لیبیا

 

گێڕانەوەی نەریتی فەلسەفەی کۆن زۆرجار سەرنج دەخەنە سەر کەسایەتییە دیارەکانی پیاوی وەک سوقرات و ئەفلاتون و ئەرستۆ، ئەمەش ئەوە پیشان دەدات کە بیری فیکری دۆمەینی تایبەتی ئەوان بووە، بەڵام چاوخشاندنێکی وردتر لە پەراوێزەکان، کەسایەتییە کاریگەرەکان ئاشکرا دەکات کە تا ڕادەیەکی زۆر لەلایەن یادەوەری بەکۆمەڵەوە لەبیرکراون.

 

ئارەتەیا قۆرێنایی وەک یەکێک لەم کەسایەتییە فەلسەفییە پەراوێزخراوانە دیارە، سەرەڕای کەمی زانیاری لەسەر ئەو، گێڕانەوە مێژووییەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە یەکەم ژن بووە سەرۆکایەتی قوتابخانەیەکی فەلسەفی کردووە لە جیهانی یۆنانی کۆن، ئەمەش وایکردووە ببێتە سیمڤولی نەریتێکی دەوڵەمەندی فیکری کە بۆ چەندین سەدە لەبیرکراو ماوەتەوە.

 

چیرۆکەکەی تەنها ژیاننامەی ژنێک نییە کە زیاتر لە دوو هەزار ساڵ لەمەوبەر ژیاوە، چیرۆکێکە خودی لەبیرچوونەوەیە، لەبیرچوونێک کە نەک تەنها تاکەکان قووت دەدات، بەڵکو بیرۆکە و پەرتوک و دەنگەکانیش کە کەسیان نەدۆزیوەتەوە لە بەرامبەر وێرانکارییەکانی کاتدا بیانپارێزێت.

 

ژیانی سەرەتایی 

ئارێتی لە شاری قورنیە لەدایکبووە، کە ناوەندێکی ڕۆشنبیری و بازرگانییە و گەشەسەندووە لە باکووری ئەفریقا و کیشوەرەکەی بە جیهانی یۆنانیەوە دەبەستێتەوە، لەم ژینگە فکرییە دەوڵەمەندەدا، وەک کچی فەیلەسوفی ئاریستیپوسی قورینە گەورە بووە، کە یەکێکە لە خوێندکارە دیارەکانی سوقرات و دامەزرێنەری قوتابخانەی قورینە بووە.

 

هەر لەم کەشوهەوای فیکریدا بوو کە خوێندنی وەرگرت، گێڕانەوەیە کۆنەکان ئاماژە بەوە دەکەن، کە دوای مردنی باوکی بەردەوام بوو لە وانەوتنەوە بە فەلسەفە و سەرکردایەتی خودی قوتابخانەی قورینەی گرتە ئەستۆ، کارەساتێکی نائاسایی لە جیهانێکدا کە ژیانی فیکری نزیکەی تەنها دۆمەینی پیاوان بووە.

 

ڕەنگە گرنگی ئەم گێڕانەوەیە زیاتر لە کاریگەرییەکانیدا بێت نەک وردەکارییەکانی، تەنها ئەوەی کە ژنێک لە سەدەی چوارەمی پێش زایین لە پۆستێکی سەرکردایەتی فەلسەفیدا وەرگیرا، ئەوەمان بۆ دەردەخات کە ئاریری خاوەنی باڵایەکی زانستی بووە کە ناتوانرێت پشتگوێ بخرێت، بۆ خوێندکارانی فەلسەفە لەو سەردەمەدا ئاسان نەبوو دان بە دەسەڵاتێکی فیکریدا بنێن کە لەسەر بنەمای زانستی ڕاستەقینە نەبووە.

 

هەندێک سەرچاوە لەوەش زیاتر دەڕۆن و هۆکاری نووسەری چل پەرتوکی فەلسەفە و فێرکردنی زیاتر لە سەد فەیلەسوف لە ماوەی ژیانی پیشەیی چەند دەیەیەکدا دەگەڕێننەوە بۆ ئەو، جێگای سەرسوڕمانە کە هەموو ئەم پەرتوکانە نەماون،یەک دەستنووس ناوی ئەو نییە، نە هیچ وەرگێڕانێکی ڕاستەوخۆ لە نووسینەکانییەوە وەرگیراوە، نە هیچ بەڵگەیەکی فیزیکی کە بتوانێت یارمەتیدەر بێت لە بونیادنانەوەی بیرۆکەکانی.

 

لێرەدا ئارێتی لە کەسایەتییەکی مێژووییەوە دەگۆڕێت بۆ پرسیارێکی فەلسەفی خۆی لە خۆیدا، چۆن فەیلەسوفێک کە دەوترێت سەرکردایەتی قوتابخانەیەکی بیرکردنەوەی کردووە و دەیان پەرتوکی نووسیوە، خەریک بوو لە مێژوودا نەمێنێت؟

 

لەدەستدانی بەشێکی زۆری مێژووی جیهانی کۆن دەتوانین بگەڕێندرێتەوە بۆ دوو هۆکاری سەرەکی، کارەساتی سروشتی و شەڕەکان کە هەزاران بەرهەمی لەناوبرد، هەروەها سروشتی هەڵبژێردراوی نووسینی مێژوویی، کە ئەوەی پارێزراوە هەڵدەبژێرێت و باقیەکەی پشتگوێ دەخات، ئەمەش بووەتە هۆی ئەوەی کە ئەوەی ئەمڕۆ دەگاتە دەستمان، تەنها بەشێکی کەمی بەرهەمێکی فیکریی بەرفراوان بێت، کە زۆربەیان نەماون.

 

ژنان بە تایبەتی تووشی ئەم سڕینەوە بوون، بە لەبەرچاوگرتنی باڵادەستی مێژوویی پیاوان بەسەر ئەو دامەزراوانەی کە بەرپرسیارن لە کۆپیکردن و پاراستن و فێرکردنی پەرتووکەکان، ئەمەش دەرفەتی مانەوەی بەرهەمی فیکرییان بە بەراورد لەگەڵ هاوچەرخەکانیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمکردەوە.

 

بۆیە دۆسیەی ئارێتی، دۆسیەیەکی گۆشەگیر نییە، بەڵکو بەشێکە لە دیاردەیەکی فراوانتر کە کاریگەری لەسەر زۆرێک لە کەسایەتییەکانی ژنان لە مێژووی کۆندا هەبووە، هەروەک چۆن چەند ناوێکی کەم وەک هیپاتیای ئەسکەندەریە و ئەسپاسیای ئەسینا ماونەتەوە، چەندین ناوی دیکەش نەماون و تەنها ئاماژەیەکی بڵاو لە نووسینی مێژوونووسەکاندا ماونەتەوە.

 

گرنگی کەیسی ئارێتی کاتێک زیاتر دەبێت کە لە ڕوانگەیەکی تری جوگرافی و کولتوورییەوە لەبەرچاوی بگرین، کچی قورینە شارێکی لیبیای ئێستایە، کە سەردەمێک یەکێک بووە لە ناوەندە فیکرییە گرنگەکانی دەریای ناوەڕاست، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا، بەشداریی باکووری ئەفریقا لە مێژووی فەلسەفەی کۆندا بە دەگمەن دانپێدانراوە، بەو پێیەی گێڕانەوەی فەلسەفی زۆرجار لە ئەسینای پایتەخت و چەند شارێکی دیکەی یۆنانیدا کورت دەکرێتەوە.

 

وەرگرتنەوەی ناوی ئارێتی بە واتای وەرگرتنەوەی بەشێک لە یادەوەری قورینەش دێت، ئەو شارەی کە فەیلەسوف و زانا و شاعیرانی لەدایک کرد و یارمەتیدەر بوو لە داڕشتنی دیمەنی فیکری جیهانی کۆن، ئەوەمان بیردەخاتەوە کە بەرهەمهێنانی زانین پارێزراوی یەک ناوەند یان گەلێک نەبووە، بەڵکو بەرهەمی کارلێکی کولتووری فراوان بووە کە هەردوو کەناری دەریای ناوەڕاستی گرتۆتەوە.

 

سەرچاوەی ئەو

پرسی بنەچەی لیبیا یان هەرەمەکی ئەو، بە لەبەرچاوگرتنی هەمەجۆریی مێژوویی نەتەوەیی و کولتووری قورینە، کراوەیە بۆ گفتوگۆ، بەڵام ئەوەی دڵنیایە ئەوەیە کە بیرکردنەوەکانی لە باکووری ئەفریقا سەرچاوەی گرتووە و چیرۆکی ژیانی بەشێکی دانەبڕاوە لە میراسی کولتووری لیبیا.

 

بەهای ڕاستەقینەی ئارێتی لە ناڕوونیی دەوروبەری ژیانیدایە، بێدەنگیی دەوروبەری، لاوازی یادەوەری مرۆڤەکان نیشان دەدات و پشتڕاستی دەکاتەوە کە مێژوو هەمیشە ژیرترینەکان ناپارێزێت، بەڵکو ئەوانەی بەختەوەرن کە بەرهەمەکانیان لە ژیاندا ماون و ناوەکانیان دەسوڕێنەوە.

 

بایەخی ڕاستەقینەی ئارێتی لە نادیاریی ژیاننامەکەیدایە، بێدەنگیی دەوروبەری سەلمێنەری لاوازیی بیرەوەریی مرۆڤە، پشتڕاستی دەکاتەوە کە مێژوو هەمیشە ژیرترینەکان ناپارێزێت، بەڵکو ئەوە دەپارێزێت کە بەخت یارمەتی داوە لە مانەوەی بەرهەم و ناوداربوونیدا.

 

لێرەدا ئەو لە فەیلەسووفێکی لەبیرکراو زیاتر دەبێت، شایەتحاڵە لەسەر مێژوویەکی هاوتەریب کە بە تەواوی نەنووسراوە، لەسەر ئەو دەنگانەی کە لە گێڕانەوەی نەریتیی فەلسەفەدا ون بوون، نەک لەبەر ئەوەی بەهایان کەمتر بوو، بەڵکو لەبەر ئەوەی کات هەڵیبژارد کە کەمتر دادپەروەر بێت لەگەڵی.

 

لە نێوان ئەوەی دەزانین و ئەوەی لە ژیاننامەکەیدا لەدەست چووە، ناوی ئارێتیی قورینیە وەک بانگەوازێکی کراوە دەمێنێتەوە بۆ دووبارە پێداچوونەوە بە مێژووی فکری مرۆڤایەتیدا، بەو پرسیارانەی کە تا ئەمڕۆش هەر ماون: کێ مێژوو دەنووسێت؟ کێ بڕیار دەدات کێ شایستەی مانەوەیە لە بیرەوەریدا؟ ئەوانە کێن کە هێشتا چاوەڕێی دەکەن دوای سەدەیەک لە بێدەنگی بدۆزرێنەوە؟