ئەسما محەمەد

 

قامیشلۆ-لە قۆناغێکی سەرەکی و هەستیاردا لە مێژووی هاوچەرخی سووریادا، کە بە خێراتربوونی گۆڕانکارییە سیاسییەکان و یەکگرتنی پڕۆژەکانی سەرلەنوێ داڕشتنی دەوڵەت و پێکهاتە دەستووری و دامەزراوەییەکانی، پێگەی ژن وەک یەکێک لە دیارترین بابەتەکان سەرهەڵدەدات کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت یان دوابخرێت، لە نێوان ئەم گۆڕانکارییە قووڵانەدا، نیگەرانییەکان لەسەر کەمبوونەوەی بوونی ژنان لە پۆستەکانی بڕیاردان و ئەگەری سەرهەڵدانەوەی ئەو پەراوێزخستنە و دوورخستنەوەیەی کە ژنانی سووریا بۆ دەیان ساڵە بەرگەی گرتووە، سەرەڕای بەرخۆدانی بەرچاویان لە سەرانسەری بوارە جیاوازەکاندا، سیاسی، کۆمەڵایەتی و تەنانەت لە بواری بەرگریدا، پەرەدەستێنێت.

 

لە هەنگاوێکی بەرچاودا، بە ئامانجی بەهێزکردنی ڕۆڵی ژنان لە داڕشتنی داهاتووی سووریا، ١٧ی ئادار، کۆنفرانسێکی گەورە بە سەرپەرشتی کۆنگرەی ستار لە قامیشلۆ بەڕێوەچوو، لە کۆنفرانسەکەدا، ژمارەیەکی زۆر لە ژنان لە باکگراوندەکانی جیاوازەوە کۆکرانەوە بۆ گفتوگۆکردن لەسەر ئاستەنگەکانی بەردەم ژنانی سووریا و ڕێگاکانی پاراستنی مافەکانیان لە ژێر ڕۆشنایی گۆڕانکارییە سیاسییەکانی ئێستا.

 

بانگهێشتکردنی ئەم کۆنفرانسە هەنگاوێکی پێشکەوتووانە بەرەو گەڕاندنەوەی پرسی ژنان بۆ ناو دڵی وتاری گشتی نەتەوەیی، نەک تەنها وەک داواکارییەکی مافخوازانە، بەڵکو وەک توخمێکی بنەڕەتی لە بونیادنانی داهاتوویەکی دیموکراتیک دادپەروەر و هاوسەنگدا.، ئەم کۆنفرانسە گرنگییەکی زیاتر بەدەست دەهێنێت چونکە سەکۆیەک بۆ ژنان لە پاشخانی جیاواز دەڕەخسێنێت بۆ کۆبوونەوە و ئاڵوگۆڕی دیدگا و ئەزموونەکان و داڕشتنی پێگەیەکی یەکگرتووی ژنان کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگەکانی ئێستای هەبێت و کاریگەری لەسەر ڕەوتی چارەسەری سیاسی لە سووریادا هەبێت.

 

هەروەها کۆنفرانس شوێنبێک بۆ گفتوگۆی قووڵ سەبارەت بە میکانیزمەکانی بەرزکردنەوەی ڕۆڵی ژنان و دەستەبەرکردنی بەشداریکردنی کاریگەریان لە بوارە جیاوازەکاندا پێشکەش دەکات، بەتایبەتی بە لەبەرچاوگرتنی ئاماژە ڕوونەکان بۆ دابەزینی ئەم ڕۆڵە لە هەندێک پرۆسەی سیاسی ئێستادا، ئامانجی کۆنفرانسەکە لە قۆناغی دەستنیشانکردنەوە بۆ قۆناغی کردار و ڕێکخستن لە ڕێگەی پەرەپێدانی دیدگایەکی ستراتیژی هەمەلایەنە کە بناغەیەکی ڕوون بۆ ئامادەبوونی ژنان لە قۆناغی داهاتوودا دادەنێت و ڕێگری لە پەراوێزخستن یان دوورخستنەوەیان لە پێگەی دەسەڵات دەکات.

 

”جاڕنامەی دەستووری و پێکهێنانی حکومەت ڕەنگدانەوەی بوونی ژنان نەبوو”

ئامینە ئۆسێ، وتەبێژی لیژنەی پەیوەندییە دیپلۆماسییەکان لە کۆنگرەی ستار، ڕایگەیاند، کە ئامانجی سەرەکی ئەم کۆنفرانسە بەدامەزراوەییکردنی چالاکیی ژنان و یەکخستنی هەوڵەکانە لە چوارچێوەیەکی ڕێکخراودا کە توانای ڕووبەڕووبوونەوەی ئاستەنگە پەرەسەندووەکانی هەیە، بەتایبەتی لە ژێر ڕۆشنایی ئەو گۆڕانکارییە خێرایانەی لە سووریا ڕوودەدەن، کە لە ئەنجامدا ڕاستیەکی نیگەرانکەری بەخۆیەوە بینیوە کە بە زیادبوونی پەراوێزخستنی ژنان و کەمبوونەوەی ئامادەبوونیان تایبەتمەندە لە کایە جیاوازەکانی سیاسی و دامەزراوەیی.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، قۆناغی ئێستا بەڕوونی کەلێنێکی گەورەی لە نێوان بەرخۆدانی ژنان و ئاستی ڕاستەقینەی نوێنەرایەتیکردنیان لە پێکهاتە سیاسی و بەڕێوبەریەکاندا دەرخستووە، هەروەها پێشهاتەکانی ئەم دواییە بەتایبەت ئەوانەی پەیوەستن بە ڕاگەیاندنی دەستووری و پێکهێنانی حکومەتەوە، ڕەنگدانەوەی ئامادەبوونێک نەبووە کە شایستەی ڕۆڵی ژنان بێت، مسۆگەری بەشداریکردنی کاریگەریان لە بڕیارداندا نەدەکرد، ئەمەش پرسیار لەسەر داهاتووی ژنان دروست دەکات، کۆنفرانسەکە تیشکی خستە سەر کۆمەڵێک تەوەری سەرەکی کە دەست لە ناوەڕۆکی پرسی ژنان دەگرن، لە پێش هەموویانەوە تەوەری سیاسی، کە تیایدا گفتوگۆیەکی قووڵ و بەرفراوان سەبارەت بە شێوەی سووریای داهاتوو ئەنجامدرا، لەگەڵ میکانیزمەکانی دەستەبەرکردنی بەشداریی ژنان لە ژیانی سیاسیدا بەشێوەیەکی ڕاستی و کاریگەر، بۆ ئەوەی ئامادەبوونیان تەنها لە نوێنەرایەتی فەرمیدا سنوردار نەبێت، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ ئەوەی کاریگەری ڕاستەوخۆ لە داڕشتنی سیاسەتی گشتی و کاریگەردا بگرێتەوە داڕشتنی ئەو بڕیارە چارەنووسسازانە کە تایبەتمەندییەکانی قۆناغی داهاتوو دیاری دەکەن.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، یەکێک لەو پرسە دیارانەی باسکراوە، داڕشتنی دەستووری سووریا بووە، بەشداربووان جەختیان لەوە کردەوە، کە هەر دەستوورێک کە بە ڕوونی و ڕاشکاوانە مافەکانی ژنان مسۆگەر نەکات و بنەمای یەکسانی ڕاستەقینە نەچەسپێنێت، ناتەواوە و بێتوانای بەدیهێنانی دادپەروەری دەبێت.

 

جەختی لەوەشکردەوە، گفتوگۆکان باسیان لە یاساکانی پەیوەست بە ژنان کردووە، بەتایبەتی یاساکانی باری کەسی، هەروەها پێویستی پێداچوونەوە بەم یاسایانە کرا بۆ ئەوەی لەگەڵ بنەماکانی دادپەروەری و یەکسانی، دەستەبەرکردنی کەرامەت و مافەکانی ژنان بگونجێت، لە گفتوگۆکاندا دەستیان خستە سەر ئەزمونی ڕۆژئاوای کوردستان کە زیاتر لە ١٤ ساڵ دەخایەنێت، لەو ماوەیەدا ژنان توانیویانە نموونەیەکی یاسایی و ڕێکخراوەیی دیموکراتیکی بونیاد بنێن کە بتوانێت ببێتە بناغەیەک بۆ داڕشتنی یاسای دادپەروەرتر لە سەرانسەری وڵاتدا.

 

”یەکگرتنی دامەزراوەیی پرسێکی هەستیارە”

ئامینە ئۆسێ وتی: لە کۆنفرانسەکەدا پرسی یەکخستنی دامەزراوەیییش گفتوگۆ کرا، کە لە ئێستادا بابەتێکی هەستیارە، کە گرنگیدان بە چۆنیەتی دڵنیابوون لە بەشداریکردنی ژنان لەم پرۆسەیەدا بوو، بەتایبەتی لەو دامەزراوانەی کە لەگەڵ پێکهاتە ناوەندییەکان تێکەڵ دەبن، گفتوگۆکان تەنها لە لایەنە سیاسی و دەستوورییەکانەوە سنووردار نەبوون، بەڵکو درێژبوونەتەوە بۆ تەوەری پاراستن کە بە یەکێک لە گرنگترینەکان دادەنرا، بە لەبەرچاوگرتنی ئاستەنگە ئەمنی و کۆمەڵایەتییەکانی بەردەم ژنان، نەبوونی میکانیزمی پاراستنی کاریگەر، ژنان بەرەوڕووی مەترسی زیاتر دەبنەوە و توانای بەشداریکردنی کاریگەرانەیان لە ژیانی گشتیدا سنووردار دەکات.

 

ڕوونیشیکردەوە، ئەزموونی ڕۆژئاوای کوردستان سەلماندی کە ژنان بە تایبەتی ژنانی کورد ناتوانن مافەکانی خۆیان دەستەبەر بکەن یان دەستکەوتەکانی خۆیان بپارێزن، بەبێ ئەوەی هێزی ڕێکخراوی ژنان کە توانای بەرگری لێکردن و پاراستنی دامودەزگاکانیان هەبێت، هەروەها زۆر گرنگە جەخت لەسەر گرنگی بەشداری یەکینەکانی پاراستنی ژنان ”یەپەژە” بکرێتەوە لە پێکهاتە تازە پێکهێنراوەکاندا، کە ڕەنگدانەوەی تایبەتمەندی و کولتووری ناوازەی هەرێمە، هەروەها دەستەبەرکردنی نوێنەرایەتی ژنان وەک هێزێک کە بەرگری لە مافەکانیان دەکات.

 

جەختی لە پێویستی ڕەچاوکردنی بۆچوونی ئەو هێزانەی ژنان کرد لە پرۆسەی ڕێکخراوەیی و پێکهاتەسازیدا، هەروەها پاراستنی ڕۆڵی مێژوویی و پێگەی خۆیان وەک بەشداربووی کارا لە داکۆکیکردن لە مافەکانی ژنان، دووپاتی کردەوە، کە بەشداریکردنی ژنان لە پاراستن و بەرگریدا تەنها ڕێوشوێنێکی ئەمنی نییە، بەڵکو نموونەیەکی دیموکراتیکیش بەرجەستە دەکات کە لەسەر بنەمای بەشداریی ژنان لە بوارە جیاوازەکاندا دامەزراوە، ئەمەش بوونی ئەوان وەک توخمێکی بنەڕەتی لە بونیادنانی کۆمەڵگەدا بەهێز دەکات.

 

ئامینە ئۆسێ ئاماژەی بەوەدا، کە ئەو چوار تەوەرەی لە کۆنفرانسەکەدا باسکراون، دەگۆڕدرێن بۆ دەرئەنجامی پراکتیکی، بەڵگەنامەیەکی گشتگیر ئامادە دەکرێت، کە ڕاسپاردە و بڕیاری سەرەکی لەخۆدەگرێت، بۆ ئەوەی ببێتە نەخشەڕێگایەک بۆ ڕێکخراوەکانی ژنان لە قۆناغی داهاتوودا، هەروەها ئەم بەڵگەنامەیە لەگەڵ گروپە جیاوازەکانی ژنان هاوبەش دەکرێت بۆ یەکخستنی هەوڵەکان و کارکردن بۆ بەدیهێنانی ئەو داواکارییانە لەسەر ئاستی سیاسی و دەستووری و یاسایی، جگە لە بوارەکانی پاراستن و داکۆکیکردن.

 

هەروەها داوای کرد کە بەشداریکردن فراوانتر بکرێت بە بەشداریکردنی ژنان لە پاشخانی جیاواز، لەگەڵ ڕێکخراوەکانی کۆمەڵگەی مەدەنی، چالاکوانانی سیاسی، یەکەکانی پاراستنی ژنان، بۆ پەرەپێدانی دیدێکی یەکگرتوو و هەڵوێستێکی هاوبەش کە ڕەنگدانەوەی خواستەکانی ژنان لە سووریا بێت، لەگەڵیدا قۆناغی داهاتوو پێویستی بە کردەوەی پێکەوەی ڕێکخراو و دیدێکی ڕوون و ئیرادەیەکی بەهێز هەیە بۆ دڵنیابوون لەوەی کە ژنان هاوبەشی بناغەی بن لە داڕشتنی داهاتووی سووریا و دەنگەکانیان ببێتە هێزێکی چالاک و کاریگەر کە توانای دووپاتکردنەوەی بوونی خۆیان و پاراستنی مافەکانیان لە هەموو بوارەکاندا هەبێت.