوەی جێگای سەرنجە، دابەزینی دواتر لە بازاڕی جیهانیدا، لەم نرخانەدا لە سووریادا ڕەنگدانەوەی نەبووە، ئەوان لە ئاستە بەرزەکانیاندا جێگیر بوون، سەرەڕای ئەوەی پێشتر هەڵاوسانە نێودەوڵەتییەکان پاساوی سەرەکی ئەم زیادبوونانە بوون، ئەم پچڕانە تەواوەتییە دەیسەلمێنێت کە نرخی سووتەمەنی ناوخۆیی چیتر ملکەچی هاوکێشەی دابینکردن و داواکاری جیهانی نییە، بەڵکو بەهۆی هۆکارە دارایی و ئابوورییە ناوخۆییە کاریگەرترەکانەوە دەجووڵێتەوە، ڕەنگە دیارترینیان خواستی حکومەت بێت بۆ ئەوەی وردە وردە یارمەتییەکان بکێشێتەوە و چارەسەری کورتهێنانی کۆبووەوەی بودجە بکات، ئەمە جگە لەوەی کە ڕۆیشتنی پارەی پێویست بۆ دابینکردنی پارەی ڕێککەوتنەکابی لەگەڵ کۆمپانیا نێودەوڵەتییەکان کە ئەرکی پاراستنی ژێرخانی وێرانکراوی کێڵگە نەوتییەکانیان پێسپێردراوە کە لە ساڵی ٢٠١١ەوە پارێزگارییان لێنەکراوە.

 

ئەم قەیرانە دوای جێبەجێکردنی ڕێککەوتننامەی ٢٩ی کانوونی دووەمی ٢٠٢٦ دێت، کە لە لایەنی ئابوورییەوە، گواستنەوەی دامەزراوە گرنگەکانی نەوت و گاز، بە پلەی یەکەم کێڵگەکانی رمیلان و سوەیدیە، بۆ دەسەڵاتی وەزارەتی وزەی حکومەت بۆ بەڕێوەبردنی ناوەند. بەڵام پەرەسەندنی ناڕەزایی گشتی لە قەیرانی بەردەوامی سووتەمەنی بە ڕوونی تیشک دەخاتە سەر بێتوانایی دەسەڵاتە جێبەجێکارەکان لە بەکارهێنانی ئەم سەرچاوە وەرگیراوانە بۆ خزمەتکردنی خەڵک و کەمکردنەوەی سەختییە ئابوورییەکانیان. بۆ ئەوەی بارگرانی زیاتریان لەسەر نەبێت.

کاریگەری بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی لەسەر شەقامی سووریا

ئەم بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی سێبەرێکی تاریکی بەسەر ژیانی ڕۆژانەدا هێناوە و بووەتە هۆی دابەزینی بەرچاوی توانای کڕین و هەڵاوسانی بەربڵاو، سوتەمەنی بوونەتە پێکهاتەی سەرەکی بەرهەمهێنان و تێچووی کشتوکاڵ، دەستبەجێ نرخی خۆراکە سەرەتاییەکانی وەک نان و سەوزە بەرز دەکاتەوە.

 

ئەمەش قەیرانێکی سەختی گواستنەوەی لەگەڵدایە دوای زیادبوونی ٢٠٪ی کرێی گواستنەوەی گشتی، وایکردووە کە بە شێوەیەکی قەدەغەکراو گران بێت بۆ سەرنشینەکان، خاوەن ئۆتۆمبێلەکان خۆیان گلەیی ئەوە دەکەن کە ئەم زیادکردنە تێچووی زۆری چاککردنەوە و سووتەمەنی ناگرێتەوە.

 

قەیرانی وزە و خزمەتگوزارییەکانی ڕۆژانەش بە ڕادەیەکی بێ وێنە خراپتر بووە، خاوەن مۆلیدە ئەهلییەکان کرێی بەشداریکردنیان بەرزکردووەتەوە یان کاتەکانی کارکردنیان کەمکردووەتەوە، لەکاتێکدا خێزانەکان لە کێشەدان بۆ دەستەبەرکردنی پێداویستییە سەرەتاییەکانی چێشت لێنان، چونکە نرخی بتڵێکی غازی ناوخۆیی گەیشتووەتە ١٢.٥٠ دۆلار و بتڵێکی پیشەسازی ٢٠ دۆلار، کەمی و بەرزبوونەوەی نرخی سووتەمەنی کاریگەری لەسەر خودی ژیان هەبووە، تێچووی گواستنەوەی تانکەرەکانی ئاوی خواردنەوە و دەستەبەرکردنی سووتەمەنی گەرمکەرەوەی بەرزکردووەتەوە.

 

ئەم فشارە ئابوورییە بێوچانە و جیاوازییە توندەی نرخەکان لە کۆتاییدا بووەتە هۆی سووتەمەنی ناڕەزایی بەربڵاوی گشتی و ناڕەزایەتی تووڕەیی لە سەرانسەری چەند ناوچەیەکی سووریادا لێکەوتەوە، ئەم ناڕەزایەتیانە گیرانی ڕێگاوبانەکان و سووتانی تایەی ئۆتۆمبێلەکانی لەخۆ گرتووە، لەکاتێکدا خۆپیشاندەران کەمبوونەوەی پێداویستییەکان شەرمەزار دەکەن و داوای چارەسەری بەپەلە دەکەن بۆ کۆتاییهێنان بەم سووڕە خراپەی ئازارەکان.

 

لە کۆتاییدا، ئەو هاوڵاتییە سوورییە ئەمڕۆ لە نێوان چەقۆی بەڵێنە جێبەجێنەکراوەکانی حکومەت و سەنگەری دۆخێکی ژیانی ئاڵۆز و ترسناکدا دەژی. سەرەڕای ئەو ئاسۆ سیاسی و ئابووریانەی کە بڕیاری یەکگرتنەوە و ناوەندگەرایی بەڕێوەبردنی سامانی نیشتمانییان پێداوە، کاریگەرییە ڕاستەوخۆکانی لەسەر زەوی بێهیوا بووە.

 

بەردەوامی پچڕانی پەیوەندی نێوان جوڵەی نرخە ناوخۆییەکان و دابەزینی جیهانی، گۆڕینی پێداویستییە سەرەتاییەکانی وەک خۆراک و سووتەمەنی گەرمکەرەوە بۆ نرخێکی دۆلاری کە لە هێزی کڕینی پێشتر گرژکراو تێدەپەڕێنێت، هەڕەشەی قووڵکردنەوەی دابەشبوونی چینایەتی و فراوانکردنی بازنەی هەژاری دەکات.

 

گەلی سووریا ناتوانێت لە سووڕی برسێتی و دڵەڕاوکێی ڕۆژانە ڕزگاری بێت، مەگەر ئەم وەبەرهێنان و ڕێککەوتنی نۆژەنکردنەوەی کەرتی وزە وەرنەگێڕێت بۆ چارەسەری بەرجەستە کە بازاڕەکان ڕێکدەخات و موچە بەرزبکاتەوە و دابەشکردنی دادپەروەرانەی سەرچاوەکان لە وڵاتێکدا مسۆگەر بکات کە زەویەکەی کەمیی دەوڵەمەندی نییە، بەڵام ڕاستیەکی کەمیی لە پلاندانان و چاکسازی کاریگەردایە.