سارا پورخەزری

 

کرماشان-ژنانی ئەفغانستان پشتڕاستیان کردەوە کە هەندێک خێزان پەنا بۆ فشاری دەروونی و زۆرەملێی جەستەیی دەبەن بۆ ئەوەی منداڵە کچەکانیان ناچار بکەن هاوسەرگیری بکەن کاتێک هەوڵدان بۆ ڕازیکردنیان لە ڕێگەی وێنەی ئایدیالیزەکراو و بەڵێنی گوڵاوییەوە شکست دەهێنێت، ئەمەش ئاواتەکانی داهاتوویان کەم دەکاتەوە بۆ تەنها خاوەندارێتی خانوو و ئەڵقەی هاوسەرگیری، بەهۆی ئەو سنووردارکردنانەی کە بەسەریاندا سەپێنراوە.

 

چاوەکانی ستایش کە پڕن لە خەون و هیواکانی منداڵی، لەسەر دەرگاکە جێگیر دەمێننەوە، وەک ئەوەی ئەو پیاوەی کە بە "پیاوە خەونەکانی" پێناسە دەکرێت، ڕەنگە لەناکاو دەربکەوێت، ئەڵقەیەکی زێڕینی بەدەستەوەیە کە ڕێگەی پێبدات تێپەڕێتە ناو ئەو جیهانەی کە هەموو دەوروبەری بەردەوام باسی دەکەن، تەمەنی تەنها ١٥ ساڵە، بەڵام گفتوگۆکانی بە تەواوی بێبەشن لە هیچ باسێک لە ڕێگاکانی پیشەیی، خوێندن، کاری قورس، بەدواداچوونی زانست،  بیرکردنەوەکانی بە تەواوی بە بەراوردکردنی خۆی بە منداڵانی کچی هاوتەمەنی خۆی بەکاردەهێنرێت: سارینا (١٧ ساڵ) دەستگیراندارە، مەلیکا (١٥ ساڵ) بەڵێنی بە ئامۆزاکەی دراوە و ستایش بە تەواوی بە زەنگی ملوانکەکانی مالیکا سەرسام دەبێت کاتێک دەروازەی حەوشەکە پاکدەکاتەوە.

 

خەونی ملوانکەی زێڕین

ستایش بەردەوام دووپاتی کردەوە، کە ئەگەر بەم زووانە دەزگیرانێکی بدۆزێتەوە، یەکەم شت کە دەیکات ملوانکە دەکڕێت بۆ ئەوەی پیشانی هەموو منداڵانی کچی گەڕەکەکە بدات، ئەمەش تەنها ڕەنگدانەوەی بیرکردنەوەی چەند منداڵێکی کچی گوندێکی دوورەدەست نییە، بەڵکو لە هەر کۆمەڵگەیەکی پیاوسالاریدا نەخشە باوەکان بەرجەستە دەکات، لەم جۆرە کۆمەڵگەیانەدا هەر لە منداڵییەوە ڕێسا و کۆت و بەند بەسەر منداڵانی کچدا دەسەپێندرێت، ڕێگرییان لێدەکات کە خۆبەدیهێنانی خۆیان لە سەربەخۆیی، زانست و زانیاری، داهێناندا ببینن، بەڵکو زیاتر لە هاوسەرگیری و خزمەتکردنی هاوژینەکانیاندا، ڕۆڵێک کە تەنها بە بڕێک زێڕ و چەند ملوانکەیەک پاداشت دەکرێت.

 

فرەنگیس ق.، چالاکوانی مافی ژنان لە کرماشان وتی: لە کۆمەڵگە پیاوسالارەکاندا، هاوسەرگیری لە بنەڕەتدا پەیوەستە بە ژێردەستەکردنی تەواوەتی ژنان و زیندانیکردنیان لە ناو ئەو زیندانەی کە بە ”ماڵی هاوسەرگیری”چناسراوە، لەگەڵ ئەوەشدا سیستەمی پیاوسالاری بە لێهاتووییەوە ئەم زیندانە وەک ئایدیاڵێکی سەرنجڕاکێش و خەوناوی نیشان دەدات، منداڵانی کچ لە تەمەنێکی زۆر بچووکەوە بۆی ڕادەکێشێت، پیاوسالاری بە تەواوی ئاگادارە کە ژنانی بێ هاوژین دەرفەتی خوێندن و ئەزموون و گەشەکردنی کەسی و سەربەخۆیییان هەیە، لە کەسایەتییە ملکەچەکانەوە دەیانگۆڕێت بۆ ژنی سەربەخۆ و خاوەن ئیرادە و توانای بڕیاردان، لە ئەنجامدا، منداڵانی کچ باوەڕپێکراو دەبن لە منداڵییەوە بۆ ئەوەی بەردەوام پێشبینی هاوسەرگیری بکەن.

 

میدیا و خێزان و تەنانەت سیستەمی پەروەردەیی لە کۆمەڵگە پیاوسالارەکاندا هەموویان ڕۆڵیان هەیە لە بەهێزکردنی ئەم وێنەیە، کە هاوسەرگیری نەک وەک هەڵبژاردنێکی ئازاد بەڵکو وەک تاکە ڕێگای ڕەوای خۆبەدیهێنان بۆ ژنان دەخاتە ڕوو، بەم شێوەیە منداڵانی کچ لەبری ئەوەی هەوڵبدەن بۆ داهاتوویەک لە بوارەکانی زانین و کار و داهێناندا، خەونەکانیان بۆ ئەڵقەیەکی زێڕین و خانوویەک کەمدەکەنەوە کە پێی دەوترێت ”ماڵی هاوسەرگیری”.

 

زۆرەملێ و بێڕێزیکردن و کارەسات

هاندان یان پاڵنانی منداڵانی کچ بۆ هاوسەرگیری پێشوەختە جۆرێکە لە فشاری کۆمەڵایەتی ورد کە سەربەخۆ لە هۆشیاری یان هەڵبژاردنی کەسی ئەوان کاردەکات، کاتێک وێنە سەرنجڕاکێش و ئایدیالیزەکراوەکان شکست دەهێنن لە ڕازیکردنی کچە هەرزەکارەکە، خۆڕاگری و زۆرەملێ جێگەیان دەگرێتەوە، ئەگەر منداڵە کچەکە بەرەنگاری بێتەوە، پەرەدەستێنێت، دەگۆڕێت بۆ فشارێکی توندتر بۆ ئەوەی ناچار بە ملکەچبوونی بکات.

 

سەمیرە م.، ژنێک کە لە تەمەنی ١٦ ساڵیدا بە زۆر لەلایەن خێزانەکەیەوە هاوسەرگیری ئەنجام داوە، چیرۆکەکەی دەگێڕێتەوە و وتی: لەو کاتەدا تەنها ویستم بخوێنم و دواتر کاری ئارایشتگا بکەم، بەڵام مامم داوای کردم بۆ ئەوەی هاوسەرگیری لەگەل کوڕەکەی بکەم  کە ٢٠ ساڵ لە من گەورەتر بوو، من ناڕەزایم دەربڕی، بەڵام باوکم بە توندی لێی دام، پەرتوکەکانم دڕاند، هەمووی سووتاند پێی وتم کە ئەگەر هاوسەرگیری نەکەم، خەڵک وا بیردەکەنەوە کە من کردەوەیەکی شەرمەزارکەرم بەرامبەر بە خۆم ئەنجامداوە، ئەمەش ئەوە دەگەیەنێت کە ئەمە هۆکارێکە بۆ ئەوەی کەسانی دیکە ئامادە نەبن هاوسەرگیریم لەگەڵ بکەن لەو کاتەدا، پێم سەیر بوو کە ئایا من بێڕێزی دەکەم بە دژایەتیکردنی باوکم و ئایا لە ڕاستیدا ئەو هەستە تاوانبارییە پاڵم پێدەنێت بۆ ئەوەی ڕازی بم بە هاوسەرگیرییەکە، هاوسەرگیریم کرد، هەستم کرد کە ئەرکی منە لە تەمەنێکی گەنجیدا هاوسەرگیری بکەم بەم شێوەیە سەرەڕای دژایەتیکردنم، بە هاوسەرگیرییەکە ڕازی بووم.

 

ڕوونیکردەوە، کە ژیانێک کە تەنها بە هاوسەرگیری کۆتایی دێت، ئەو چارەنووسەیە کە سیستەمی پیاوسالاری بۆ منداڵانی کچانی داناوە، لە کۆمەڵگەیەکی لەو جۆرەدا ژنانی گەنج بەردەوام تووشی فشاری دەروونی و سۆزداری دەبن لە شێوەی چرپەیەکی بەردەوامدا کە ئاگاداریان دەکاتەوە لەو چارەنووسەی کە چاوەڕێیان دەکات و لەو بڕیارانەی کە ئەگەر بێ هاوژین بمێننەوە بەسەریاندا دێت، ئەم ترسە، بە تایبەتی لە تێڕوانینی کۆمەڵگە ئەوەیە کە زۆرێکیان پاڵدەنێت بۆ ملکەچبوون و ناچارکردنیان، تەنانەت ئەگەر لەسەر حیسابی باشبوونی جەستەیی و دەروونیشیان بێت، هەندێک جار، ئەم پێشکەشکردنە تەنها لە بێبەشکردن و سنووردارکردندا سنووردار نییە، بەڵکو دەبێتە هۆی بەرکەوتنیان بە پێشێلکارییە جدییەکان و بە مردنیان کۆتایی دێت.

 

شوعلە س.، ڕۆژنامەنووس وتی: ساڵانە شاهیدی ئەوە دەبین کە زۆرێک لە منداڵانی کچ ڕووبەڕووی هەراسانکردن و فشاری خێزانی دەبنەوە بۆ ئەوەی هاوسەرگیری بکەن، لە زۆر حاڵەتدا ئەم منداڵە کچانە لە تەمەنێکی زۆر بچووکدا ناچار دەکرێن هاوسەرگیری بکەن و ڕۆڵی بیرکردنەوەی پیاوسالاری لەم زۆرەملێدا بە کەم سەیر نەکرێت، ئەم بیرکردنەوە بەردەوام ئەو بیرۆکەیە لە مێشکی منداڵانی کچدا بەهێزتر دەکات، ئەگەر هاوسەرگیری نەکەن ناتەواون، ئەم گێڕانەوەیە بەردەوامە هێندە ڕەگ و ڕیشەی لە مێشکی هەندێک منداڵی کچدا چەسپاوە کە ئەوانیش یەکەمایەتی دەدەن بە هاوسەرگیری، ئەم فشارە کۆمەڵایەتییە ئەوەیە کە پاڵیان پێدەنێت، کاتێک تەمەنێکی دیاریکراو تێدەپەڕن بەبێ ئەوەی هاوسەرگیری بکەن، ڕازی دەبن لەگەڵ هەر کەسێکدا، تەنانەت بەبێ ئەوەی باشی بناسن، ئەوان لە ئارەزووی خۆیانەوە ئەمە ناکەن، بەڵکو بۆ دەربازبوون لە بڕیارەکانی ئەوانی تر و فشارەکان، تەنها لە ئارەزووی بەدەستهێنانی هاوژین.

 

گیانلەدەستدانی نیلوفەر مجاور، دوای چەند ڕۆژێک لە دەستدرێژی و ئەشکەنجەدانی لەلایەن پیاوێکەوە کە بە بەڵێنی هاوسەرگیری فریوی دەدا، کۆمەڵگەی تووشی شۆک کرد، بارودۆخی ئەم کارەساتە پرسیارێکی بنەڕەتی دەوروژێنێت: بۆچی کچێکی هەرزەکار هیوایەکی زۆر بە پێشنیاری هاوسەرگیری دادەنێت کە متمانەی بە کەسێکی نامۆ بکات؟ وێناکردنی بەردەوامی "هەبوونی هاوژین" وەک تاکە پێوەر بۆ بەها و پێگەی، وا دەکات کە تووشی بەکارهێنان بێت، لە ژینگەیەکی ئاوادا، ئاسانە منداڵانی کچ فریو بدەیت کە بەدوای پێگەی کۆمەڵایەتیدا دەگەڕێن، خەونی "شۆڕشگێڕێک بە زرێپۆشێکی درەوشاوە" دەتوانێت بگۆڕێت بۆ زیانێکی قەرەبوو نەکراوە یان تەنانەت کارەساتێکی کوشندە.