ڕەفیف ئیسلیم

 

غەززە – لەناو داروپەردوو و وێرانکارییەکان، تیمێکی ڕزگارکردنی دەستنووس لە غەززە هەوڵی دەرهێنانی ئەو شتانە دەدەن کە لە یادەوەری و شارستانیەتی شارەکەدا ماونەتەوە، ئەو دەستنووسانەی لە بۆردوومانەکە ڕزگاریان بووە، تەنها کاغەز نین، بەڵکو میراسێکی مێژوویی و کولتوورین کە زانست و ئەدەب و شیعر دەپارێزن و پەیوەندییەکی زیندوو لە نێوان ڕابردوو و ئێستادا پێکدەهێنن.

 

هێزەکانی ئیسرائیل لە کاتی جەنگدا چەندین شوێنی شوێنەوارییان لە کەرتی غەززە کردە ئامانج و تەنانەت هەندێک باڵەخانەکان کە چەندین جار بۆردوومان کران، ئەمەش حاڵەتی ئەرشیفی بەشی دەستنووسەکان بوو کە هەزاران پەرتووک و دەستنووسە کۆنەکانی تێدابوو کە مێژووەکەیان بۆ سەردەمی مەملوکەکان و ڕەنگە پێشتریش. تەواوی ناوەڕۆکی پەرتووکخانەکە و ئەرشیفەکەی بە داروپەردوودا نێژرابوو، حەنین عەسمی و تیمەکەی کاریان کرد بۆ دەرهێنانی بەڵگەنامەکان و ڕزگارکردنی ئەوەی کە مابوونەوە.

 

حەنین عەسمی، بەڕێوەبەری تیمی ڕزگارکردنی بەشی دەستنووسەکان، ڕایگەیاندووە، ئەو شوێنە سێ جار کراوەتە ئامانج، سەرەتا لە ناوەڕاستی شەڕەکەدا لە نیوەی دووەمی ساڵی ٢٠٢٤، پاشان دووبارە دوای دوو مانگ، دواجاریش لە دوایین هێرشدا، کە بە تەواوی ئەوەی لە شوێنەکە مابووەوە لەناوبرد، وێرانکارییەکە ئەوەندە قووڵ بوو کە شوێنەکە نەدەناسرایەوە.

ڕوونیکردەوە، کە چەندین جار بە شێوەیەکی سیستماتیکی تەواوی شارە کۆنەکە کراوەتە ئامانج، باڵەخانە مێژووییەکان پێش هێرشەکان چەند جارێک بە وردی نۆژەنکرابوونەوە بۆ ئەوەی بە تێپەڕبوونی کات تێک نەچن، هێزەکانی ئیسرائیل بە ئەنقەست چەندین جار شوێنە مێژووییەکانیان لەناوبردووە بۆ سڕینەوەی تایبەتمەندییەکانیان.

 

"مێژووی دەوڵەمەندی بەشی دەستنووس"

حەنین عەسمی، بەشی دەستنووس ٢٢٨ دەستنووسی تەواو و ٧٨ دەستنووسی کاغەزی پەرش و بڵاوی ناسراو بە "دەشت" و ژمارەیەکی زۆر لە تۆمار و بەڵگەنامەی عوسمانیی سەر بە وەقف "وەقفی ئایین"ی تێدابوو بەڵام دوای شەڕی لەناوچوون، ١٤٧ دەستنووسی تەواو ڕزگار کران، هەرچەندە زیانێکی زۆریان پێگەیشت، ئەوانی تر لە ژێر داروپەردوودا ون بوون و تەنها ٣٥ کاغەز لە کاغەز پەرش و بڵاوەکان ڕزگاریان بوو، تۆمارە عوسمانیەکان "بەڵگەنامە کە ناوی بنەماڵەکانیان و ئەندامەکانیان بەڵگەدار کردووە" ون بوون، و هیچیان لە کاتی ئۆپەراسیۆنەکانی گەڕان و هەڵکەندندا نەدۆزرایەوە.

 

دەستنووسەکانی مزگەوتی گەورەی عومەری دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی مەملوکەکان تا کۆتایی سەردەمی عوسمان، ئەم دەستنووسانە کۆمەڵێک بابەتی بەرفراوان لەخۆدەگرن، لەوانە فەلەکناسی، ئەدەب، شیعر، وتاری زانایانی غەززە و فیقهی، ئاماژە بەوە کرا، کە دوای یەکەم ڕێککەوتنی ئاگربەست، پەیکەرتاشەکان هێنران بۆ ڕزگارکردنی کۆمەڵێک دەستنووس و ئێستا کار بۆ لابردنی بەردە کۆنەکان و هەوڵدان بۆ پاراستنیان بەردەوامە.

 

"پاراستنی دەستنووسەکانی ماوەتەوە"

هەڵکەندنەکان تا ئەمڕۆش بەردەوامن لە هەوڵێکدا بۆ ڕزگارکردنی ئەوەی لەم شوێنەوارانە ماونەتەوە، ڕوونکرایەوە، کە بەشی دەستنووس ڕاستەوخۆ کراوەتە ئامانجی فڕۆکە جەنگییەکانی ئیسرائیل و تەقەی تۆپخانەکان.

 

حەنین عەسمی ئاماژەی بەوەدا، کە دەستنووسەکان بە چەندین شێوە زیانیان بەرکەوتووە، لەوانە شراپنێلی چەسپاو و جۆرە جیاوازەکانی قاڵب کە بە لاپەڕەکانەوە لکاون بەهۆی بەرکەوتنی درێژخایەنیان بە داروپەردووەکانەوە بۆ ماوەی نزیکەی ٧٠٠ ڕۆژ، لەو ماوەیەدا بەر ئاوی باران کەوتوون، سەرەتا شۆک و خەمێکی زۆری بەسەردا هات و بە دەستەکانی بە شێوەیەکی هەڕەمەکی دەستی کرد بە هەڵکەندن بۆ دەرهێنانی لێواری لاپەڕەکان، هەستی دەکرد هەر پارچەیەک لە دڵی ئەون، نەک تەنها کاغەزی کۆن، وەک خۆی باسی دەکات.

 

هەوڵیدا بۆ ماوەیەکی درێژتر کار بکات و هەڵیکەنێت بۆ ئەوەی بەشێکی گەورەتر لە مێژوو ڕزگار بکات و بە بارێزراوی بیگوازێتەوە بۆ نەوەکانی داهاتوو، ئەمە ئەرکی ئەو بووە، کە تەنانەت پێش هێرشەکەش بە پەرۆشەوە ئەنجامی داوە، نۆژەنکردنەوەی دەستنووس و پەرتووکە مێژووییە دەگمەنەکان کە بەهۆی کاتەوە زیانیان پێگەیشتووە، لە ئێستادا بەهۆی نەبوونی ئامێری گونجاوەوە هیچ ئۆپەراسیۆنێکی نۆژەنکردنەوە نییە، تەنها شتێک کە دەتوانین بیکەین فریاگوزارییە.

 

ئاماژەی بەوەشکرد، لەو شوێنەوارە کۆنانەی کە بۆردوومانکراون و لەناوبراون، تەنها ئەو بەردە کۆنانەی کە ماونەتەوە کۆدەکرێنەوە و لە شوێنێکی گونجاودا دادەنرێن بۆ ئەوەی لە لەدەستدان، دزین یان زیان بپارێزرێن، هیچ ئامراز و ئامێرێک لەبەردەستدا نییە بۆ یارمەتیدان لە پرۆسەی نۆژەنکردنەوە.

 

حەنین عەسمی، پێی وایە پرۆسەی دەرهێنانی دەستنووسەکان بەهۆی ئەو شێوازە سەرەتاییانەی کە بەکارهێنراون، قورس و ئاڵۆزە، هەمووان بە دەست هەڵدەکەن، هەندێک جار، ڕەنگە لە ماوەی هەفتەیەکدا سێ دەستنووس بدۆزرێتەوە و ایاتریش، مانگێک تەنها بە یەک دەستنووسەوە تێپەڕێت، هیچ ڕۆڵێک بۆ ڕێکخراوە نێودەوڵەتییەکان نییە، نە هیچ چاودێرییەک بۆ ئەو پێشێلکارییانەی کە بوونەتە هۆی لەناوچوونی میراس و کولتوور لە کاتی هێرشەکاندا.

 

حەنین عەسمی لە کۆتاییدا جەختی لەوەکردەوە، کە ئەم دەستنووسە مێژووییانە نوێنەرایەتی مێژووی شکۆمەندی و شارستانیەتەکانیان دەکەن، کە میراسی داپیران و باپیرانیانە، هەروەها بەڵگەنامەیەکی بەنرخن کە لەلایەن زاناکان نووسراون کە باوەڕیان بە داهاتووی فەڵەستین هەبووە، پاراستنیان ئەرکی ئەوانە تا نەوەکانی داهاتوو ئەم مێژووە دەوڵەمەندە ببینن و لە هەوڵی باوباپیرانیان لە پەرەپێدانی ئەو زانستانە لە ڕێگەی داهێنانی زانستییەوە تێبگەن.