ناوەندی هەواڵ

 

نیگەرانییەکانی ژینگە لە بەلوچستان پەرەدەسەنن، لەکاتێکدا کارەکانی کانگاکردنی زێڕ بەردەوامە، لەکاتێکدایە کە هۆشدارییەکانی کەمبوونەوەی سامانە سروشتییەکان و دابەزینی ئاستی ئاوی ژێر زەویە، شارەزایانی ژینگە جەخت لەوە دەکەنەوە کە نەبوونی چاودێری و هەڵسەنگاندنی هەمەلایەنە دەتوانێت ببێتە هۆی قەیرانەکان کە هەڕەشە لە کۆمەڵگە ناوخۆییەکان بکەن.

 

کۆمەڵێک ژن و منداڵی کچی بەلوچ لە گوندی سەرسیەی تەفتانێ لە کاتی ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە کاریگەرییە ژینگەیی و کۆمەڵایەتییەکانی کانگای زێڕی تەفتانێ لەلایەن هێزە ڕژێمیەکان و کارمەندانی سەر بە کانگای زێڕەوە بە توندوتیژی هێرشیان کرایە سەر، ڕاپۆرت و گرتە ڤیدیۆییەکانی ناوچەکە دەریدەخەن کە خۆپیشاندەران نەک هەر هەڕەشە و بێڕێزییان پێکراوە، بەڵکو هەندێکیان لێیان دراوە، ڕووداوێک کە نیگەرانییەکانی لەبارەی چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ داواکارییە مەدەنی و ژینگەییەکان لە بەلوچستاندا دروستکردووەتەوە.

 

داواکارییەک کە لەگەڵ سەرکوتکردندا هاتەدی

بەپێی ئەو ڕاپۆرتانەی کە سەرچاوە خۆجێییەکان بڵاویان کردۆتەوە، کۆمەڵێک ژنی نیشتەجێی گوندی سەرسیەی سەر بە پارێزگای تەفتانێ ناڕەزایەتیان دەربڕی بەرامبەر بە بەردەوامی کارەکانی کانگای زێڕ و کاریگەرییە وێرانکەرەکانی لەسەر ژینگە و سەرچاوە ئاوییەکان و زەوییە کشتوکاڵییەکانی ناوچەکە.

 

خەڵکی گوندەکان وتیان: فراوانبوونی کارەکانی کانگا لەم ساڵانەی دواییدا زیانێکی زۆری بە کێڵگە کۆنەکان و زەوییە کشتوکاڵییەکان و کانیاوەکان گەیاندووە و مەترسی لەسەر بژێوی دەیان خێزانی گوندنشین دروستکردووە، هەروەها نیگەرانییان دەربڕی لە دەستبەسەرداگرتنی بەشێک لە زەوییە میراسییەکانی گروپەکانی پەیوەست بە کانگاکان.

 

بەگوێرەی سەرچاوە خۆجێییەکان، لەم ناڕەزایەتیانەدا، هێزەکانی جێبەجێکردنی یاسا، لەگەڵ کارمەندانی مین و هێزە ئەمنییەکان، چوونەتە ناو گوندەکە و بە دروستکردنی کەشێکی ئەمنی و هەڕەشەئامێز هەوڵیانداوە پێش بە ناڕەزایەتی ژنان بگرن.

 

ژنان لە هێڵی پێشەوە

ئەو گرتە ڤیدیۆییانەی لە چالاکییەکەوە بڵاوکراونەتەوە دەریدەخەن کە ژنانی بەلوچ ڕۆڵێکی بەرچاویان هەبووە لە بەرزکردنەوەی داواکارییە ناوخۆییەکان و بەرگریکردن لە سامانە سروشتییەکانی ناوچەکە، بەڵام بە وتەی شایەتحاڵان، وەڵامدانەوەی ئەم ناڕەزایەتیانە، گفتوگۆ یان چارەسەرکردنی داواکارییەکان نەبووە، بەڵکو هەڕەشە و بێڕێزی و توندوتیژی بووە.

 

بەپێی ئەم هەواڵانە، هەندێک لە ژنانی خۆپیشاندەر ڕووبەڕووی هەڕەشەی دەستگیرکردن و تەنانەت "دیپۆرتکردنەوەی" بوونەتەوە، بەکارهێنانی ئەم جۆرە زمانە لە دژی ئەو ژنانەی کە داوای پاراستنی زەوی و ئاو و ژینگەکەیان دەکەن، توڕەیییەکی بەرفراوانی چالاکوانانی کۆمەڵگەی مەدەنی و بەکارهێنەرانی تۆڕی کۆمەڵایەتی لێکەوتەوە.

 

چالاکوانانی مافی مرۆڤ پێیان وایە ئەم پێکدادانانە تەنها ململانێیەکی ناوخۆیی نییە، بەڵکو بەشێکە لە ڕەوتێکی فراوانتر کە تێیدا ژنانی بەلوچ ڕووبەڕووی فشار و سنووردارکردنی ئەمنی زیاتر دەبنەوە کاتێک داکۆکی لە مافە کۆمەڵایەتی و ژینگەیی و یاساییەکانیان دەکەن.

 

هەروەها سەرچاوە خۆجێییەکان باسیان لەوە کردووە، کە لە کاتی ڕووداوەکەدا ژنێکی بەتەمەنی بەلوچ بریندار بووە، ژنەکە کەوتۆتە ناو چاڵێکەوە و دوای ئەوەی  پاڵیپێوەنراور لەلایەن ئەندامێکی ئاسایشیەوە، تا کاتی بڵاوبوونەوەی ئەم ڕاپۆرتە، هیچ زانیارییەکی ورد سەبارەت بە باری جەستەیی ژنەکە یان ڕادەی برینەکانی بڵاونەکراوەتەوە، بەڵام وێنە و گەواهی شایەتحاڵەکان نیگەرانییەکی جددییان لەبارەی باشی ژنەکە دروستکردووە.

 

گرتەیەکی دیکە کە بە شێوەی ئۆنلاین بڵاوبووەتەوە، پێکدادان لە نێوان هێزە سەربازییەکان و کارمەندانی کانگاکە لە لایەک و ژنانی ناڕەزایەتی لە لایەکی دیکە نیشان دەدات، دوای ئەوەی ژنێکی بەتەمەن لێی دەدرێت، هێزەکان ڕوو لە ژنێکی دیکە دەکەن کە خەریکی وێنەگرتنی دیمەنەکە بووە و دەستدرێژی دەکەنە سەری.

 

لە گرتە ڤیدیۆییەکەدا، ئەو ژنە باس لەوە دەکات، کە لەلایەن هێزەکانی ئامادەبووەوە هەڕەشەی لێکراوە و پێیان وتووە "لە دەمت دەدەین"، هەروەها باسی لەوە کردووە، کە لەلایەن هەندێک لە ئەندامانی هێزە ئەمنییەکانی کانگاکەوە بێڕێزی و قسەی ناشرینیان پێکراوە و بانگەشەی ئەوە دەکات کە یەکێکیان هەڕەشەی گەڕان بەدوای ماڵەکەیدا کردووە.

 

بڵاوکردنەوەی ئەو وێنانە شەپۆلێکی ڕەخنە و توڕەیی لای هاوڵاتیانی بەلوچ و چالاکوانانی مافی مرۆڤی لێکەوتەوە و زۆرێک داوایان کرد بکەرانی ئەو توندوتیژییە دەستنیشان بکرێن و لێپرسینەوەیان لەگەڵدا بکرێن، هەروەها نیگەرانی خۆیان لە لەناوچوونی سامانە سروشتییەکان و گوزەرانی گوندنشینان دەربڕی.

 

ناڕەزایەتییەکانی دانیشتووانی سەرسیە تەنها لە پرسی خاوەندارێتی زەویدا سنووردار نییە، وتیان: کارەکانی کانگا لەم ساڵانەی دواییدا سەرچاوەی ئاوی کەمکردووەتەوە، کانیاوەکانی وێران کردووە، باخ و زەوییە کشتوکاڵییەکانیش مەترسییەکی جددی دروستکردووە.

 

بە وتەی دانیشتووان، بەردەوامبوونی ئۆپەراسیۆنەکانی دەرهێنان بەبێ هەڵسەنگاندنی گشتگیری کاریگەرییە ژینگەییەکان و بەبێ ڕەزامەندی کۆمەڵگە ناوخۆییەکان، دەتوانێت ببێتە هۆی قەیرانی قووڵتر لە پێکهاتەی ئابووری و کۆمەڵایەتی هەرێمدا، زۆرێک لە خێزانە گوندنشینەکان بۆ بژێوی ژیانیان پشت بە کشتوکاڵ و باخداری دەبەستن و لەدەستدانی ئەم سەرچاوانە بە واتای لەدەستدانی تاکە سەرچاوەی داهاتیان دەبێت.

 

مێژوویەکی دوور و درێژی ناڕەزایەتییەکان

ناڕەزایەتییەکان دژی کانگای زێڕی تەفتانێ تازە نییە، دانیشتووانی ناوچەکە دژایەتی خۆیان بۆ کارەکانی کانگاکان و فراوانکردنی چالاکییەکانی کانگاکە بەدرێژایی ساڵ دەربڕیوە، دانیشتووانی شاری تەفتانێ و ناوچەکانی دەوروبەری چەندین دانیشتنیان لە شوێنی کانگاکە ڕێکخستووە و داوای وەستاندنی ئەو چالاکییانە دەکەن کە دەوترێت ژینگەیان تێکداوە و دەستدرێژییان کردووەتە سەر زەوییەکانیان، لە هەندێک حاڵەتدا ئەم ناڕەزایەتیانە لەگەڵ هێزە ئەمنییەکان پێکدادانی دروستکردووە و ژمارەیەک هاوڵاتی بەلووچ و کەسوکاریان لە شارەکانی خاش و تەفتانێ لە پێوەندی ناڕەزایەتییەکان لە دژی چالاکییەکانی کانگاکان دەستبەسەر کراون.

 

لێپرسینەوە لەبری سەرکوتکردن

لە کاتێکدا دانیشتووانی شاری سەرسیە داوای لێکۆڵینەوە لە ناڕەزایەتییەکانیان و پاراستنی سامانە سروشتییەکان و ڕێزگرتن لە مافی پێکهاتە ناوخۆییەکان دەکەن، ئەو وێنانەی کە لە شەڕ و پێکدادانەکانی ئەم دواییەدا بڵاوبوونەتەوە، پرسیاری جددییان لەسەر چۆنیەتی مامەڵەکردن لەگەڵ ناڕەزایەتییە مەدەنییەکانی بەرپرسان دروستکردووە.

 

دانیشتووان جەخت لەوە دەکەنەوە، کە ئارەزووی ئەوان ڕووبەڕووبوونەوە نییە، بەڵکو پاراستنی ئەو زەوییە و سەرچاوە ئاوییەکان و ژینگەیە کە نەوەکان تێیدا ژیاون، داواشیان لە دامەزراوە بەرپرسەکان کردووە لەبری پەنابردنە بەر ڕووبەڕووبوونەوەی توندوتیژانە، چارەسەری نیگەرانییەکانی خەڵک بکەن، هەروەها ڕێگری لە دووبارەبوونەوەی ئەو ڕووداوانە بکەن کە هەڕەشە لە ئاسایش و کەرامەتی هاوڵاتیان دەکەن.