هێڤی سەڵاح

 

سلێمانی_ ڕۆژی جیهانیی ژینگە کە لە ساڵی ١٩٧٢ لەلایەن ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانەوە لە کۆنگرەی ستۆکهۆڵم پەسندکرا، وەک سەکۆیەک بۆ هۆشیارکردنەوەی کۆمەڵگەکان بەکاردێت. ئەم یادە لە کاتێکدایە کە عێراق لە ڕیزبەندی پێنجەمین وڵاتانی جیهاندایە کە زۆرترین کاریگەریی نەرێنی گۆڕانی کەشوهەوای بەسەرەوەیە؛ باشووری کوردستانیش وەک بەشێک لەم جوگرافیایە، بەدەست کەمبوونەوەی ئاوی ژێرزەوی، خۆڵبارین و کەمبوونەوەی ڕووبەری سەوزاییەوە دەناڵێنێت.

 

قەیرانی پاشماوەکان و بۆشایی ڕیسایکلینی پێشکەوتوو        

پرسی ژینگە لە هەرێمی کوردستان لە بابەتێکی ڕووکەش و جوانکارییەوە گۆڕاوە بۆ قەیرانێکی ڕاستەقینەی تەندروستی و ئابووری. بەپێی نوێترین ئامارە فەرمییەکانی دەستەی ژینگە، ڕۆژانە زیاتر لە ٧,٠٠٠ تۆن زبڵ و خاشاک لە هەرێم کۆدەکرێتەوە، کە بەم شێوەیە بەسەر پارێزگاکاندا دابەش بووە:

سلێمانی: ٢،٨٤٥ تۆن (٤٢،٣٪)

هەولێر: ٢,٥٥٨ تۆن (٣٨٪)

دهۆک: ١,٢٩٠ تۆن (١٩،٢٠٪)

هەڵەبجە:  ٢٨٥ (١٤،١٪

 

بەڵام بەهۆی نەبوونی کارگەی پێشکەوتووی ڕیسایکلین کە هاوتا بێت لەگەڵ پێوەرە نێودەوڵەتییەکان، زۆربەی ئەو پاشماوانە بە شێوازی کۆن ژێرخاک دەکرێن یان دەسووتێندرێن. ئەگەرچی یەکەم کارگەی فەرمی ڕیسایکلین لەسەر ئاستی عێراق و هەرێم لە شاری سلێمانی دامەزراوە، بەڵام ئەم کەرتە هێشتا پێویستی بە وەبەرهێنانی زیاترە، چونکە تەنها ڕێژەیەکی کەم لە پلاستیک، ئاسن و کارتۆن دووبارە بەکاردەهێنرێنەوە. هاوکات پاشماوە پلاستیکییەکان کە شیبوونەوەیان لە خاکدا پێویستی بە ٣٠٠ ساڵ هەیە، بەبێ هیچ پۆلێنکردنێک لە بازاڕەکاندا بەکاردێن و فڕێدەدرێن.

 

پیسبوونی هەوا؛ ئۆتۆمبێل، موەلیدە و پاڵاوگەکان

شارەزایانی ژینگە جەخت لەوە دەکەنەوە کە یەکێک لە هۆکارە سەرەکییەکانی کەمبوونەوەی کوالێتی هەوا، بوونی ژمارەیەکی یەکجار زۆری ئۆتۆمبێل و موەلیدە ئەهلییەکانە لە پاڵ کارکردنی دەیان پاڵاوگەی نەوتی کەم‌مەرج. داتاکانی بەڕێوەبەرایەتی گشتی هاتوچۆ نیشانی دەدەن کە ژمارەی ئۆتۆمبێلە تۆمارکراوەکان لە هەرێم گەیشتووەتە نزیکەی ٢ ملیۆن ئۆتۆمبێل واتا بۆ هەر سێ کەسێک یەک ئۆتۆمبێل. پارێزگای هەولێر بە ڕێژەی ٦٧٪ بەرزترین ژمارەی ئۆتۆمبێلی تێدایە، لە دوای ئەویش سلێمانی بە ٢٣٪ و دهۆک بە ١٠٪ دێن.

 

زیاتر لە ٩٥٪ی ئەم ئۆتۆمبێلانە بە بەنزین کاردەکەن و ڕۆژانە بڕێکی یەکجار زۆر گازی ژەهراوی وەک یەکەم ئۆکسیدی کاربۆن و ئۆکسیدی نایترۆجین دەڕژێننە ناو ژینگە، کە دەبێتە هۆی دروستبوونی تەمومژی پیس (Smog). پاڵاوگە نایاساییەکان و کارگەکانی چیمەنتۆ و ئاسنیش گەورەترین سەرچاوەی دەردانی غازی دوانەئۆکسیدی گۆگرد و گەردیلە وردەکانی جۆری ($PM_٢.٥}$ و $PM_١٠$) ن، کە لە کاتی بارانباریندا دەبنە هۆی بارانی ترشەڵۆکی و تێکەڵ بە ئاو و خاکی کشتوکاڵی دەبنەوە.

 

ئەم دۆخە وایکردووە تێکڕای پێوەری پیسبوونی هەوا ($AQI$) لە شارە گەورەکاندا لە نێوان مامناوەند بۆ ناتەندروست بۆ گروپە هەستیارەکان جێگیر بێت.

 

مەترسییەکانی لەسەر تەندروستی گشتی

وەزارەتی تەندروستی هۆشداری داوە لە بەرزبوونەوەی ڕێژەی تووشبوون بە نەخۆشییەکانی شێرپەنجە، بە تایبەتی لە شارەکانی وەک سلێمانی کە بەشێکی زۆری بۆ بوونی پاڵاوگە نەوتییەکان و دووکەڵی چڕی پیشەسازی دەگەڕێتەوە. غازە ژەهراوییەکان هۆکاری سەرەکین بۆ دروستبوونی کێشەکانی خوێنبەرەکان و سستبوونی دڵ. هەروەها نەخۆشییەکانی کۆئەندامی هەناسەدان وەک ڕەبوو و حەساسیەتی درێژخایەن لە ناو منداڵان و بەتەمەنەکاندا بە ڕێژەیەکی بەرز تۆمارکراون. توێژینەوە زانستییە نێودەوڵەتییەکانیش نیشانی دەدەن کە هەوای پیس کاریگەری نەرێنی لەسەر توانای فێربوون و زیرەکی مرۆڤ دادەنێت.

 

سامانی ئاو و کەمبوونەوەی ڕێژەی سەوزایی

بەهۆی لێدانی بیرە نایاساییەکان، گۆڕانی کەشوهەوا و گرتنەوەی سەرچاوە ئاوییەکان لەلایەن وڵاتانی دراوسێوە، ئاستی ئاوی ژێرزەوی لە دەشتەکانی هەولێر و دەوروبەری لە چەند ساڵی ڕابردوودا زیاتر لە ١٠٠ بۆ ٢٠٠ مەتر دابەزیوە، تێکڕای گشتی ڕێژەی سەوزایی لە سەرانسەری هەرێمی کوردستان لە نێوان ١٢٪ بۆ ١٥٪ دایە، کە هێشتا کەمترە لە ستانداردی نێودەوڵەتی (١٥٪ بۆ ٢٥٪). پارێزگای دهۆک خاوەن بەرزترین ڕێژەی سەوزاییە، لە کاتێکدا هەولێر و گەرمیان بەهۆی وشکەساڵییەوە نزمترین ڕێژەیان هەیە. بەهەمان شێوە، زەویە بەپیتەکانی دەشتی شارەزوور و هەولێر بەهۆی بەبیابانبوون، کەمبارانی، بەکارهێنانی لەڕادەبەدەری پەینی کیمیایی و فراوانبوونی شارەکانەوە، بەشێک لە توانای بەرهەمهێنانی خۆیان لەدەستداوە.