ناوەندی هەواڵ

 

شاری فاشر لە باکووری دارفۆر لە کاتی کۆنترۆڵکردنی شارەکەدا لەلایەن هێزەکانی پشتیوانی خێراوە، تاوانی ترسناکی بەخۆیەوە بینی، لەوانە کوشتن و ئەشکەنجەدان و برسێتی، هەروەها منداڵان و ژنان لە ڕێگەی دامەزراندنی زۆرەملێ و دەستدرێژی سێکسییەوە کرانە ئامانج.

 

ڕاپۆرتێکی نوێ کە لەلایەن ڕێکخراوی لێبوردنی نێودەوڵەتییەوە ١ی تەموز بڵاوکرایەوە، ڕادەی ئەو دڕندەییانەی ئاشکرا کرد کە لەلایەن ڕێکخراوی تیرۆریستی داعشەوە لە شاری فاشر و دەوروبەری لە شاری دارفۆری باکوور لە نێوان سەرەتای ساڵی ٢٠٢٤ تا تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ ئەنجامدراون.

 

ڕێکخراوەکە پێشێلکارییەکانی بە "پەڵەیەک لەسەر ویژدانی مرۆڤایەتی" پێناسە کردووە، جەختی لەوە کردووەتەوە، کە ململانێی سودان بووەتە شەڕێک دژی خەڵکی مەدەنی، هەروەها زۆرجار منداڵان بە ئەنقەست دەکرێنە ئامانج نەک تەنها زیانێکی بارمتە.

 

بە ئامانجگرتنی خەڵکی مەدەنی و منداڵان

لە ڕاپۆرتەکەدا، کوشتن و برینداربوون و لێدان و ئەشکەنجەدان و دەستبەسەرکردن، جگە لە دەستدرێژی و کۆیلایەتی سێکسی و کاری زۆرەملێ بەڵگەی لەسەرە، هەروەها سەدان هەزار منداڵ تووشی ئاوارەبوون بوون، ژمارەیەکی زۆریان لە کاتی هێرشکردن یان لەکاتی هەڵاتندا مەترسی مردنیان لەسەرە، لەکاتێکدا ژمارەیەکی بێکۆتای دیکە بێ باوک بوون، بەتەمەناکان و خاوەن پێداویستییە تایبەتەکان ڕووبەڕووی مەترسیی ئاڵۆزتر بوونەتەوە، لەوانە وازهێنان، بە ئامانجگرتن و ڕەتکردنەوەی یارمەتییە سەرەتاییەکان.

 

هەروەها لە ڕاپۆرتەکەدا، تیشکی خستۆتە سەر بەکارهێنانی زمانی ڕەگەزپەرستانە لەلایەن هێزەکانی پشتیوانی خێرا لەکاتی هێرشەکاندا، وەک ئاماژەدان بە خەڵکی مەدەنی جگە لە عەرەب بە "فولانی"، کە کارێکە لە چەندین شایەتحاڵیدا بەڵگەی لەسەرە.

 

گەمارۆدانی فاشر و برسێتی دانیشتووانەکەی

ڕوونی کردەوە، کە تا کۆتایی ساڵی ٢٠٢٣ هێزەکانی پشتیوانی خێرا دەستیان بەسەر چوار لە پێنج پایتەختی دارفوردا گرتووە و تەنها شاری فاشر ماوەتەوە، لە ساڵی ٢٠٢٤دا، هێزی ئاسمانی بەریتانیا هێرشی سیستماتیکی کردە سەر گوندەکانی دەوروبەری شارەکە کە زۆربەیان زغاوی بوون و ماڵەکانیان سووتاند دوای ئەوەی دانیشتووانەکەیان ئاوارەبوون، ئامانج لێی ئەوە بوو کە ناوچەکان جێگەی نیشتەجێبوون نەبوون و ڕێگریکردن لە گەڕانەوەی ئاوارەکان، بە شێوەیەک کە لەگەڵ پاکتاوکردنی نەتەوەیی بگونجێت.

 

ڕاپۆرتەکە پشتڕاستی کردەوە، کە هێزەکانی پشتیوانی خێرا لە نێوان مانگی ئایاری ٢٠٢٤ و تشرینی یەکەمی ٢٠٢٥ گەمارۆیەکی خنکێنەری بەسەر شاری فاشردا سەپاندووە و ڕێگری لە چوونە ژوورەوەی خۆراک و یارمەتییەکان کردووە و نزیکەی ڕۆژانە تۆپبارانی شارەکە دەکات، ئەمەش بووە هۆی برسێتییەکی بەرفراوان و دانیشتووانەکەی ناچار کرد کەپەک بخۆن، کە خۆراکێکە بە شێوەیەکی گشتی بۆ ئاژەڵەکان تەرخان دەکرێت، دایکان بەدەست بەدخۆراکییەکی زۆرەوە دەناڵێنن، ئەمەش وایکردووە نەتوانن شیرییان بە کۆرپەکانیان بدەن و لە ئەنجامدا منداڵێکی زۆر گیانیان لەدەستداوە.

 

هێرشی کۆتایی و کۆمەڵکوژییەکان

ڕوونیکردووەتەوە، کە لە مانگی تشرینی یەکەمی ساڵی ٢٠٢٥ هێزەکانی پشتیوانی خێرا هێرشی کۆتایی خۆیان بۆ سەر فاشر دەستپێکردووە، خەڵکی مەدەنی هەوڵی کۆچکردنیاندا، بەڵام خۆیان لە زەویەکەدا بیینیەوە کە تۆڕەکە درێژییەکەی ٥٧ کیلۆمەتر بوو گیریان خواردووە، کۆمەڵکوژییەکی بەرفراوانی بەدوای خۆیدا هێنا و ڕێکخراوەکە گەواهیدا کە ٧٠ ڕزگاربووی بەڵگەدار کرد، کە شایەتحاڵی لەسێدارەدانی بەکۆمەڵ و ئەشکەنجەدان و بارمتەگرتن بوون، بەپێی وتەی یەکێک لە شایەتحاڵەی ژن، زیاتر لە هەزار تەرمی بینیوە کە لەناو بەرمەکەدا کەوتوون و منداڵانیش لە دیارترین زیانبەرکەوتوو بوون.

 

توندوتیژی سێکسی و ڕفاندن و دامەزراندنی منداڵان

ڕاپۆرتەکە دەستدرێژی و توندوتیژی سێکسی بەربڵاوی بەڵگەدار کردووە، لەنێویاندا کەیسەکانی منداڵانی کچی تەمەن خوار ١٨ ساڵ، خەڵکی مەدەنی لە دۆخێکی خراپدا ڕاگیراون، لێدان و بێبەشکردنی خۆراک و ئاو و بڵاوبوونەوەی نەخۆشی، هەندێک لە دەستگیرکراوەکان لە کۆنتێنەرەکانەوە فڕێدرانە دەرەوە، کە وا گریمانە دەکرێت مردوو بن، پێش ئەوەی دووبارە ئەشکەنجە بدرێنەوە، هەروەها لە ڕاپۆرتەکەدا ئاماژە بە زۆرەملێکردنی منداڵان کراوە، چ لە گروپە عەرەبییەکانی دڵسۆز بۆ هێزەکانی پشتیوانی خێرا و چ لە منداڵانی ڕفێنراو لە گوندەکانی عەرەبیی، کە لە شەڕ و کۆکردنەوەی زانیاری هەواڵگری و مەڕداریدا بەکارهێنراون.