NEZÎHA BÛ SEÎDÎ

Yekîtiya Jinên Tûnisî çawa ji konekî ku bi dehsalan hemû jinan bê îstîsna kom dikir veguherî baregeheke hema bêje vala, heta ji karmendên jin jî bêpar bû?

Damezrandina Yekîtiya Neteweyî ya Jinên Tûnisî bi serxwebûna Tûnisê ve girêdayî bû, ji ber ku ew di heman demê de berhema têkoşîneke dirêj a jinan bû ji aliyê jinên ku beşdarî qonaxa rizgariya neteweyî û damezrandina Komara Yekem bûn û ji aliyê mêran ve ku ew jî bawer dikirin Tûnis piştî çûyîna kolonyalîstê dawîn dê bi pêş nekeve ji bilî jinên xwe. Ji salên 1930'î û vir ve, yekîtiyê di civakê de rolên girîng ên civakî lîstiye. Bi taybetî di pêşvebirina perwerdeya keçan û misogerkirina serkeftina bernameya perwerdeya malbatê de.

Rêwîtiya rizgarî û ronakbîriyê

Piştî hilbijartina Meclîsa Damezrîner a Neteweyî ya yekem li Tûnisê di sala 1956’an de, Serok Bourguiba got: "Ez bawer dikim ku dem hatiye jinên me yên berbiçav destên xwe hildin û bi baldarî ji bo vejandin û rêxistinkirina jinan bixebitin. Ev ê karekî dirêj û dijwar be, hêjayî hemû kuştiyan be û ew ê tenê bi ser bikeve ger ew li ser milên jinan be ku derî ji bo wan nayên girtin."

Tiştek ji van nikaribû bihata bidestxistin heta jin di bin alek de li hev nediciviyan. Yekîtiya Neteweyî ya Jinên Tûnisê bû rêxistina sîwanî ku hemû jinan, bêyî girêdayîna wan a rewşenbîrî, paşxaneya çandî, yan kevneşopiyên herêmî çi be, anî cem hev, ji ber ku armanca wan yekane bû. Baştirkirina rewşa giştî ya civakê û jiholêrakirina bermahiyên kolonyalîzmê ku di nav de xizanî, paşketina rewşenbîrî û nexweşî hebûn.

Armanc bilindkirina statuya jinan bû

Her wiha armanc bilindkirina statuya jinan, perwerdekirin û hêzdarkirina wan û beşdarkirina warên cûrbecûr bû. Di konferansa xwe ya yekem a di sala 1958'an de, yekîtiyê hewl da avahî û şaxên xwe di nava bajar, bajarok û deverên gundewarî de û heta li derveyî sînorên welat jî berfireh bike.

Derxistina zagonên parastina jinan pozîsyona yekîtiyê xurtir kir

Derxistina Qanûna Rewşa Kesane û pêwîstiya pêşvebirina perwerdeyê, bicihanîna qanûnan û temînata mafên jinan di nava malbat û civakê de, pozîsyona yekîtiyê weke rêxistineke sîwan ji bo hemû jinên li Tûnisê bêhtir xurt kir.

Jinên ku pêşengî ji yekîtiyê re kirine

Piştî konferansên hilbijartinê, komek jinên navdar rêveberiya yekîtiyê kirin ku bi Radiya Haddad dest pê kir, dûre Fathiya Mzalî, Nazîha Mazhoud, Faiza Kafî û Chadliya Boukhchina hatin û bi seroka niha, Radhiya Jerbî ya ji sala 2011'an vir ve rêveberiyê dike, gihîşt lûtkeyê.

Yekîtî bûbû çira ji jinên Tûnisê re

Aktîvîst Xanim Dou Belkaid dibêje ku Yekîtî bûye çirayek ku bi girîngî beşdarî pêşketina jinên Tûnisê hem li welat hem jî li derveyî welat bûye. Ew pabend bûye ku hebûna wan di parlamento û meqamên biryardayînê de xurt bike û di astên navendî û herêmî de weke şaneyek mêşan tevbigere.

Her wiha dide zanîn ku beşdarî fêrkirina hunerên kevneşopî, pîşesazî, dirûtin û çêkirina xwarinê ji keçan re bûye, keçên li deverên dûr ên gundan teşwîqê perwerdeyê kiriye û ji bo parastina tenduristiya dayîk û zarokan ji bo bernameyên plansaziya malbatê parêzvanî kiriye. Armanca wî ya dawî xizmetkirina jinên ji her paşxane û girêdanên çandî bû. Di serdema Serokê nemir Habib Bourguiba û Ben Ali de jî îradeya siyasî hebû ku wî bike çirayek piştgiriyê û her cure alîkariya madî û lojîstîkî pêşkêşî wî kir.

Her du serok berê destwerdanê di hilbijartina serok de dikirin an jî navên ku jê re dihatin pêşniyarkirin pesend dikirin. Lê ev hemû statu û ev rol piştî sala 2011'an kêmbûnek berdewam dît û sendîka êdî konê ku her kesî dianî cem hev nebû. Berevajî vê, cudahî û nakokî li ser tîmê nivîsgeha rêveberiyê ya ku wê dimeşîne serdest bûn. Hikûmetên li pey hev piştî serxwebûnê ew wek rêxistineke desthilatdariyê hesibandin û divê were hilweşandin an jî dîsa bikeve nav mala îtaetê, bi taybetî di salên 2012 û 2013'an de, bi tomarkirina êrîşa dijwar a li ser maf û destkeftiyên jinan û daxwaza paşvekişandina wan.

Daketineke berdewam ji hêla yekîtiyê ve

Mîna piraniya Tûnisiyan, sendîkayên jinan li ser şoreşa 2011'an û îhtîmala xebatê di şert û mercên çêtir de geşbîn bûn. Ji ber serxwebûna wan a tevahî ji rayedaran û azadiya wan ji talîmat û xizmetkirina ajandeyên wan. Lê deng derketin holê ku daxwaza hilweşandina wê dikin û dibêjin ku ew berdevkê rejîma berê û dirêjkirina Mîtînga Demokratîk a Destûrî (RCD) bû. Salwa Tarzî, seroka dawîn di bin Ben Elî de, neçar ma ku îstifa bike. Piştî nakokî û nerazîbûnên li ser cîgirê wê, seroka niha Radhiya Jerbî hate hilbijartin. Ew bawer dike ku sendîka rêxistina sîwanî ya hemû jinên Tûnisiyî bû dê wiha bimîne.

Digel ku hejmara endaman ji 180 hezar daketiye 30 hezaran û bi alozî û nakokiyên navxweyî ve mijûl e, sendîkayê nêzî du salan e ku nikare mûçeyên karmendên xwe bide.

Tevger û xwepêşandanên derketine holê

Karmend li hemberî hemû hewldanên hedefgirtin û kontrolkirina sendîkayê bêdeng neman. Wan gelek xwepêşandan û çalakiyên rûniştinê li dar xistin da ku redkirina rewşê diyar bikin û daxwaz bikin ku sendîkayê piştgiriya xwe ya mafdar bigire, da ku bikaribe xebata xwe bidomîne. Lê hikûmet li ser rewşa sendîkayê bêdengiya xwe didomîne û ew bi zehmetiyên jiyanê re rûbirû dihêle, ku bi zêdebûna lêçûnên jiyanê re zêde bûne. Heta karmend jî niha tenê carinan serdana sendîkayê dikin ji ber ku nikarin di nebûna çavkaniyên darayî de berdewam bikin.

Hejmara endaman dest pê kir kêm bibe. Hin kesan pejirandin ku tevlî komeleyên jinan ên din bibin ku piştî şoreşê derketine holê, hinên din jî bi tevahî karê xwe di komeleyan de hiştin.

Pirsên derketine holê

Yekîtiyên jinan pirsa ku ew nikaribûn bersiv bidin, anîn ziman: Ma maqûl e an jî qebûlkirî ye ku hikûmet rola Yekîtiya Jinan, ku pêşengiya civaka sivîl a jinan dike, bi vî awayî şermezar û tirsnak înkar bikin? Ma ji bo Tûnisê şerm nîne ku hemû welat yekîtiyên xwe yên jinan, ku gelek sal piştî Yekîtiya Jinên Tûnisê hatine damezrandin, diparêzin û dixwazin piştgiriyê bidin wan, di heman demê de em dîrokek tijî destkeftiyan bi lêdana qelemekê jê dibin, an jî avahiyek ku berpirsiyarê pêşketina rewşenbîrî ya ku Tûnisiyan îro bi dest xistine û berpirsiyarê pêşketina hemû malbatên Tûnisê bê îstîsna bû, paşguh dikin an jî ji nedîtî ve tên?

Dengên ji bo sererastkirina hikumeta Tûnisê bilind bûn

Di heman demê de, deng bilind bûn ku daxwaz dikirin ku hikûmeta Tûnisê derbasî qonaxa sererastkirin û reformê bibe hem ji hêla madî û hem jî ji hêla exlaqî ve, da ku ew piştî ku ji karker û karmendan hatibû valakirin, vegere fonksiyona xwe ya berê. Deng hene ku bawer dikin ku reformkirina rewşa rêxistina jinan divê ji hundir ve jî be, bi rêya derbaskirina nakokiyên navxweyî, vekirina ji bo ciwanan û guhertina stratejiya xebatê, ji ber ku piraniya jinên ciwan ên îro, taybetî xwendekarên dibistanê û heta xwendekarên jin, tevî dîroka wê ya dirêj û pozîsyona wê ya pêşeng di nav saziyên jinan de, sendîkayê nas nakin.