ڕابیعە خورەیس

 

جەزائیر – لە نێو ڕیشاڵی بیابانی جەزائیردا، بە یادەوەری زیندوو و میراسی دەوڵەمەندی کولتووری و لە چوارچێوەی لاپەڕەکانی ڕۆمانە هاوچەرخەکانی جەزائیردا، ژنە بیابانیەکە وەک سیمبولی خۆڕاگری و ڕەسەنایەتی سەرهەڵدەدات و لەناو وردەکارییەکانی ژیانیدا میراسێک هەڵدەگرێت کە ڕەگێکی قووڵی لە مێژووی ناوچەکەدا هەیە، لە نێو دەنگە دیارەکانی ژندا، جەمیلە تلباوی، ڕۆماننووس و ڕۆژنامەنووس هەیە.

 

جەمیلە تلباوی ناوێکی دیارە لە مەیدانی ئەدەبی و ڕاگەیاندنی جەزائیردا، لە شاری بشار لەدایک بووە و گەورە بووە کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژئاوای جەزائیر کە پایتەختی ناوچەی ساورەیە. ژینگەی بیابانی دەوروبەری بەشێکی دانەبڕاوی ئەزموونی کولتووری و ئەدەبی ئەوی لە قاڵب داوە.

 

سەبارەت بەو ڕەگ و کانییە یەکەمانەی کە خۆراکیان بە خەیاڵی داهێنەرانەی داوە، وتی: هەنگاوەکانی یەکەمم لە باوەشی خۆڵەکانی بشار و کوچە و کۆشکەکانی قوڕدا بوو، خەیاڵم لە ڕێگەی بەرچاوی و زەنگی دایکانەوە بەو گۆرانییە فۆلکلۆریانە و لە ڕێگەی دانیشتنەکانی بونیادنان و بۆنی بەهارات و قاوە و چای بیابان و زەڕەنگەری نەریتی ژنانی ناوچەکە دروست بوو، هەموو ئەم وردەکاریانە لە یادەوەری منداڵیدا کۆبونەتەوە.

 

هەرچەندە ڕێبازی ئەکادیمی و پیشەیی ئەو بەرەو جیهانی ئەندازیاری میکانیکی برد، بەڵام ئەم پسپۆڕییە زانستییە وردە ڕێگری لێنەکرد کە خۆی بخاتە ناو جیهانی وشەکانەوە، بە شوێنپێی زۆرێک لە نووسەرە گەورەکاندا کەوت کە پسپۆڕ بوون لە بواری پزیشکی یان یاسادا.

 

ژینگەی دەرەکی تاکە هۆکار نەبوو بۆ چاندنی بەهرەکەی، هەروەها پشتگیرییەکی بەرچاوی وەرگرت کە خاڵی وەرچەرخانێکی لە ژیانیدا بوو، سەبارەت بەم پشتگیرییە وتی: برا گەورەکەم نمەونەی من بوو، هەر لە تەمەنێکی بچووکەوە هانی دام بۆ نووسین و بەشێک لە پەرتوکخانەکەی بۆ من تەرخان کرد، دوای ئەوە لە ڕێگەی خوێندنەوەیەکی بەرفراوانەوە پێشکەوتم.

 

پێنوسەکانی باشوور قاڵبەکە دەشکێنن

ئەم میراسە بە منداڵی کۆتایی نەهات، بەڵکو لە هۆشیاری نووسەردا گۆڕا بۆ دیدگایەکی فەلسەفی و ئەدەبی کە لە ڕێگەیەوە سەیری جەوهەری ژنان لە باشووری جەزائیر دەکات، ئەم دیدە بە سۆزەوە لەلایەن جەمیلە تلباوییەوە کورتکراوەتەوە وتی: دیمەنی بیابان ئیلهامبەخشە، ژنە بیابانیەکە وەک گوڵێکی خۆڵ وایە، گوڵێکی ئاسایی، کاتێک هەڵدەکێشرێت، وشک دەبێتەوە، بەڵام گوڵی خۆڵ، تەنانەت کاتێک لە ڕەگەوە هەڵدەکێشرێت، هەرگیز کاڵ نابێتەوە، بە زیندوویی دەمێنێتەوە، لەبەر ئەمەیە کە من ڕۆمانەکەم لەسەر ئەم گوڵە نوسی، وایکردووە پاڵەوانەکە ببێتە پزیشکێک بۆ ئەوەی جەخت لەوە بکاتەوە کە ژنانی باشوور لە هەموو بوارەکاندا سەرکەوتوو بوون.

 

لەم ڕوانگەی شکاندنی چەشنە چەقبەستووەکانەوە، دووپاتیکردەوە، کە ئەدەبیاتی جەزائیر تا ڕادەیەکی زۆر دادپەروەری لەگەڵ ژنانی بیابان کردووە، بە لەبەرچاوگرتنی ئەم بەرژەوەندییە بە دیاردەیەکی ئەم دواییە، زۆرێک لە نووسەران لە ساڵانی ١٩٣٠ەوە بەدواداچوونیان بۆ دیمەنی بیابان کردووە.

 

ژنێک لە ئاوێنەی جەمیلە تلباوی

جەمیلە تلباوی تەنها دادپەروەری لە دەقی ئەوانی دیکەدا ڕەچاو نەکرد، ئەو کردی بە بەردی بناغەی پڕۆژەی گێڕانەوەی خۆی، ئەمەش بە ڕوونی لە ڕۆمانە بەناوبانگەکەیدا بە ناوی "دۆڵی خەنە"دا دەردەکەوێت کە لە ساڵی ٢٠١٧ لەلایەن دەزگای چاپ و بڵاوکردنەوەی دار میمەوە بڵاوکراوەتەوە، لەناو ئەم کەشی گێڕانەوەدا، ڕۆماننووس دێڕەکانی خۆی بە ئیلهامێکەوە نووسیوە کە لە گەڵاکانی خەنە وەرگیراوە، لە ئاهەنگێکی هونەریدا کە ڕێز لە ژنان دەگرێت و بەرزیان دەکاتەوە، لە ڕێگەی کارەکتەری جلی نەریتی "عویشە"وە بەشداری دەکات لە هەڵگرتنی کۆت و بەندەکانی نەهامەتی لە شانەکانی، ئەم ژنە خەڵکی نیماویە بەرجەستەی سیمبولی خۆڕاگرییە، سەرپێچی لە هەموو ئاستەنگەکان دەکات بۆ گەیشتن بە ئامانجەکانی و دەبێتە مایەی هیوا و ڕووناکی بۆ ژنانی دیکەی شارۆچکەکەی.

 

بەڵام ڕەهەندەکانی ڕۆمانەکە لەو وێناکردنە جێی ستایشەوە درێژدەبنەوە، چونکە جەمیلە تلباوی دەمانباتە سەر خاکەکانی "تیمی"، کە ناوی مێژوویی ئادرارە، کە ژینگەیەکی بارگرانی تاڵی و نادادپەروەری و کاریگەرییە درێژخایەنەکانی کۆیلایەتی کۆن نیشان دەدات، لەوێدا لە سێبەر و دوور لە خەباتی پاڵەوان، کارەساتەکانی ژنانی دیکە ئاشکرا دەبن، ئەو ژنانەی کە بەرگەی جۆرەها شێوەی پەراوێزخستن دەگرن، ژنان کە ئارامی ناوەوەیان لێدزراوە، پەیوەندی بوونیان و هەستیان لە پیاوان پچڕاوە، ماڵەکانیان لە تەنها دیوارێکی بێگەرد و ئاسوودەیی کورت دەکرێنەوە، بەرەبەیانی ڕزگاری و شادی لەم دەربەدەریەدا تەمومژاوی بووە و وێنەی بەختەوەری و مرۆڤایەتی لە ژێر قورسایی ستەمکارانەی کۆمەڵگەیەکی ڕەق و پیاوسالاردا کاڵ بووەتەوە.

 

ئەم کارە بەرفراوانە لەسەر پرسی ژنان بە هیچ شێوەیەک لە دەقێک بەسەر دەقێکی تردا قەتیس نییە، جەمیلە تلباوی دووپاتی کردەوە کە "ژن لە هەموو ڕۆمانەکانیدا بە توندی ئامادەن"، لەم چوارچێوەیەدا، ڕۆمانی بەرزی خۆی "دڵی ئیسپانی" دەهێنێتەوە، کە ژنانی باشوور لە دیمەنەکەدا دیارن، بەڵکو لە ڕێگەی دیدگای ئەو دایکە سادەیە بەرجەستە دەبن، کە لە دانا و زانستی و قووڵاییدا نوقم بووە، کە لە ڕوانگەی خۆیەوە، خەبات بۆ شوناسی مرۆڤایەتی نێوان ڕۆژهەڵات و ڕۆژئاوا دەڕوات، ئەم ئامادەبوونە بەردەوامە ڕەنگدانەوەی پابەندبوونی نووسەرە بۆ ئەوەی ژن بکاتە پایەیەکی بنەڕەتی کە خەیاڵی گێڕانەوەی لەسەری وەستاوە لە وێرانکردنی پرسە کۆمەڵایەتی و گەردوونییەکان، ئەم ڕۆمانە خەڵاتی ئەدەبی جیەمەنیە مشاکرە” لە بەشی ڕۆمانی نووسراوی عەرەبی پێبەخشرا.

 

شایەتحاڵی داهێنەرانەی ئەو هەر بەوەوە ناوەستێت، درێژدەبێتەوە بۆ ڕۆمانی "خابیە"، کە لە ڕێگەیەوە جەمیلە تلباوی دووپاتی کردەوە، کە ژنە بیابانیەژە وەک خۆی پێشکەش کردووە، ئەو ڕوانگە گەشتیارییە یان فۆلکلۆرییە تێدەپەڕێنێت کە تەنها ڕووی باشوور تێدەپەڕێنێت، لەم دەقەدا کە پڕە لە جوانییەکانی بینانی خشتی قوڕ و کۆڵانەکانی کۆشکە دێرینەکان، ژن چیتر تەنها پاشبنەمایەک نییە، بەڵکو پارێزەرێکی ڕاستەقینەی یادەوەری و شوێنە، توخمێکی چالاکە کە بە ژیان و تایبەتمەندییەوە چەسپاوە و توانای ئەوەی هەیە ڕووبەڕووی گۆڕانکارییە کۆمەڵایەتییە فراوانەکان ببێتەوە بەبێ ئەوەی سازش لەسەر ڕەسەنایەتییەکەی بکات.

 

ئەم دانپێدانە تەنها لە ڕەهەندە کولتووری و کۆمەڵایەتییەکاندا سنووردار نییە، بەڵکو درێژدەبێتەوە بۆ خەباتی مێژوویی، بەو پێیەی ژنە باشوورەکە لە ڕۆمانی "غار: دەربەدەری قەندوسی"دا دەرکەوتنێکی سەرنجڕاکێشی هەبوو، ڕۆمانێک کە پەیوەستە بە تاوانەکانی داگیرکاریی فەرەنساوە لە کانەکانی خەڵوزی باشووری ڕۆژئاوادا، لە چوارچێوەیەکی پەیوەندیداردا، ڕۆمانی "کەنزا"ی وەک ئایکۆنی ڕێزگرتن لە "شەهید و خەباتگێڕی بیابانی" دێت کە لە پێناو سەربەخۆیی جەزائیردا تێکۆشان و خۆڕاگری کرد، بۆ ئەوەی لە ڕێگەی ئەم وێستگە گێڕانەوەی یەکگرتووانەوە بیسەلمێنێت کە ژنی باشوور دەستی هەیە لە دروستکردنی مێژوو و ئازادی، هەروەها دەستی لە پاراستنی میراس و شوناسدا هەیە.