لاڤە کوردە

 

ناوەندی هەواڵ- ڕۆژی جیهانی منداڵانی بێسەروشوێن، هەموو ساڵێک لە ٢٥ی ئایاردا لە ئاستی جیهانیدا بەڕێوەدەچێت بۆ هۆشیارکردنەوەی خەڵک سەبارەت بە منداڵە بیسەروشوێنبووەکان، ئاهەنگ گێڕان بۆ ئەو منداڵانەش کە بە پارێزراوی لەگەڵ خێزانەکانیان یەکتریان گرتەوە، هەروەها داکۆکیکردن لە هەوڵە بەردەوامەکانی گەڕانی جیهانی.

 

یەکێک لە سەرۆکەکانی ئەمریکا بەناوی ڕۆناڵد ڕیگان، بۆ یەکەمجار ٢٥ی ئایاری وەک ڕۆژی نیشتمانی منداڵانی ونبوو لە ساڵی ١٩٨٣ڕاگەیاند، تا ساڵی ٢٠٠١ داکۆکیکردنی جیهانی بە سەرۆکایەتی سەنتەری نێودەوڵەتی بۆ منداڵانی ونبوو و هەراسانکراو (ICMEC) و منداڵانی ونبوو لە ئەوروپا بەرزکردەوە بۆ ڕێوڕەسمێکی نێودەوڵەتی.

 

منداڵان بە پلەی یەکەم بەهۆی ڕاکردن لە ماڵەوە بۆ ڕزگاربوون لە دەستدرێژی یان ململانێی خێزانیی،  یان ڕفاندن لەلایەن ئەندامانی خێزانەوە کە سەرپەرشتی نەکراون، ون دەبن، هەروەها فشاری کۆمەڵایەتی یان ئەکادیمی توند، یان هەستکردن بە گۆشەگیری و بێ پشتیوانی، دەتوانێت ببێتە هۆی ئەوەی منداڵ هەوڵ بدات و لە ژینگەکەی ڕزگاری بێت، یان ڕفاندن و بازرگانیکردن بە تاوانباران لە کاتێکدا کە بەشێکی زۆر کەم لە کەیسەکان پێکدەهێنن، ئەمانە مەترسیدارترین سیناریۆکانن. بازرگانیکردن بە سێکسی منداڵان، تاوانباران و نێچیرەکان (هەم لە ئۆفلاین و چ ئۆنلاین) منداڵان بە زۆر، ڕاکێشان، یان ناچار دەکەن بۆ ناوچەی نامۆ بۆ سێکسی بازرگانی یان کار، هەرچەندە زۆرجار بۆ پارە یان بەهۆی هێرشی نێچیرەوە ڕوودەدەن.

 

لە ئاستی جیهانیدا ساڵانە سەدان هەزار منداڵ بێسەروشوێن دەبن، هەرچەندە شێواز و پێناسەکانی ڕاپۆرتکردن جیاوازن. زۆربەی ئەم کەیسانە بە خێرایی چارەسەر دەکرێن، بەڵام هەموو منداڵێکی ونبوو ڕووبەڕووی هەراسانکردن و بازرگانیکردن، یان زیانێکی زۆر دەبێتەوە.

 

لە ئەمریکا ساڵانە نزیکەی ٣٥٠ هەزارو بۆ ٤٦٠ هەزار منداڵی ونبوو تۆمار دەکرێن.

لە ئەوروپا بە مەزەندەکردن ساڵانە ٢٥٠ هەزار منداڵی ونبوو تۆمار دەکرێن، ئەو منداڵانەی بێسەروشوێنن لە سەرانسەری ئەوروپا ساڵانە بە تێکڕایی یەک منداڵ لە هەر دوو خولەکێکدا دیار نامێنێت.

بۆ نەتەوەکانی تر: خەمڵاندنی ساڵانە بریتین لە نزیکەی ١١٢ هەزار منداڵی بیسەروشوێن لە بەریتانیا، ١٠٠ هەزار لە ئەڵمانیا، ٩٦ هەزار لە هیندستان و ٤٥ هەزار لە کەنەدا.

 

منداڵانی کورد زیانبەرکەوتووی شەڕی داگیرکەران بەرامبەر گەلی کورد بوون

لە کاتێکدا هیچ داتایەکی دیمۆگرافی جیهانی نییە کە نیشان بدات گەلی کورد زۆرترین منداڵی ونبوویان هەیە لە جیهاندا بە گشتی، بەڵام دانیشتوانی کورد لە ڕووی مێژووییەوە تووشی ڕێژەی وێرانکەری بێسەروشوێنکردنی زۆرەملێ و بێسەروشوێنکردنی منداڵ بوون، ئەمە دەرئەنجامی ڕاستەوخۆی دەیان ساڵ شەڕ و جینۆساید و توندوتیژی تائیفییە لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستداو بە تایبەت شەڕی وڵاتانی داگیرکەری کوردستان لەسەر گەلی کورد، کە ئەویش لە تورکیاو ئێران و سووریا، لەلایەن ڕژێم و دەسەڵاتە داگیرکەرەکانەوە بەرامبەر نەتەوەی کورد ئەنجامدراوە، تێیدا منداڵان زیانبەرکەوتووی هەمیشەیی بوون.

 

لە کاتی هەڵمەتەکانی ڕژێمی عێراق دژی کورد، بە مەزەندەکردنی ١٨٢ هەزار کورد لەکاتی ئەنفالدا بە زۆر بێسەروشوێن کران. سەدان منداڵی کورد لەو هێرش و جینۆسایدانەدا لە خێزانەکانیان جیاکرانەوە، هەروەها لەکاتی کیمیابارانی هەڵەبجە لە ساڵی ١٩٨٨ منداڵان لە خیزانەکانیان دابران و رەوانەی نەخۆشخانەکانی ئێران کران، دەیان خێزان هێشتا بەدوای منداڵەکانیاندا دەگەڕێن، لە ئێستادا زیاتر لە  ٢٠٠ منداڵ لە دوای کیمیابارانی هەڵەبجە بێ زانیاری ماونەتەوە، لانیکەم ١٨ کەسی ونبوو دەستنیشانکراون و شوێنیان دیاریکراون. بەڵام ژمارەی وردی دۆزینەوە فەرمییەکان نزیکەی ٨ بۆ ١٠ منداڵە، چونکە هەندێکیان چاوەڕێی چارەسەرکردنن یان ئەنجامی پشکنینی DNA دەکەن.

 

هەروەها لەکاتی ململانێی داعش لە ساڵی ٢٠١٤ تا ٢٠١٧، پێکهاتەی ئێزدی لە شنگال کرایە ئامانج. هەزاران منداڵی ئێزدی ڕفێندراون و  زۆرینەیان تا ئێستاش بیسەروشوێنن، زۆرینەی ئەو منداڵانەی ڕفێدران دەستدرێژییان کرایەسەرو بازرگانیان پێوەکرا.

 

لە ساڵی ٢٠٢٤ ڕێکخراوی ڕزگارکردنی منداڵان ئاشکرایکرد کە چارەنووسی نزیکەی هەزارو ٣٠٠ منداڵی ونبووی ئێزدی دوای ١٠ ساڵ لە جینۆسایدی دەوڵەتی ئیسلامی نادیارە، بەپێی ئاماری ڕێکخراوەکان، پێدەچێت ٣٠٠ ب٠ ٤٠٠ لەو منداڵە ونبووانە هێشتا لە دیلیدا لە ژیاندا بن،  زیاتر لە  سێ هەزارو ٥٠٠ ئێزدی لە ماوەی ساڵانی ڕابردوودا ڕزگارکراون کە نزیکەی دوو هەزاریان یان منداڵ بوون.

 

لە کۆتاییدا ساڵانە، بە دروشمی جیاواز باس لە منداڵانی بێسەروشوێن بوو دەکرێت، بەڵام نەنتواندراوە کاری پێویست بکرێت بۆ دۆزینەوەو گەڕانەوەی منداڵان بۆ ناو بنەماڵەکانیان، یاخود دیاری کردنی ناسنامەیان، دەسەڵاتداران و سیستمەکان خۆیان بوونەتە هۆکارێک بۆ بیسەروشوێن بوونی زیاتری منداڵان.