SARA POURKHEZARÎ

Kirmaşan – Di nava civaka baviksalar de her tim jin hatiye kolekirin, bindestkirin û qedexe ye ku ji zilamekî re bibêje "na", dive li gorî daxwaza wî bijî û tevbigere. 

Perçeya jorîn beşek ji diyalogê ji fîlma Hindî ya 2016'an "PINK" e; hevokek ku yek ji karakterên fîlmê bi dengek biryardar ji bo parastina keçên ku qurbaniyên tuntiyê ne dibêje. Ev hevok rastiyek zelal tekez dike: tu jin, di tu pozîsyonê de an di bin tu sernavî de, şîdeta zayendî heq nake. Li pişt wê rexneyek li baweriya baviksalarî heye ku mafê derewîn dide mêran ku îradeya xwe û tundiya xwe li ser jinan ferz bikin.

Ger em vê vegotinê ji ekrana sînemayê bînin civakê, em dibînin ku tundiya li dijî jinan her roj bi rûyên nû dubare dibe. Yek ji formên wê yên herî bi êş tundiya ku jin ji destê hevjîn, hevjînên berê, an xortên xwe tecrûbe dikin e; tundiya ku carna piştî "na" yek hêsan dest pê dike û di hin rewşan de dibe sedema mirina jinê.

Jinên ku daxwaza mêran red kirine hatine kuştin

Herî dawî jî Parvînullahdînî li Mizgefta Silêman piştî redkirina daxwaza daxwazkarê xwe li mala xwe, li ber çavên zarokê xwe yê biçûk hate kuştin. Zilamê ku nasnameya wî nehatiye eşkerekirin û tenê wêneyek wî yê sansurkirî hatiye weşandin, bi zorê ketiye hundirê malê. Ev ne tenê mînak e. Par, jinek 40 salî li Kirmaşanê ji aliyê daxwazkarê xwe ve hate kuştin.

Du meh şûnda, Şeyda ya 15 salî li Babolê ji aliyê hevjînê xwe ve bi kêrê hate kuştin, li Ivangarbê jinek ji ber redkirina pêşniyara hevjînê xwe hate kuştin û li Sanaayê, Xezale Hoddî piştî ku hevjînê xwe red kiribû, li cihê karê xwe ji aliyê wî ve hate şewitandin.

Ev tenê çend mînakên kuştinên bi heman rengî di du salên borî de ne; kuştinên ku nîşan didin ka çawa "na" yek hêsan dikare jiyana jinan winda bike û kûrahiya tundiya ku di avahiyên baviksalar ên li dijî wan de belav bûye eşkere dike.

‘Min tu parastinek qanûnî nestend’

Sahar.Q, jinek ku ji hêla hevjînê xwe yê berê ve gelek caran rastî gef û tundiyê hat, dibêje: “Di çend rojên pêşîn de piştî ku ez vegeriyam mala bavê xwe û serlêdana jinberdanê kir, ew li dû min diçû. Ew li her derê ku ez diçûm li dû min de dihat û bi hêrs ji min re digot ku mafê te nîne. Wî li nîvê kolanê li ber çavên mirovan çend caran dest bi lêdana min kir. Dema ku min gilî kir, ji ber ku ew hê jî ji hêla qanûnî ve hevjînê min bû, min tu parastina qanûnî nestend û wan got ku ew nikarin tiştek bikin. Rojekê, dema ku ez li derveyî malê bûm, ew ji nişka ve li ber min sekinî û dest bi şer kir. Berî ku ez bertek nîşan bidim, wî şûşeyekê tijî av bû li ser sing û zikê min rijand. Ji bo çend kêliyan, fikirîm ku ew asîd e; laşê min cemidî û min ji tirsan dest bi qêrînê kir. Wî bi aramî got ku vê carê ew asîd nebû, lê cara din ew ê asîd be. Tu ji min xilas nabî. Wê demê min fêm kir ku gefên wî ne tenê gotin bûn, ew dikare her tiştî bike.”

‘Gotina "na" dikare bibe sedema trajediyên mirovan’

Çîroka Saharê nîşan dide ku gelek jin ne tenê ji hevjînê xwe yên berê, her wiha piştî ku têkilî bi dawî dibe jî rastî tundî û gefên mêrên xwe yên berê tên. Ezmûna wê nîşan dide ku di strukturên baviksalar de, "na" yek hêsan dikare bibe sedema bertekên xeternak û tolhildanê. Jinên ku di vê raporê de behsa wan tê kirin, tenê ji ber redkirina daxwazek an bidawîkirina têkiliyekê jiyana xwe ji dest dane an jî bûne qurbaniyên tundiyê. Ev doz nîşan didin ku nekarîna qebûlkirina "na" ya jinan, beşek ji qalibek civakî ye ku dikare bibe sedema trajediyên mirovan.

Ji normalîzekirina tundiyê heta bêparastina kujeran

Aktîvîsta mafên jinan Francis.E da zanîn ku di civakek ku ji hêla pergala baviksalar ve tê rêvebirin, jin di pozîsyonekê de tê destnîşankirin ku divê xizmeta zilamekî bike û daxwazên wî bê pirs qebûl bike. Francis.E got: “Zilam ne tenê xwe wek xwediyê desthilatdariya jinê dibîne, lê her gotina na jî ne wek biryarek kesane, lê wek heqaretek rasterast li ser rûmet û hêza wî dibîne. Ev nêrîna li ser bingeha xwedîtiyê dihêle ku zilam xeyal bike ku ew xwediyê pozîsyonek pîroz û pesindar e û ji ber vê mafê wî heye ku fermanan bide û li bendê be ku serîdanînek bi tevahî hebe.”

‘Ji ber nebûna qanûnên parastinê rêjeya tundiyê zêde dibe’

Francis. E anî ziman ku hin zilam destûrê didin xwe ku gefê li jinekê bixwin, zextê li ser bikin û di hin rewşan de heta wê bikujin. Francis wiha domand: “Ev tevger ne tenê berhema baweriyên baviksalar e; qanûnên parastinê yên bêbandor jî vê bêwîjdaniyê gur dikin û ji bo tundiyê cîhek bi ewle diafirînin. Di dozên ku we behs kirin de, min lêkolîn kir û dît ku çend jinan berî kuştinê gelek caran gilî tomar kiribûn. Lê ji ber qelsiya avahîsaziyê ya qanûnan û nebûna mekanîzmayeke astengkirinê, heta gilîkirin jî nikaribû jiyana wan rizgar bike. Mêr dizanin ku li Komara Îslamî de nirxê jiyana jinê pir hindik heye û ev hişmendiya xeternak dihêle ku ew di her rewşê de ji bo jinekê cezayê hetahetayê an mirinê bidin.”

‘Bi piştevaniya hikumetê jî mêr xwe serdest dibînin’

Dema ku hikûmetek piştgiriyê dide vê pergala heyî, qanûn û mekanîzmayên yasayî dikarin berjewendiyên mêran jî bidin pêşiyê. Di avahiyek wisa de, hin mêr xwe di têkiliyên kesane û malbatî de wek xwedî mafên taybet dibînin û ev têgihîştin dikare bibe sedema tundiyê, heta kuştina jinan jî. Raya giştî, li şûna şermezarkirina tundiyê, carna bi hincetên wek “êşandina serbilindiya mêran” wê normalîze dike.

‘Kujer nayên cezakirin’

Ji aliyekî din ve, medya û xizmên kujer nasnameya wê vedişêrin, di heman demê de wêne û hûrguliyên jiyana qurbaniya jin, bêyî sansurê têne weşandin. Ev rêbaza nûçeyan jinê dike ber darizandina giştî, lê ew mêr ji berpirsyariya civakî dûr dixe û çerxa sûcdarkirina qurbaniyê û dûrketina ji berpirsiyariyê ji hêla mêran ve ji nû ve diafirîne. Bê guman, divê wêneyê kujer were weşandin da ku di civakê de ew were redkirin û bêrûmetkirin û êdî xwe bihêz hîs neke. Di civakek saxlem de divê raya giştî li hember sûcek wisa hesas be û nehêle ku kesek ku jiyana mirovan ji dest daye bêyî ku encamek bide vegere jiyana normal.

‘Divê civak rêzê li azadiya jinan bigre’

Rakirina mafê hilbijartinê jinan bi tundiyê re rûbirû dihêle, carna tenê ji bo parastina mafên wan ên herî bingehîn ên mirovan; mafê gotina na, danîna sînoran û xwedîderketina li laş û jiyana xwe. Ev çerx berdewam dike dema ku avahiyên çandî, qanûnî û civakî li şûna piştgiriya jinan wan vedixwînin bêdengiyê, pêveberdanê û toleransê.

Azadiya ji vê çerxê gengaz e dema ku jin dikarin sînorên xwe bêyî tirs an gefê destnîşan bikin û civak rêzê li wan bigire. Rêzgirtina "na" ya jinê rêzgirtinek ji bo mirovahiyê ye û gavek bingehîn ber bi bidestxistina edalet û wekheviyê ve ye.