ئەسما فەتحی

 

قاهیرە- لە سەردەمێکدا کە قەیرانەکانی بەردەم ژنان لە ناوچەی عەرەبی زیاتر دەبن، خەبات بۆ مافەکانی ژنان چیتر لە سنووری تاک وڵاتدا قەتیس نەماوە، زۆرێک لە پرسەکان لەیەکتر تێکەڵاو و هاوشێوە بوون، لە یاساکانی باری کەسییەوە تا هەڵاواردن لەناو خێزاندا، تا دەگاتە ئەو توندوتیژییە یاسایی و کۆمەڵایەتیانەی کە ژنان بە پلەی جیاواز تووشی دەبن، ئەم لێکچوونە پێویستییەکی گەشەسەندوو بۆ بونیادنانی کەشی ژنانە نێودەوڵەتییەکان دروستکردووە کە توانای ئاڵوگۆڕی ئەزموون و فشاری بەکۆمەڵ و ڕووبەڕووبوونەوەی ئەو پاشەکشانەیان هەبێت کە هەڕەشە لە دەستکەوتەکانی ژنان دەکەن لە زیاتر لە وڵاتێکی عەرەبیدا.

 

"ائتلاف حرة" وەک یەکێک لە نموونەی ژنە عەرەبییەکان دیارە کە هەوڵدەدات هەوڵێکی هاوبەشی ناوچەیی بونیاد بنێت کە لە پرسەکانی ژنان لە ناوچەی عەرەبیدا سەرچاوەی گرتووە، بیرکردنەوە لە میکانیزمەکانی هاودەنگی و کردەوەی بەکۆمەڵ، لە دەرەوەی سنوورە تەسکەکانی جوگرافی.

 

بۆ زانیاری زیاتر دەربارەی چەمکی هاوپەیمانییەکە، سروشتی پرسە هاوبەشەکانی نێوان ژنانی عەرەب، چۆن تۆڕی ناوچەیی دەتوانێت کاریگەرییەکی ڕاستەقینە لەسەر ئاستی ناوخۆیی دروست بکات، ئەو ئاستەنگە ئاڵۆزانەی کە ڕووبەڕووی کردەوەی ژنانی بەکۆمەڵ دەبنەوە، گرنگی بونیادنانی نموونەی بەشداریکردن و دیموکراتی زیاتر لەناو تۆڕە ناوچەییەکان، ئاژانسەکەمان چاوپێکەوتنێکی لەگەڵ دیما دبوس، بەڕێوەبەری ناوچەیی بۆ ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا لە “یەکسانی ئێستا” ئەنجامدا.

 

چۆن لە چەمکی "هاوپەیمانی ئازاد" دەڕوانن و چی پاڵنەرێک بوو بۆ ئەم ژمارەیە لە ڕێکخراوەکانی ژنانی  عەرەبی بۆ ئەوەی پێکەوە کاربکەن؟

وتی: پێم وایە چەمکی "ائتلاف حرة"  "هاوپەیمانی ئازاد" بە پلەی یەکەم لە وەدیهێنانی کۆمەڵێک کۆمەڵەی ژنان لە جیهانی عەرەبیدا سەرچاوەی گرتووە کە ئێمە ڕووبەڕووی کێشەی هاوبەش دەبینەوە، هەرچەندە ئێمە باسی ٢٢ وڵاتی عەرەبی دەکەین، بەڵام مێژوویەکی هاوبەش و کولتوورێکی هاوبەش و زۆرجاریش یەک خاڵی ئاماژەی ئایینی هەیە کە کاریگەری لەسەر یاسا و کۆمەڵگەکان هەیە.

 

بۆیە بۆمان دەرکەوت کە پرسگەلێک هەن بە ڕوونی ژنان لە ناوچەی عەرەبیدا یەکدەخەن و بەمجۆرە، کارکردن بە کۆمەڵ لەسەریان ڕێگە بە ئەنجامێکی خێراتر و کاریگەرتر دەدات لە کارکردنی تاکەکەسی.

 

لە ئێستادا، ئێمە لە ١٧ ڕێکخراوەوە نزیکین کە لە ٩ وڵاتی عەرەبیدا بڵاوبوونەتەوە: میسر، لوبنان، فەڵەستین، ئوردن، عێراق، مەغریب، جەزائیر، تونس، و بەحرەین، هەموو ئەم دامەزراوانە بەهۆی ئەوەی پێیان وایە تۆڕی ناوچەیی بووەتە پێویستییەک نەک شتێکی خۆشگوزەرانی.

 

سروشتی ئەو پرسە هاوبەشانەی بەردەم ژنان لە ناوچەی عەرەبی چۆن دەبینن؟

ئەگەر بۆ نموونە سەیری یاساکانی خێزانەکان بکەین لە زۆربەی وڵاتانی عەرەبیدا، بۆمان دەردەکەوێت کە کێشە بنەڕەتییەکە لە خودی چەمکی سەرپەرشتیکردنەوە سەرچاوە دەگرێت، کە هەمیشە پیاو لە پلەی یەکەمدایە، لە کاتێکدا ژن لە پلەی دووەمدایە، ئەم چەمکە بە تەنها کلیلی تێگەیشتنە لە ڕادەی هەڵاواردن کە لە یاساکانی خێزاندا هەیە.

 

لەمەوە چەندین قەیران سەرچاوە دەگرن؛ ژن زۆر خێراتر لە پیاو سەرپەرشتی لەدەست دەدات، تەنانەت ئەگەر شایستەش بێت، ئەگەر دووبارە هاوسەرگیری بکاتەوە، لەوانەیە لە منداڵەکانی بێبەش بکرێت، لەکاتێکدا، پیاو لەکاتی هاوسەرگیری دووبارەدا سەرپەرشتی لەدەست نادات، بە هەمان شێوە لە حاڵەتەکانی جیابوونەوە یان مردندا، دانپێدانانێکی ڕاستەقینە بە بەشداریی ژنەکە لە بونیادنانی سامانی خێزانەکەدا نییە، هەرچەندە ساڵانێکی زۆرە بەشداری لە کار و خەرجکردن و پشتیوانیدا کردبێت، ڕەنگە تەنها پشکێکی نەریتی لە میراتەکە وەربگرێت.

 

تەنانەت چەمکی "گوێڕایەڵی بۆ هاوژین" هێشتا لە هەندێک وڵاتی عەرەبیدا بوونی هەیە، سەرەڕای ئەوەی لە سەدەی بیست و یەکەمدایە، لەوانەیە ژن هاوبەشێکی تەواو بێت لەناو خێزانەکەدا، کار بکات، بەرهەمبهێنێت و بەشداری بکات لە ڕووی ئابوورییەوە، بەڵام مافە یاساییەکانی لەناو خێزانەکەدا زۆر کەمتر لە مافەکانی پیاو دەمێنێتەوە.

 

هەر لەبەر ئەمەش بوو "هاوپەیمانی ئازاد" دروست بوو، پێمان وایە ئەم پرسانە جیاواز نین بەڵکو زۆر لەیەک دەچن، هەر پێشکەوتنێک لە وڵاتێکی عەرەبیدا بەدەست بهێنرێت، دەتوانێت سوودی بۆ ژنان لە وڵاتانی دیکەدا هەبێت، بۆ نموونە کاتێک میسر ئەو ماددەیەی هەڵوەشاندەوە کە ڕێگەی بە دەستدرێژیکارێک دەدا لە سزا ڕزگاری بێت ئەگەر هاوسەرگیری لەگەڵ بەرخۆدانەکەیدا بکات، ئێمە ئەم ئەزموونەمان لە لوبنان و ئوردن و فەڵەستین بەکارهێنا بۆ ئەوەی نیشانی بدەین کە ئێمەش وڵاتی عەرەبین و هەمان چوارچێوەی کولتووریمان هەیە، بۆیە دەتوانین هەمان شەڕ بکەین و هەمان گۆڕانکاری بەدەست بهێنین.

 

تا چەند هاودەنگی سنووربەزێن دەتوانێت کاریگەری ڕاستەقینەی لەسەر پرسە ناوخۆییەکان هەبێت؟

ئێمە نموونەی زۆر ڕوونمان هەیە بۆ ئەمە، بۆ نموونە، کاتێک هەموارکردنەکانی پەیوەست بە یاساکانی باری کەسی ئایینی لە عێراق دوای داگیرکاری ئەمریکییەکان هاتە ئاراوە، باس لە هێنانەکایەی یاسایەک کرا کە ڕەنگە ڕێگە بە فرەژنی زیاتر بدات و مافی میراتی ژنان سنووردار بکات و ببێتە هۆی سەرهەڵدانەوەی هاوسەرگیری منداڵان.

 

لە لوبنان ئەزموونێکی بەرفراوانمان هەیە لە یاساکانی باری کەسی ئایینی و ئەو جیاکارییە ئاشکرایەی کە دژی ژنان بەرهەمی دەهێنن، بۆیە توانیمان ئەم ئەزموونە بگوازینەوە بۆ هاوبەشەکانمان لە عێراق. ئێمە تۆڕمان لەگەڵ نەتەوە یەکگرتووەکان و ژنانی نەتەوە یەکگرتووەکان کرد، فشاری دەرەکیشمان خستەگەڕ بۆ ئەوەی جەخت لەوە بکەینەوە، کە ئەوەی ڕوودەدات پاشەکشەیە لە دەستکەوتەکانی یاسای مەدەنی عێراق نەک پێشکەوتن.

 

ئەم جۆرە تۆڕکردنە بەڕاستی یارمەتیدەر بووە بۆ پاراستنی هەندێک لەو دەستکەوتانە و ڕێگریکردن لە فراوانبوونی هەندێک ماددەی پەیوەست بە فرەژنی و هاوسەرگیری منداڵان لەناو دادگا ئاینییەکان، تیشک دەخاتە سەر گرنگی کاری ناوچەیی، چونکە ئەو ئەزموونەی لە وڵاتێک بەدەست دێت دەتوانێت ببێتە ئامرازێک بۆ پاراستنی ژنان لە وڵاتێکی تردا.

 

باسی کاری ناوچەیی بکەین... دیارترین ئاستەنگەکان چین کە وەک هاوپەیمانییەکی ژنانی عەرەبی ڕووبەڕووت دەبنەوە؟

یەکێک لە گەورەترین ئاستەنگەکان کە ڕووبەڕوومان دەبێتەوە، دۆزینەوەی وڵاتێکی عەرەبییە کە بتوانێت میوانداری هەموو ئەندامانی هاوپەیمانی بکات، هەندێک جار ناچار دەبین کۆبوونەوەکانمان لە تورکیا ئەنجام بدەین، نەک لەبەر ئەوەی نزیکترین بژاردەیە، بەڵکو لەبەر ئەوەی ئەو وڵاتەیە کە زۆربەی هاوڵاتیانی عەرەب دەتوانن گەشتی بۆ بکەن بۆ وەرگرتنی ڤیزا.

 

ئەگەر وڵاتێکی عەرەبی دیاریکراو هەڵبژێرین، ڕەنگە تەنها چوار یان پێنج ئەندام بتوانن بەشداری بکەن، لەکاتێکدا ئەوانی دیکە بەهۆی ڕێکارەکانی گەشت و ڤیزە ڕێگرییان لێدەکرێت، کە ئەمەش ئاڵەنگاریەکی زۆر بەرچاوە بۆ ئێمە، چونکە باوەڕمان بە گرنگی کۆبوونەوەی ڕووبەڕوو و ئاڵوگۆڕی ساڵانەی ئەزموون و شارەزایی و چیرۆکی سەرکەوتن هەیە.

 

ئەوەی ئەنجامدانی کۆبوونەوەی ژنانی عەەرەب له وڵاتێکی عەڕە مبیدا ئەوەندە قورسه ، خۆی قەیرانێکه که گوزارشته له ڕاساتی ناوچەکە دەکات.

 

هەروەها قەیرانەکانی پەیوەست بە خودی کاری پێکەوەی، وەک ڕکابەری و دوورخستنەوە لەناو هەندێک تۆڕدا هەن،، چۆن مامەڵەتان لەگەڵ ئەم بابەتەدا کردووە؟

هەموو ئەوانەی لە بواری ژناندا کاردەکەن، باش دەزانن کە لەناو کۆمەڵگەی مەدەنیدا ژینگەیەکی کێبڕکێ هەیە  بەشێک لەم کێبڕکێیە جێگەی تێگەیشتنە چونکە پەیوەندی بە بودجەوە هەیە، بەتایبەتی لەگەڵ کەمبوونەوەی سەرچاوەکانی پشتیوانی ساڵ لە دوای ساڵ، بە بڕیارەکانی وەک ڕاگرتنی هەندێک لە بودجەی ”USAID”، زۆرێک لە ڕێکخراوەکان چوونەتە کێبڕکێی زیاتر بۆ سەرچاوە سنووردارەکان.

 

بەڵام جۆرێکی تری کێبڕکێ هەیە کە پەیوەندی بە داوای کریدت بۆ سەرکەوتنەکانەوە هەیە، دەرکردنی یاسایەک یان هەموارکردنەوەی ماددەیەکی دیاریکراو دەتوانێت ببێتە مەیدانی شەڕ لەسەر "کێ کریدتەکە وەردەگرێت" و هەندێکجار هۆکارە کەسییەکان بە شێوەیەکی تێکدەرانە دەستوەردان دەکەن لەناو کاری مافەکانی مرۆڤدا.

 

هەر بۆیە لە چوارچێوەی "هاوپەیمانی ئازاد"دا هەوڵماندا پێکهاتەیەکی جیاواز و ئاسۆیی دروست بکەین، هیچ کەسێک لەوانی تر دەسەڵاتی زیاتری نییە و تەنانەت لەناو کۆمیتەی سەرکردایەتیشدا دەنگی هەر ئەندامێک یەکسانە بە دەنگی هەر ئەندامێکی تر، بەبێ گوێدانە پێگەی خۆی یان ناوی ڕێکخراوەکەیان.

 

بۆ ئێمە سەرۆکایەتی خەڵاتێک نییە، بەڵکو بەرپرسیارێتی و ئەرکێکی زیادەیە، بۆیە شەڕ لەسەر پۆستەکان نییە، ئێمە پێکەوە بڕیار لەسەر ئەو پرسانە دەدەین کە کاریان لەسەر دەکەین، ئەو شوێنانەی کە کۆدەبینەوە و یوکەمایەتیەکانمان وەک هاوپەیمانییەک، ئەم پێکهاتە ئاسۆییە کەشێکی دروستکردووە کە هەمووان هەست بە بەشداریی ڕاستەقینە بکەن و پەراوێز نەخراون.

 

دیارترین ئەو پرسانە چین کە ئێستا "یەکسانی ئێستا" لە میسر کاریان لەسەر دەکات؟

ئێمە بە پەرۆشەوە کار لەسەر پرسی بە تاوان کردنی هاوسەرگیری منداڵان دەکەین، بەڵام پێمان وایە تەنها هەموارکردنەوەی یاساکان بەس نییە، لەوانەیە سزاکان زیاد بکرێن یان کردەوەکە بە شێوەیەکی یاسایی تاوانبار بکرێت، بەڵام ئەگەر هۆشیاری کۆمەڵگە نەگۆڕێت، کێشەکە بەردەوام دەبێت، بۆیە هەوڵ دەدەین هاوکاری لەگەڵ ڕێکخراوە ناوخۆییەکان بکەین و بگەینە ناوچە دوور و پەراوێزخراوەکان نەک تەنها شارە گەورەکان، چونکە ئێمە بەدوای گۆڕانکاری لە بیرکردنەوەدا دەگەڕێین نەک تەنها هەموارکردنی یاسایی.

 

هەروەها ئێمە لە ڕوانگەیەکی یەکترەوە کار لەسەر پرسەکانی باری کەسی دەکەین، بە تایبەتی سەبارەت بە ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت و دایکانی منداڵانی کەمئەندام، چونکە ڕووبەڕووی ئاستەنگی ئاڵۆز دەبنەوە لە دەستڕاگەیشتن بە دادپەروەری و دەستەبەرکردنی مافەکانیان لەناو خێزانەکەدا.

 

ئێمە بەردەوام هەوڵدەدەین بگەینە پەراوێزخراوترین گروپەکان، جا ژنان لە ناوچە دوورەکان بن یان ژنانی خاوەن پێداویستی تایبەت، چونکە کاری ڕاستەقینەی مافەکانی مرۆڤ دەبێت بتوانێت پێداویستییەکانی ئەو کەسانە بناسێت و چارەسەری بکات کە بە شێوەیەکی گشتی لە دەرەوەی کایە نەریتییەکانی سەرنجدان دەمێننەوە.

 

لە نێوان ئەو ئاڵەنگاری سیاسی و کۆمەڵایەتیانەی کە ڕووبەڕووی ناوچەی عەرەبی بووەتەوە، وا دیارە ئەزموونەکانی ژنان هەوڵێکە بۆ دووبارە بونیادنانەوەی خودی چەمکی هاودەنگی، نەک تەنها وەک پشتیوانی ڕەوشتی، بەڵکو وەک ئامرازێک بۆ داکۆکیکردن و هاوبەشکردنی ئەزموونەکان و پاراستنی دەستکەوتە یاسایی و کۆمەڵایەتییەکانی ژنان زۆرێک لەو کێشانەی کە لەبەردەم ژنانی عەرەبدایە، ڕەگ و ڕیشەی لە لێکچووندایە، تەنانەت ئەگەر وردەکارییەکانیش لە وڵاتێکەوە بۆ وڵاتێکی دیکە جیاواز بن, تۆڕە ناوچەییەکان دەکاتە کەشی پێویست بۆ پەرەپێدانی ئامرازی کاریگەرتر بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هەڵاواردن، توندوتیژی و وەدەرنانی یاسایی.

 

قسەکانی دیما دبوس،  ئەوەمان بۆ دەردەخات کە کاری ژنانی ناوچەیی نەک هەر ڕووبەڕووی شەڕەکانی پەیوەست بە یاسا یان سیاسەت دەبێتەوە، بەڵکو ڕووبەڕووی ئاڵۆزییەکانی سنوورەکان و قەیرانی دارایی و کێبڕکێ لە ناو خودی مەیدانی مافی مرۆڤدا دەبێتەوە، سەرەڕای ئەوەش، بونیادنانی نموونەی ئاسۆیی و بەشداری زیاتر، و هەوڵدان بۆ گەیشتن بە ژنانی پەراوێزخراو، وەک بەشێکی سەرەکی دەمێنێتەوە لە هەوڵدان بۆ دروستکردنی بزووتنەوەیەکی ژنانی عەرەبی بەردەوامتر و کاریگەرتر، بزووتنەوەیەک کە توانای گۆڕینی ئەزموونە ناوخۆییە جیاوازەکانی هەبێت بۆ هێزێکی بەکۆمەڵ و فرانتەیشناڵ.