شەهلا محەممەدی

 

ناوەندی هەواڵ – هەڕەشەکانی ئەم دواییەی سەرۆکی ئەمریکا و سەرۆک‌وەزیرانی ئیسرائیل لە دژی ئێران، ئاماژە بەوە دەکەن کە لەوانەیە لە ماوەیەکی نزیکدا شەڕێک دەست پێ بکات. هەرمینە هورداد، توێژەر، فێمینیست و چالاکوانی سیاسی، هەمان بۆچوونی هەیە. لەم گفتوگۆیەدا باس لە کاریگەریی شەڕێکی ئەگەری لەسەر کۆمەڵگە، بە تایبەتی ژنان، دەکەین و ئەوەش دەخەینەڕوو کە ئەگەر شەڕ ڕوونەدات، چ ڕووبەڕووی ژنان دەبێتەوە.

 

وەک دەزانرێت، ئەم هەڕەشەیانە نائارامییەکانی ئێستایان زیاتر کردووە. لە لایەکی دیکەوە، لە دوو ڕۆژی ڕابردوودا ئینتەرنێت بڕاوەتەوە و خێراییەکەی بە شێوەیەکی بەرچاو کەم بووەتەوە، هەروەها هەواڵی زیادبوونی تێچووی ئینتەرنێتیش بڵاو بووەتەوە. هەڵسەنگاندنتان بۆ ئەم بارودۆخە چییە؟ بە بۆچوونی ئێوە، حکومەت چۆن ئەم قەیرانە بەڕێوە دەبات و چ سیناریۆیەک چاوەڕێی ئێران دەکەن؟

کۆماری ئیسلامیی ئێران ڕژێمێکە کە بە قەیران خۆی دەپارێزێت. هەوڵ دەدات بە دروستکردنی قەیرانی نوێ، کەموکوڕییەکانی خۆی بشارێتەوە و کۆمەڵگەکەی لە ژێر دەستی نادیاری و زۆرەملێدا بهێڵێتەوە. لە بارودۆخی ئێستادا و بە لەبەرچاوگرتنی ئەگەری شەڕێکی نزیک، وڵات ڕووبەڕووی سێ سیناریۆی ئەگەری دەبێتەوە.

 

یەکەم، سیاسەتە ئەمنییەکان توندتر دەکرێن و بە بیانووی بارودۆخی شەڕ، دەستگەیشتن بە ئینتەرنێت سنووردار دەکرێت. ئەمەش، لەگەڵ ئەو داهاتەی لە فرۆشتنی ڤی‌پی‌ئێن (VPN) بەدەست دێت، وەک ئامرازێک بۆ زیادکردنی کۆنترۆڵ بەسەر کۆمەڵگەدا بەکاردێت.

 

دووەم، ئەگەری شەڕێکی فراوان هەیە. لە بارودۆخێکی لەم جۆرەدا، بەرخۆدانی مەدەنی ڕادەگیرێت، قەیرانی ئابووری قووڵتر دەبێتەوە و لەوانەیە هەندێک بەشی کۆمەڵگە، بەهۆی هێرشی دەرەکییەوە، ناچار بن لەگەڵ حکومەت یەک بگرن.

 

سێیەم، هاوسەنگیی هێز لە ناو حکومەتدا تێک دەچێت و هەندێک بەشی دەسەڵاتدار هەوڵ دەدەن نارەزایەتیی گشتی بکەنە ئامرازێک بۆ بەدەستهێنانی دەسەڵات.

 

بەڵام ئەزموونەکانی پێشوو نیشان دەدەن کە لە کاتە قەیراناوییەکاندا، کە بوونی دەسەڵاتداری دەخەنە مەترسییەوە، بەشە جیاوازەکانی حکومەت وەک یەکپارچەیەک هەڵسوکەوت دەکەن و ناکۆکییە ناوخۆییەکانیان دەخەنە لاوە. ئەم هەڵوێستەش خەڵک لە میکانیزمەکانی دەسەڵاتداری دوور دەخاتەوە و دەیانگۆڕێت بۆ ئامرازێک کە بۆ پێشخستنی ئامانجەکانی حکومەت بەکاردەهێنرێت.

 

جگە لە گەمارۆ و هێرشە ئاسمانییەکان، دەبینین وڵاتانی وەک عێراق و پاکستان سنوورەکانیان دادەخەن. هەڵوێستی ئەم وڵاتە دراوسێیانەی کە پێشتر بەپێی سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێران هەڵسوکەوتیان دەکرد، سەرنجڕاکێشە. هەرچەندە حکومەت ئەمە بە کێشەی تەکنیکی ڕوون دەکاتەوە، بەڵام ئاشکرایە کە کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ناوچەکەدا زیاتر تەریک دەکەوێتەوە. ئەنجامەکانی ئەم تەریککەوتنە بۆ خەڵک و حکومەت چی دەبن؟

 

پێویستە کاریگەرییەکانی ئەم بارودۆخە لەسەر خەڵک و حکومەت لێک جیا بکەینەوە.

دابینکردنی بژیوی ژیان بۆ بارگواڵەکان و بازرگانە بچووکەکانی ناوچە سنوورییەکان، وەک کوردستان، بەلۆچستان، خوزستان و ئازەربایجانی ڕۆژئاوا، بە بازرگانیی سنوورییەوە بەستراوەتەوە. داخستنی سنوورەکان و بۆردومانکردنی بەردەوامی ناوچە سنوورییەکان، فشارێکی ئابووری و ئەمنیی فراوان لەسەر خەڵک و ئەو کەسانە دروست دەکات کە لەو ناوچانەدا کار دەکەن. حکومەتێک کە ناتوانێت بژیوی ژیان بۆ خەڵک دابین بکات و هەلی کار دروست بکات، ناتوانێت بۆ ماوەیەکی درێژ بەرگەی ئەم فشارە بگرێت؛ چونکە ئەمە تەنها ناڕەزایەتییەکانی ناو کۆمەڵگە قووڵتر دەکاتەوە.

 

لە ئاستی ناوچەییدا، هیچ کام لە وڵاتانی دراوسێ، ئەو نائارامییەیان ناوێت کە بەهۆی سیاسەتەکانی کۆماری ئیسلامیی ئێرانەوە دروست دەبێت. پاکستان هەوڵ دەدات بە ناوبژیوانی لە نێوان تاران و واشنتن، ئارامیی ناوچەکە بپارێزێت. عێراق کە پەیوەندییەکانی لەگەڵ وڵاتانی عەرەبی و ئەمریکا نزیکن، ناتوانێت هاوکارییەکی نزیکتر لەگەڵ تاران بەردەوام بکات؛ چونکە سوپای پاسدارانی شۆڕش لە لیستەکانی تیرۆریستیی وڵاتانی ڕۆژئاواییدان. وڵاتانی کەنداوی فارس و قەتەر، کە گرنگی بە ئارامیی ئابووری دەدەن، لە دەستپێشخەرییە دیپلۆماسییە بێئەنجامەکان ماندوو بوون.

 

لەبەر ئەوە، ئەم بارودۆخە، هەم لە ڕووی مەرجە ناوخۆییە ئابووری و کۆمەڵایەتییەکانەوە و هەم لە ڕووی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەکانەوە، ناتوانێت بەردەوام بێت.

 

بانگەشەی حکومەتی ئێران کە دەڵێت لە هەرێمی باشووری کوردستان فڕۆکە بێفڕۆکەوانەکانی ئۆکرانیا هەن، نموونەیەکی دیکەیە لەوەی کۆماری ئیسلامیی ئێران لە ناوچەکەدا ئاڵۆزی دروست دەکات. لە ناوخۆی وڵاتیشدا، بە بڕیارە توندەکانی وەک بڕینەوەی ئینتەرنێت، هەروەها پشتڕاستکردنەوەی حوکمی لەسێدارەدانی وریشە مورادی، کام گرووپ و چالاکوانە مەدەنییەکان لەم شەپۆلە نوێیەی سەرکوتکردندا زیاتر دەبنە ئامانج؟

 

ئێوە ئاماژەتان بە خاڵێکی زۆر گرنگ کرد، کە پەیوەندی بە کاریگەریی جیهانی و بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی هەیە. تەنانەت ژنانی ناو تیمە وەرزشییەکانی ئەفغانستانیش لەسەر سەکۆی پاڵەوانێتییەکان دروشمی دژ بە حوکمی لەسێدارەدان و ژن، ژیان، ئازادی یان هاواری کرد.

 

لە بارودۆخێکی لەم جۆرەدا، سەرکوتکردنی حکومەت تەنها بە گرووپێکی دیاریکراو سنووردار نابێت، بەڵکوو هەموو شێوەکانی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی دەبنە ئامانج. لە گرووپە پیشەییەکانەوە کە بۆ دژایەتیی مەرجەکانی ژیان خۆپیشاندان دەکەن، تا بەرگریکارانی مافەکانی ژنان کە هەر هەنگاوێکیان بەرەو یەکسانی وەک تاوانێک لێک دەدرێتەوە، زۆرێکیان ڕووبەڕووی سەرکوتکردن دەبنەوە.

 

لە ناوچە سنوورییەکانی وەک کوردستان، خوزستان و بەلۆچستان، داواکارییە مەدەنییەکان ڕاستەوخۆ سیستەمی سیاسی دەخەنە ئامانج و سنووری نێوان خەباتی مەدەنی و سیاسی تەنگتر دەبێتەوە. لە لایەکی دیکەوە، نموونەکانی وەک خۆپیشاندانە خۆڕسکەکانی زاهیدان دوای نوێژی هەینی، لە سەردەمی مەولەوی عەبدولحەمیددا، و ڕووداوەکانی «هەینیی خوێناوی»، نیشان دەدەن کە ڕژێم بزووتنەوە خەڵکییە نەخشتەبۆداڕێژراوەکانیشی بە توندوتیژی سەرکوت کردووە.

 

لە ڕاستیدا، تەنانەت دامەزراندنی بچووکترین گرووپ، کە لە چەند کەسێک پێک دێت، ڕووبەڕووی دەستێوەردانی هێزە ئەمنییەکان دەبێتەوە. حکومەت، بەهۆی ناتوانایییە زۆرەکەیەوە، بە شێوەیەکی کردەیی کۆمەڵگەی کردووەتە بارمتە. بۆ ساڵانێکی زۆرە قەدەغەی هاتووچۆی سەپاندووە و وڵاتەکەی کردووەتە زیندانێکی گەورە. لە ژێر ئەم مەرجانەدا، هەموو شێوەکانی بزووتنەوەی کۆمەڵایەتی ڕووبەڕووی سەرکوتکردن دەبنەوە و چاوەڕوان دەکرێت ئەم سەرکوتکردنە لە داهاتوودا زیاتر ببێت.

 

چالاکییەکانی ژنان لە ناو بزووتنەوە مەدەنییە دیارەکانی ئێراندا جێگەیەکی گرنگیان هەیە. بەڵام حکومەت بەردەوام ئەم چالاکییانەی سەرکوت کردووە و بە گرتنی ژنان، وەک بابەتێکی سیاسی، مامەڵەی لەگەڵدا کردووە. لە قەیرانی ئێستادا، ئەو پرسیارەی کە ژنان چ ڕۆڵێک دەگێڕن و چۆن بەشداری لە دووبارە شێوەدانەوەی داهاتووی ئێران دەکەن، زۆر گرنگە. ئاستی ڕێکخستن و چالاکیی ژنان لە ئێران، بە تایبەتی لە ئاستی ناوچەییدا، گرنگییەکی تایبەتی هەیە. بۆچوونی ئێوە لەبارەی ئەمەوە چییە؟

 

بزووتنەوەی ژنان لە ئێراندا بزووتنەوەیەکی داینامیکی و بەردەوامە. بۆ ساڵانێکی زۆرە نەوەستاوە و لە سەرتاسەری وڵات و ناوچەکەدا تۆڕێک لە گرووپی بچووک دروست کردووە. ئەم گرووپانە لە کاتە قەیراناوییەکاندا کۆ دەبنەوە و پشتگیریی یەکتر دەکەن.

 

بە تایبەتی دوای بزووتنەوەی ژن، ژیان، ئازادی، خەباتی ژنان لە هەموو بوارەکاندا زیاتر دیار بووە. نموونەی زۆر هەن کە ئەمە دەسەلمێنن؛ لە ژنێکەوە کە لە شەقامدا گۆرانی دەڵێت و پشتگیریی خەڵک بەدەست دەهێنێت، تا هاوپشتیی نێوان ئەو ژنانەی لە دامەزراوە گشتییەکاندا کار دەکەن.

 

ئەم بزووتنەوە بەهێز و پڕ لە ئیرادەیە، سەرەڕای فشار و گەمارۆکانی حکومەت، بەردەوامە. لە هەمان کاتدا، هەوڵەکانی حکومەت بۆ بەکارهێنانی بزووتنەوەی ژنان لە پێناو بەرژەوەندییەکانی خۆیدا و بێکاریگەرکردنی بە هەنگاوی هێمایی، چیتر سەرکەوتوو نابن.