شەهلا محەمەد

 

ناوەندی هەواڵ - کوشتنی مریەم یارمحەمەدی لەلایەن براکەیەوە لە دوورگەی قشم لە ئێران کاردانەوەی زۆری بەدوای خۆیدا هێنا، بەتایبەتی دوای ئەوەی لە هەواڵ و ڤیدیۆکاندا دەرکەوت کە ئەندامانی بنەماڵەکەی لەبەردەم نەخۆشخانەکە کۆبوونەتەوە بۆ پشتیوانی لە براکەی و داوای ئازادکردنی دەکەن. لایەنی ناخۆشەکەی ئەم کارەساتە ئەوە بوو کە ناوی بکوژەکە لەگەڵ ناوی ئەندامانی دیکەی خێزانە پیاوەکاندا وەک ماتەمینی لە ئاگاداریی مردنەکەدا دەرکەوتووە.

 

ئەم تاوانە ڕووداوێکی گۆشەگیر نییە، بەڵکو پێکهاتەیەکی پیاوسالاری ئاشکرا دەکات، کە کەرامەت و سەروەری بە کۆنتڕۆڵکردنی جەستەی ژنێکەوە دەبەستێتەوە، دەسەڵات دەدات بە ئەندامانی خێزان و خێڵە پێاوسالاریەکان کە بەناوی "کەرامەت"ەوە ژێردەستەی بکەن، بە هاوبەشی بەشێک لە کەسانی دەوروبەری زیانبەرکەوتووەکە و شکستی دەوڵەت و سیستەمی یاسایی لە پاراستنی، توندوتیژی دژی ژنان لە چوارچێوەی سێگۆشەی بنەماڵە و کۆمەڵگە و دەوڵەتدا بەردەوامە و توندتر دەبێتەوە.

 

بۆ تێگەیشتن لە هۆکارەکانی پشت سەرهەڵدانی ژنان و ڕۆڵی دەوڵەت، یاسا و کۆمەڵگە لە توندکردنەوەی بەناو ”کوشتن بەبیانووی شەرەف” لە ئێران، ئاژانسەکەمان ئەم چاوپێکەوتنەی خوارەوەی لەگەڵ ڕەزوان موقەدەم، چالاکوانی مافی ژنان و وتەبێژی کەمپەینی "واز لە کوشتن بە بیانووی شەرەف" ئەنجامدا.

 

لەژێر ڕۆشنایی دۆسیەی مریەم یارمحەمەدیدا، ژنکوژی چۆن هەڵدەسەنگێنن و هۆکارە سەرەکییەکان چین کە هۆکارن بۆ پەرەسەندنی ئەو تاوانانە؟

 

لە ڕۆمینەوە تا غەزەل و ئێستاش مریەم، ژنکوژی ڕۆژانە ڕوودەدات، بە شێوەی جیاوازی توندوتیژی و دڕندەیی، کاتێک زانیاریم لەسەر کوشتنی مریەم یارمحەمەدی زانی، هێشتا تەرمەکەی لە نەخۆشخانە بوو، هیچ بەشێک لە جەستەی نەبوو کە زیانی پێنەگەیشتبێت، چەندین جار چەقۆی لە سنگ و سکی دراوە، لەوەش ترسناکتر ئەوەیە کە براکەی تاوانەکەی ئەنجامداوە، لەکاتێکدا خەڵک لەبەردەم نەخۆشخانەکەدا کۆبوونەوە بۆ ناڕەزایەتی دەربڕین بەرامبەر بە هەوڵی ڕزگارکردنی و پرسیاریان کردووە کە بۆچی کەسێک هەوڵی زیندووکردنەوەی دەدات.

 

وردەکارییەکانی دۆسیەکە ئاماژە بەوە دەکەن، کە تاوانەکە بە هاوکاری لەگەڵ هاوژینەکەیدا پلانی بۆ دانراوە، زۆرجار کوشتن بە بیانووی شەرەف بە ئەنقەست دەکرێت، تاوانبارەکە کاردەکات بۆ وەرگرتنەوەی متمانەی زیانبەرکەوتووەکە یان دروستکردنی هەلومەرجی پێویست بۆ کوشتنی.

 

قسەکردن لەسەر ئەم تاوانانە ئەستەمە، بەڵام دەبێت ڕووبەڕووی ئەو ڕاستیە ببینەوە کە دەوڵەت و یاسا و بنەماڵە سێکوچکەیەک پێکدەهێنن کە ڕۆڵەکانیان لە بەرهەمهێنان و بەردەوامکردنی توندوتیژی دژی ژنان تێکەڵ دەبن، یاساکانی ئێران بە شێوەیەکی گونجاو ئەم تاوانانە ڕاناگرن، لە ڕاستیدا، ئەگەری هانیان دەدەن، بۆ نموونە باوکێک دەزانێت وەک پارێزەری خوێنی زیانبەرکەوتووەکە دەتوانێت لە سزا بێبەری بێت، وەک ئەوەی لە دۆسیەی ڕۆمینە ئەشرەفیدا ڕوویدا کە لەلایەن باوکیەوە کوژرا، هەر بۆیە پێویستە ئەم یاسایانە بگۆڕدرێن کە دەسەڵات بەسەر ژیانی منداڵەکانیاندا بە باوکان دەبەخشن و دەرگای بێ سزایی دەکەنەوە.

 

دەوڵەت بەرپرسیارێتییەکی دیکە لە بواری پەروەردەدا هەڵدەگرێت، سیستەمێکی پەروەردەی جیاکاری بەشدارە لە بەردەوامبوونی کولتووری توندوتیژی، خێزان و نەریتیش لە بەشێک لەو تاوانانەدا ڕۆڵی ڕاستەوخۆ دەگێڕن، وەک لە دۆسیەی غەزەل و مریەمدا دەرکەوتووە، کە ئەندامانی خێزان تێوەگلاون لە توندوتیژی و کوشتن، بەداخەوە تەنانەت ڕەنگە هەندێک لە ژنان لایەنگری ئەو پیاوانە بن کە کۆنتڕۆڵ و توندوتیژی دەکەن، ئەگەر دەوڵەت و یاسا و خێزان پێکەوە کار بکەن بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەم تاوانانە، گۆڕانکاری ڕاستەقینە ئەگەری هەیە.

 

لێرەدا پێویستی پرسیارکردن لە خودی زاراوەی "کوشتن بەبیانووی شەرەف"دایە، زیانبەرکەوتووان تەنها ژن نین، هەروەها دەتوانن پیاو بن، لە هەوڵێکدا بۆ کۆنترۆڵکردنی جەستە و هەڵبژاردنەکانیان بکوژرێن، بەکارهێنانی ئەم دەستەواژەیە نابێت وەک پاساوهێنانەوە بۆ تاوانەکە بەناوی شەرەفەوە لێکبدرێتەوە، بەڵکو وەک خاڵی دەستپێکێک بۆ وێرانکردن و پرسیارکردن لەم چەمکە.

 

زیادبوونی ئەم تاوانانە لە نێوان هۆکارەکانی تردا پەیوەستە بە بەرزبوونەوەی ئاستی هۆشیاری و پەروەردەی ژنان، لە کاتێکدا کە دەرفەتی خوێندن بۆ زۆرێک لە ژنان پێش شۆڕشی ئێران سنووردار بوو، ئەمڕۆ ژنان ڕێژەیەکی بەرچاو لە خوێندکارانی زانکۆ پێکدەهێنن و لە هەندێک کاتدا لە ٦٠٪ تێدەپەڕێنن، بەپێچەوانەوە گرژیەکان بەهۆی گۆڕانی ڕۆڵ و پێگەی ژنانەوە بەرەو هەڵکشان دەچن، کە بەهۆی وتارە کولتووری و پەروەردەییەکانەوە سووتەمەنییان پێدەدرێت کە باڵادەستی پیاو بەردەوام دەکەن و هەڵسوکەوتی ژنان بە "ئیرەیی" پیاوانەوە دەبەستنەوە، وەک لە دروشمەکاندا دەبینرێت کە ئاماژە بەوە دەکەن کە بێ ئیرادەیی ژن بەڵگەیە لەسەر نەبوونی ئیرەیی پیاو.

 

یەکگرتنی ئەم هۆکارانە خەریکە شەپۆلێکی بەرزبوونەوەی بەناو کوشتن بەبیانووی شەرەف سووتەمەنی دەدات، قورسایی دۆخەکە بەو ڕاستییە زەق دەکرێتەوە کە تەنها لە هەفتەی ڕابردوودا توانیمان نۆ تاوانی لەو جۆرە بەڵگە بکەین، ئەمەش ڕادەی ئەو توندوتیژییە ئاشکرا دەکات کە ژنان ڕووبەڕووی دەبنەوە و پێویستی بەپەلە بۆ چارەسەرکردنی ڕەگ و ڕیشە یاسایی و کۆمەڵایەتی و کولتوورییەکانی.

 

 

چۆن دامەزراوەی خێزان ئەم پیرۆزییەی بەدەستهێنا کە بەرگری لە ڕەخنە و دەستێوەردان دەکات، تەنانەت کاتێک دەبێتە سەرچاوەی توندوتیژی و مەترسی بۆ سەر ژنان؟

 

بەداخەوە هێشتا هەندێک لە هۆزەکان هەندێک نەریت و بیروباوەڕی چەواشەکارانەیان هەیە، کە بەپێی ئەو نەریتانە ژنان دەبێت گوێڕایەڵ بن و وەک بەشێک لە "شەرەفی خێزان" مامەڵەیان لەگەڵدا بکرێت. ئەم عەقڵیەتە لە کولتووری باو و زمانی ڕۆژانەدا ڕەنگ دەداتەوە، ئەمەش وایکردووە کە ئاڵەنگاری و ڕەخنەی لێبکەین، شتێکی بنەڕەتی بێت.

 

گۆڕینی ئەم کولتوورە ڕەق و داخراوە پێویستی بە هەوڵی بەردەوام هەیە، بە تایبەت کە هەندێک پراکتیزە، لەوانەش ئەوانەی پەیوەندییان بە جل و بەرگ هەیە، وەک لایەنی پێشێلنەکراوی شەرەف و بەهاکان دەخرێنەڕوو، لەوەش ترسناکتر ئەوەیە کە ڕەنگە هەندێک لە ژنان درک بە ڕادەی ئەو توندوتیژییە نەکەن کە بەرگەی دەگرن، تەنانەت ڕەنگە بەهۆی پەروەردەکردنیانەوە پاساو بۆ ئەوە بهێننەوە.

 

بۆیە پەروەردە خاڵی هاتنە ژوورەوەی چارەنووسسازە بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی ئەم بیروباوەڕانە، بە لەبەرچاوگرتنی کەموکوڕیەکانی دەوڵەت لەم بوارەدا، بەرپرسیارێتی گۆڕانکاری دەکاتە بەرپرسیارێتییەکی پێکەوەیی. ئەزموونی هەندێک وڵات، وەک ئایسلەندا، گرنگی هەوڵی بەردەوامی بۆ بەرەنگاربوونەوەی ئەوەی پێی دەوترێت توندوتیژی لەسەر بنەمای شەرەف نیشانداوە.

 

بەپێی داتاکانی نەتەوە یەکگرتووەکان لە ساڵی ٢٠٢٢، نزیکەی ٧٦ هەزار ژن لە سەرانسەری جیهاندا کوژراون، بە مەزەندەکردن ٤٨ هەزار و ٨٠٠ حاڵەتی ژن و کچ لەلایەن ئەندامانی خێزانەکانیانەوە کوژراون، ژمارەیەکی زۆریش لە ئاسیا و ئەفریقا تۆمارکراوە.

 

 

بۆچی بەناو کوشتن بەبیانووی شەرەف لە هەستیاری نەتەوەیی و ئایینی داپۆشراون کە ڕێگرن لە ئاشکراکردنی ڕادەی ڕاستەقینەی خۆیان، سەرەڕای ئەوەی هیچ پاساوێک بۆ بەستنەوەی ناوبانگی کۆمەڵگەیەک بە جەستەی ژنێکەوە نییە؟

 

کوشتن بەبیانووی شەرەف لە سەرانسەری ئێران ڕوودەدات، بەڵام ئاماری ورد کەمی هەیە، بەتایبەتی لەو بوارانەی کە داکۆکیکارانی مافی ژنان چالاک نین و هەواڵی ئەو تاوانانە بە دەگمەن دەگاتە میدیاکان، بۆ نموونە، ئەم جۆرە تاوانانە بە دەگمەن لە پارێزگای سیستان و بەلوچستان تۆمار دەکرێن، ئەمەش وایکردووە ئامارە بەردەستەکان بە شێوەیەکی بەرچاو کەمتر بن لە ژمارە ڕاستەقینەکان، هەرچەندە لە تاران حاڵەتی زۆرتر تۆمار دەکرێت، بەڵام ڕەنگە ڕێژەکە بە بەراورد بە ژمارەی دانیشتووان لە شارەکانی دیکە کەمتر بێت.

 

ئەزموونی ئێمە ئەوەمان بۆ دەردەخات کە فشار هەیە بۆ ئەوەی ئەم تاوانانە بە نهێنی بمێنێتەوە، لە ترسی زیانگەیاندن بە وێنەی هەرێم، لە یەکێک لە بۆنەکاندا، ژنێکی خەڵکی ئازەربایجان باسی لەوە کرد، کە داوای لێکرابوو کە بەم هۆیەوە هەواڵەکە بڵاونەکاتەوە، ئەمەش هاوشێوەی ئەوەیە لەناو هەندێک خێزاندا ڕوودەدات، کە تاوانەکان شاراوەن و قسەکردنیان قەدەغەکراوە، داپۆشینی ئەم تاوانانە یارمەتیدەرە بۆ پاراستنی تاوانباران و ڕێگە دەدات توندوتیژی بەردەوام بێت.

 

لەگەڵ زیادبوونی جووڵە و کۆچکردن لە ناوخۆی ئێراندا، ئەم تاوانانە ناتوانرێت لە گروپێک یان ناوچەیەکی دیاریکراودا قەتیس بکرێن، لە هەمووی گرنگتر، نابێت باسەکە لاببرێت بۆ پەیوەندییە نەتەوەیی و جوگرافییەکان، بەڵکو زیاتر لەسەر شەرمەزارکردنی تاوانەکە و لێپرسینەوە لە تاوانباران، بەبێ گوێدانە ناسنامە یان پەیوەندییەکانیان.

 

 

بەرپرسیارێتی تاکەکان لە بەرامبەر ئەم توندوتیژییە چییە؟ بۆچی ئەوانەی بڕیارە زیانبەرکەوتووان بپارێزن و پشتیوانیان لێبکەن لەبری ئەوەی پشتگیریان بکەن، لایەنگری دەستدرێژکار دەکەن؟

 

هەرکەسێک هانی ئەم کردەوانە بدات، هەریەکەیان بەپێی ڕۆڵییان بەرپرسیارێتی هەڵدەگرن، مەرج نییە هەموو ئەوانەی ئامادەبوون بە چەقۆ مریەمیان کوشتبێت، بەڵام هەندێکیان بەشدارییان کردووە لە دروستکردنی ئەو بارودۆخەی کە بووە هۆی کوشتنی، هەرکەسێک پاساو بۆ کوشتنی بزانێت یان پێی وایە شایەنی مردنە، بەشدارە لە بەردەوامکردنی توندوتیژی و دروستکردنی زەمینە بۆ دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە تاوانانە.

 

بە پێچەوانەوە، نەبوونی هۆشیاری ڕەنگە یەکێک بێت لە هۆکارەکانی پەسەندکردنی ئەم بیروباوەڕانە، ئەگەر ئەم تاکانە لە کاریگەری هەڵوێست و کردارەکانیان لەسەر سووتەمەنی توندوتیژی تێبگەن، لەوانەیە وەڵامەکانیان جیاواز بێت، ئەمەش جەخت لەسەر گرنگی پەروەردە و ڕاگەیاندن و قوتابخانە و خێزانەکان دەکاتەوە لە هۆشیارکردنەوە و دامەزراندنی کولتووری یەکسانی ڕەگەزی، لە ماڵەوە دەستپێدەکات و درێژدەبێتەوە بۆ دامەزراوە پەروەردەییەکان، دەوڵەت بەرپرسیارێتییەکی بنەڕەتی لەم بوارەدا هەڵدەگرێت، لەگەڵ هەموو ئەو کەسانەی کە دەتوانن بەشداری بکەن لە بەرزکردنەوەی هۆشیاری کۆمەڵگە و کەمکردنەوەی توندوتیژی بۆ ڕێگریکردن لە دووبارەبوونەوەی ئەو جۆرە کارەساتانە.