بەهاران لەهیب 

 

ئەفغانستان-شەڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت ململانێی ئێران، کاریگەرییەکی بەرچاوی ئابووری لەسەر ئەفغانستان هەبووە. جگە لەوەش ساڵانێکە نرخی خۆراک لە ئەفغانستان بەتایبەتی لە شارە گەورەکاندا لەگەڵ نزیکبوونەوەی ڕەمەزاندا بەشێوەیەکی بەرچاو بەرزبووەتەوە. بەڵام لەدوای کۆتایی ئەم مانگە نرخەکان ناگەڕێنەوە بۆ ئاستی پێشوویان، ئەمەش بارگرانییەکی زیاتر دەخاتە سەر دانیشتوان.

 

لە وڵاتدا کشتوکاڵ تەنها خەمی شەڕ و توندوتیژییە

بەپێی ڕاپۆرتێکی نەتەوە یەکگرتووەکان، شەڕەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و بەتایبەت پێشهاتەکانی ئێران، قەیرانی ئابووریی ئەفغانستانی قووڵتر کردووەتەوە. ئەمەش بووەتە هۆی بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک و نەوت و گاز. کۆمیساریای باڵای پەنابەرانی نەتەوە یەکگرتووەکان "UNHCR"، لە ڕاپۆرتێکی دیکەدا ڕایگەیاندووە، تا ساڵی ٢٠٢٥ تەنیا یەک ملیۆن و ١٩ هەزار ئەفغانی لە ئێران دیپۆرت دەکرێنەوە، ئەمەش فشارێکی بەرچاوی خستۆتە سەر بازاڕی کار و سەرچاوە ئابوورییەکان. هەرچەندە وڵاتێکی کشتوکاڵییە، بەڵام ئەو حکومەتانەی زیاتر لە ٤٠ ساڵە شەڕیان لە دەسەڵاتدا هەیە، زیاتر خەمی شەڕ و توندوتیژییان بووە نەک پەرەپێدان و پشتیوانی جووتیاران. هیچ هەنگاوێکی جددی بۆ باشترکردنی کشتوکاڵ نەنراوە. لە دوو دەیەی ڕابردوودا تاکە بوارێک کە حکومەت سەرنجی لەسەر کشتوکاڵی یاسایی و بەردەوام نییە، بەڵکو چاندن و بەرهەمهێنانی ماددەی هۆشبەرە. گەلی ئەفغانستان لە مێژە لە ڕووی ئابوورییەوە وابەستەی بەخێوکردنی ئاژەڵ و کشتوکاڵ بووە. ژمارەیەکی سنووردار لە کارگەکان پێداویستییەکانی بەرهەمهێنانی ناوخۆیی دابین دەکەن و خەڵک دادەمەزرێنن.

 

لە ماوەی ٢٠ ساڵی ڕابردوودا هیچ شتێکی جددی لە بوارەکانی کشتوکاڵ و ئاژەڵداریدا نەکراوە

بەڵام ئەم کارگانە تاڵان کران و باڵەخانەکانیان لە داروپەردوودا کورتکرانەوە، بە تایبەت لە کاتی شەڕە ناوخۆییەکان. دوای کشتوکاڵکردن و بەخێوکردنی ئاژەڵ، بەشێکی زۆری دانیشتووان لە فەرمانگە حکومییەکان و دامەزراوە تایبەتەکان و ڕێکخراوە ناحکومییەکان کاریان دەکرد. بەڵام لەگەڵ گەڕانەوەی تاڵیبان بۆ سەر دەسەڵات، ژنان کارەکانیان لەدەستدا و پیاوان فشاریان خستە سەریان بۆ دەستلەکارکێشانەوە یان بە بیانووی جۆراوجۆر لە کارەکانیان دوورخرانەوە. ئەم دۆخە بێکاری زیاد کرد و داهاتی خێزانی بەشێوەیەکی بەرچاو کەم کردەوە. لە ٢٠ ساڵی ڕابردوودا هیچ ژێرخانی جددی و کارێکی بنەڕەتی لە بوارەکانی کشتوکاڵ و ئاژەڵداریدا نەکراوە. زۆربەی هەوڵەکان لەلایەن جووتیاران و ئاژەڵدارانەوە بە دەستپێشخەری خۆیان و هەندێکجاریش بە هاوکاری هەندێک دامەزراوە دراوە. سەرەڕای ئاڵەنگارییەکانی وەک گۆڕانی کەشوهەوا، وشکەساڵی و لافاو، توانیویانە زەوییە کشتوکاڵییەکانیان زیندوو بکەنەوە.

 

تاڵیبان دەیەوێت هەژاری بشارێتەوە

گەلی ئەفغانستان کاتێک سەیری بارودۆخی ئێستا دەکەین، هەندێک جار بۆ بەرهەمە کشتوکاڵییەکانی پشت بە وڵاتانی دراوسێ دەبەستن. ئەمە گەیشتۆتە ئەم ئاستە چونکە هەرگیز هیچ بەڕێوەبردنێکی سیستماتیکی و پلان بۆ داڕێژراو لەلایەن دەوڵەتەکانەوە نەبووە. ئەگەر لەم ڕۆژانەدا بچیتە شارەکان، هەژاری و نائومێدی بە ڕوونی لەسەر ڕووخساری خەڵک دیارە. زۆر کەس تەنانەت ناتوانن پێداویستییە سەرەتاییەکان بکڕن. ژن و پیاو لە کەناری ڕێگاکەدا کاڵا دەفرۆشن، تەنانەت سواڵیش دەکەن. لە لایەکی تریشەوە تاڵیبان بەشێک لەو کەسانە دەگرن و فڕێیان دەدەنە زیندان بۆ ئەوەی وێنەیەکی ئازادی لە هەژاری بدەن.

 

"ئەگەر بتوانین خواردن بدۆزینەوە، ئەو ڕۆژە بۆ ئێمە جەژنە"

کاتێک مانگی ڕەمەزان کۆتایی دێت زۆربەی وڵاتانی موسڵمان جەژن دەکەن. ئەم جەژنانە لە ساڵێکدا دووجار لە وڵاتانی موسڵمان ڕوودەدەن و هەردووکیان پشووی فەرمین لە ئەفغانستان. جەژنی دووەم (جەژنی قوربان کە دوو مانگ و ١٠ ڕۆژ دوای ڕەمەزان بەڕێوە دەچێت) ئەو ڕۆژەیە کە موسڵمانان ئاژەڵ سەردەبڕن. ئەم ڕۆژە بە یەکێک لە جەژنە گرنگەکانی ئەفغانستان دادەنرێت. زۆرجار مرۆڤەکان ئامادەکاری تایبەت دەکەن؛ لە گۆڕینی کەلوپەلی ناوماڵەوە بۆ کڕینی دیاری بۆ میوانەکان و ئامادەکردنی جل و بەرگی نوێ. بەڵام بارودۆخەکە زۆر جیاوازە بۆ ئەو کەسانەی لە هەژاریدا دەژین. بە وتەی ئەوان: "ئەگەر بتوانین خواردن بدۆزینەوە، ئەو ڕۆژە بۆ ئێمە جەژنە".

 

کەمی بەرهەمی ناوخۆیی و لاوازی کۆنترۆڵی بازاڕ

جگە لەوەش بەرزبوونەوەی نرخی خۆراک لە ئەفغانستان تەنیا بە هۆکاری ناوخۆیی سنووردار نییە. هەروەها پشتبەستنی زۆری وڵات بە بازرگانی دەرەکی ڕۆڵێکی بەرچاوی هەیە لەم قەیرانەدا، هەر ناسەقامگیرییەک لە وڵاتانی دراوسێ یان بەرزبوونەوەی نرخی ئاڵوگۆڕ بە خێرایی نرخەکان لە بازاڕی ناوخۆیی ئەفغانستان بەرز دەکاتەوە. کەمی بەرهەمی ناوخۆیی و لاوازی کۆنترۆڵی بازاڕ، دانیشتووان زیاتر تووشی لاوازی دەکات، لە لایەکی دیکەوە نەبوونی ڕێکخستنی کاریگەری بازاڕ و سیاسەتی پشتیوانی بۆ گروپە بێبەشەکانەلایەن هەندێک لە بازرگانەکانەوە هەراسانکردنی دروست کردووە، کاتێک خواست لەسەری زیاد دەبێت لەکاتەکانی وەک ڕەمەزان و جەژن بەبێ کۆنترۆڵکردنی نرخ، کاڵاکان بە نرخێکی لەڕادەبەدەر دەفرۆشرێن، ئەمەش فشاری ئابووری لەسەر هاوڵاتیانی ئاسایی زیاد دەکات، دۆخی ئابووری ئەفغانستان لە ئەنجامی ساڵانێک شەڕ و ناسەقامگیری سیاسی و شکستی حوکمڕانی و پشتبەستن بە هەناردەکردنە. لە وەها بارودۆخێکدا تەنانەت ئاهەنگە ئاینیەکانیش کە دەبێت مایەی شادی و هاودەنگی بن، دەبنە مایەی فشاری ئابووری. لەم هەلومەرجەدا دۆخەکە باشتر نابێت تا سەقامگیری سیاسی بەدەست نەهێنرێت و بەرهەمی ناوخۆ بەهێز نەکرێت و سیاسەتی پشتیوانی کۆمەڵایەتی کاریگەر جێبەجێ نەکرێت.