Jiyana hevbeş wekî sîstemeke rizgariya jinan

*NESRÎN KILIÇ
Navenda Nûçeyan – Şane, yekîneya avahî û fonksiyonel a herî biçûk a zindiyan e. Ango, ew beşa herî bingehîn e ku dihêle zindiyek bêje "Ez zindî me." Ew metabolîzmayê pêk tîne, enerjiyê hildiberîne, dikare zêde bibe û bi hawîrdora xwe re têkilî deyne. Şane bi xwe di têkiliya bi şaneyên din re komînal e; ew hêmanek bingehîn e ku berdewamiya fonksiyona xwe di nav tevahiya civakîbûnê de mîsoger dike. Şaneyek tenê nikare hemû fonksiyon û berdewamiyê mîsoger bike.

Hemû zindî, xwedî sîstemeke komunal in

Her çend şane wekî tevahî xuya dike jî, ew gelek avahiyên cûda (organel) dihewîne. Mînak, mîtokondrî enerjiyê hildiberînin, rîbozom proteînan çêdikin û lîzozom paqijkirinê pêk tînin. Tu yek ji wan "her tiştî" nake; dabeşkirina kar û parvekirinê heye. Organel bi hev ve girêdayî ne; eger yek dev ji kar berde, hevsengiya şaneyê têk diçe. Hemû zindî, xwedî sîstemeke komunal in ku li ser dabeşkirina kar, girêdayîbûna hev û armanceke hevpar (parastina jiyanê) hatiye avakirin.

Şaneyek bi tena serê xwe fonksiyoneke jiyanî bi dest naxe

Bi gotineke din, avahiya biyolojîk di zindiyan de ji destpêkê heta dawiyê "hevjîniyê" temsîl dike, avahiyeke komunal. Fonksiyon û hebûna şaneyê, tovên pêşîn ên jiyanê pêk tîne. Lê şaneyek bi tena serê xwe fonksiyoneke jiyanî bi dest naxe, ew bi tena serê xwe zindiyek pêk nayne. Ew nikare civakî bibe, entegre bibe, hebûn û cihêrengiya xwe biparêze.

Şaneya civakê: Komîn

Şaneya civakê komîn e. Tu civakek ku ne komunal be, nikare hebûna xwe wekî tevahî biparêze. Ew nikare rengê xwe, enerjiya xwe û yekparçeyiya xwe peyda bike. Komîn ew şaneya civakî ye ku laşê civakê dide; enerjiya xwe, rengê xwe û berdewamiya xwe peyda dike û di nav cudahiyan de tevahiyek diafirîne.

Şane bi xwe civakî ye, ango komunal. Tiştê ku komunal e jiyanî ye; ew berdewamiya herikîna enerjiyê di nav tevahîtiyê de ye. Hemû şaneyên fonksiyona xwe di nav pêvajoyek kolektîf de diparêzin, avahiyek komunal ava dikin. Şane bi rêya karekî hevseng û ahengdar di nav xwe de, berdewamî û yekparebûna hevdu mîsoger dikin.

Hebûna her şaneyê, bi hebûna şaneyên din ve girêdayî ye. Şane hebûna xwe bi ahengek diparêzin, yekîtiyek ji cudahiyan diafirînin. Tu şaneyek li ser yekî din serdest nabe; berovajî vê, ew hevsengiyek û cihêrengiyek ahengdar diafirînin.

Yekem şaneya bingehîn a civakê: Jin

Di vî warî de, komûn temsîla civaka demokratîk e; ew bi xwe şaneya civakî ye. Tiştê ku komunal e azad, sosyalîst û navneteweyî ye, ji ber ku ew yekîtiya rengan pêk tîne. Tiştê ku komunal e jî jinane ye. Û tiştê ku jinane ye jin e; ew civakîbûna enerjiya afirîner a jinê ye. Ger şane bi xwe avahiyek komunal be, wê hingê şaneya yekem jinane ye; ango jin. Jin ew e ku yekem xaneya bingehîn a civakê pêk tîne, jiyan, reng dide wê, pirbûn û berdewamiya wê mîsoger dike. Ji dîrokê heta roja îro, civakîbûn li dora jinê hatiye hunandin.

Ew jin e ku bi fonksiyona xwe, yekem avahiya demokratîk a civakîbûnê peyda dike. Jin avahiya ku kevirê bingehîn ê azadiyê di nav tevahîbûnê de pêk tîne. Enerjiya jinê ji civakîbûna wê û rengên ku ew dide jiyanê pêk tê. Jin her reng e; ew enerjiya hemû rengan di hundirê xwe de dihewîne, dide dinyayê, xwedî dike û tîne asta tevahîbûnê.

Jin mîna komunîzmê ye

Ev gotinên ku ji hêla Rêber Apo ve hatine gotin, bi zelalî vê rastiyê diyar dikin: "Divê were zanîn ku bê komun jinek azad nabe. Komunên jinan dikarin li her derê werin avakirin. Nirxa bêhempa ya jiyanê komun e. Jin mîna komunîzmê ye."

Ev nêzîkatî bingeha pergala rizgariya jinan pêk tîne. Azadiya jinan tenê dikare di nav rêxistina komunal de bipêş bikeve. Jin şaneyek jêneveger a jiyana komunal in. Jinên ku ji komunan bêpar in îro mîna mijara bazarê li ser panoyên pergala kapîtalîst û dewleta neteweyî têne bikaranîn. Jinên ku ji jiyana civakî dûr ketine ji şaneya xwe ya bingehîn, civakê têne qutkirin û dibin tiştên pergalê.

Komunal, etîk e

Modernîteya kapîtalîst ku jinan ji komunalîteyê vediqetîne, hewl dide ku civatek bê ruh û homojenker biafirîne ku ji etîk û estetîkê bêpar e. Li dijî vê pergalê ku beden û keda jinan wekî xenîmetên şer dibîne, pergala rizgariya jinan, bi paradîgmaya civaka komunal a xwe, bingeha avakirina civakek demokratîk pêk tîne. Ji ber ku komunal, etîk e. Ew li ser parvekirinê ye û tevî cûdahiyan rolek yekgirtî dilîze. Ew di heman demê de estetîk e; ew ahenga hemû rengan dihewîne û hişmendî û îradeyek azad diyar dike.

Ji ber vê yekê, komînalîteya jinan rasterast bi rêxistina jinan ve girêdayî ye. Jin çiqas rêxistinkirî be, ewqas komînal e; çiqas komînal be, ewqas dikare bi azadiyê ve girêdayî bibe. Çawa ku şaneyek tenê nikare tevahiya zindiyek pêk bîne, em nikarin di civakekê de ku jin lê tunene an jî jin azad nînin, behsa komînalîteyê bikin.

Têkiliya di navbera jin û xwezayê de

Jin û xweza bi hev re komînalîteyê pêk tînin. Çawa ku jin bêyî civatekê nikare azad be, xweza jî nikare komînalîteya xwe bi dest bixe heya ku ekosîstema xwe tunebe. Ekosîstema xwezayê tevahiya jiyanê ye ku ji hêla nebatan, heywanan û mîkroorganîzmayan ve, digel ax, av, hewa û tîrêjên rojê yên ku ew tê de hene, pêk tê. Xwezaya duyemîn ku mirovan jî dihewîne, li vê yekê tê zêdekirin. Şiyana zindiyan a ku di nav xwezaya xwe de bi azadî bijîn, hilberînin û zêde bibin, komînalîteya ekolojîk pêk tîne. Xweza heya ku ew bikaribe fonksiyona xwe bidomîne dibe komînal. Ji hêla din ve, civak heya ku bikaribe xwe birêve bibe dibe demokratîk. Civakek demokratîk jî civakek komînal e.

Civakeke ne-komînal nikare demokratîk be

Tîn an jî giyanê civakeke demokratîk, komînalîtî ye. Civakeke ji etîk û estetîkê dûr, civakeke bê ruh e ku ji xwezayê dûr e. Civakeke bê ruh nikare ji avahiyeke yekreng bireve. Ew di nav sînga dogma û şêwazên hişk de, di êşê de dijî. Ji ber vê yekê, pergala rizgariya jinan di avakirina civakeke demokratîk a komînal de roleke bingehîn dilîze. Ji ber ku civakeke ne-komînal nikare demokratîk be.

Jiholêrakirina kujerê li ser bingeha kastê, di pergala rizgariya jinan de veşartî ye. Çawa ku kujerê li ser bingeha kastê pergala xwe li ser pergala rizgariya jinan ava kiriye, ew ê di bin pergala komînal a demokratîk de hilweşe.

*Endama Komîteya Jineolojiyê ya Mêxmûrê