Yemen — Şer, xirabûna rewşa aborî û bilindbûna bihayên xwarinê ji bo malbatên Yemenî gihîştina xwarinên têr û hevseng dijwartir dike. Jin, bi taybetî dayîk, beşek girîng ji barê vê krîzê li ser malbatên xwe hildigrin.

Bi kêmbûna dahatên malbatê û zêdebûna lêçûnên jiyanê, piraniya malbatên Yemenî neçar in ku hejmara xwarinan kêm bikin an jî dev ji xwarinên dewlemend bi proteîn û danên xwarin xwerinê kêm bikin. Ev rasterast bandorê li tenduristiya zarokan dike û xetera kêmbûna xurekê zêde dike.

Daneyên Neteweyên Yekbûyî jî vê rewşê ronî dikin. Li gorî daneyan, 18.3 milyon kes li Yemenê bêewlehiya xwarinê ya tûnd dijîn. Zêdetirî 2.2 milyon zarokên di bin pênc salî de ji kêmbûna xwarinê ya tûj dikişînin. Wekî din, tê payîn ku bi qasî 1.3 milyon jinên ducanî û şîrdêr dê di sala 2026’an de bi kêmbûna xwarinê re rû bi rû bimînin.

Bandora krîzê ya li ser jinên ducanî û hişmendiya xurekê

Pispora xwarin û parêzê Dr. Huda el-Hemadî li klînîka xwe jinên ducanî yên ku di dema ducaniyê lawaz dibin an jî ji ber ku laşê wan têra xwe xurdemeniyên ku hewce ne nagire, kêm xwarin dibînin dinhêre. El-Hemadî diyar dike ku xizanî û xirabûna rewşa aborî di nav sedemên sereke yên kêmbûna xurekê de li Yemenê ne. Ew her wiha destnîşan dike ku kêmbûna çavkaniyên mirovî û vekişîna hin rêxistinên ku berê piştgirî didan malbat û saziyên tenduristiyê yên ku xizmetên xurekê û dermankirina kêmbûna xurekê peyda dikirin, pirsgirêkê girantir kiriye.

Pispor destnîşan dike ku hişmendiya kêm a girîngiya xurekê jî dibe sedema mezinbûna pirsgirêkê. Ev hem ji bo adetên xwarinê û hem jî ji bo wergirtina vîtamîn û mîneralan derbas dibe. Wekî din, pispor tekez dike ku nebûna hişmendiya dayîkan derbarê girîngiya baldariya li ser tenduristî û xurekê de di dema ducaniyê de dikare bandorek neyînî li ser tenduristiya zarok bike, nemaze di çend mehên pêşîn ên jiyanê de.

Rewşa mirovî û astengiyên pergala tenduristiyê

Ev fikar ji rewşa mirovî ya berfireh a li welêt serbixwe nînin. Neteweyên Yekbûyî texmîn dike ku heta sala 2026’an, zêdetirî 22 milyon kes li Yemenê dê hewceyê alîkarî û parastinê ya mirovî bin, ku 10.95 milyon ji wan dê jin û keç bin.

Kapasîteya pergala tenduristiyê ya bersivdayîna pêdiviyan jî kêm bûye. Tenê nêzîkî 59.3 ji sedî ji tesîsên tenduristiyê bi kapasîteya xwe ya tevahî dixebitin.

Pispor destnîşan dike ku encamên kêmbûna xurekê ne tenê bi tenduristiya laşî ve sînordar in, di heman demê de dikarin bandorê li mezinbûn, çalakî û şiyanên fêrbûna zarokan jî bikin. Ew tekez dikin ku kêmasiyên xurekê dikarin di tevger, asta çalakiyê û tevgera zarokan de werin nîşandan û kêmasiyên demdirêj ên di xurdemeniyên bingehîn de dikarin bandorê li kapasîteya fêrbûna wan û pêşkeftina wan a hişî bikin.

Rewşa jinên ducanî û zehmetiyên gihîştina xizmetên tenduristiyê

Huda el-Hemadî dibêje ku jinên li Yemenê  ji bo tevliheviyên ducaniyê û pirsgirêkên tenduristiyê yên têkildarî kêmbûna xurekê, di xetereyeke mezintir de ne. Ew dibêje ku ji sedî 80’ê jinên ducanî bi xetereya tevliheviyên ducaniyê û kêmbûna xurekê re rûbirû ne.

El-Hemadî dibêje ku li klînîka wê ew rastî jinên ducanî tê ku astên cûda yên kêmbûna xurekê dikşînin û destnîşan dike ku ev dikare ji ber hem kêmbûna kîloyan û hem jî zêde giraniyê çêbibe. Ew her wiha radighîne ku ew ji karmendên tenduristiyê yên di warê jidayîkbûnê de dixebitin, derbarê rewşên kêmasiyên cidî yên hin xurekan de, di nav de kêmasiya kalsiyûmê, çavdêriyên xwe werdigre.

Jinên ku li deverên gundan dijîn di gihîştina xizmetên xwarin û tenduristiyê de bi zehmetiyên din re rûbirû dimînin. Ev zehmetî ji gihîştina rê ya xirab û zehmetiya gihîştina nexweşxaneyan bigre heya lêçûnên bilind ên veguhastinê û nebûna personelên tenduristiyê yên pispor li hin herêman diguhere.

Astengiyên terapiya xwarinê û çareseriyên bijîşkî

Huda el-Hamadî destnîşan dike ku hişmendiya kêm a têgeha terapiya xwarina bijîşkî astengiyeke din e. Ew dibêje ku hin malbat terapiya xwarina bijîşkî wekî sînorkirî dibînin ku alîkariya xwarinê wekî genim û nîskên ku wekî beşek ji bernameyên xwarinê têne belavkirin. Lê belê, ew tekez dike ku terapiya xwarina bijîşkî nirxandina hewcedariyên her nexweşek û afirandina bernameyek xwarinê ya kesane hewce dike.

Li gorî pisporê me, lêçûna testan, lêzêdekirina xwarinê û bernameyên parêzê yên taybet jî barekî zêde dide ser malbatan. Ew destnîşan dikin ku testên vîtamîn û mîneralan biha ne, lêzêdekirin biha ne û hin lêzêdekirin li deverên gundan bi hêsanî peyda nabin.

Ev pirsgirêk di nav pergaleke tenduristiyê de derdikevin holê ku jixwe bi sînordarkirina çavkaniyan re têdikoşe. Li gorî daneyên Neteweyên Yekbûyî, bi qasî ji sedî 40’ê tesîsên tenduristiyê li Yemenê nexebitin an jî tenê qismî dixebitin. Ji yên ku dixebitin, tenê bi qasî ji sedî 20’ê wan xizmetên tenduristiya dayîk û zarokan peyda dikin.

Parêza hevseng û girîngiya şopandina bijîşkî

Huda el-Hemadî bawer dike ku têkoşîna li dijî kêmbûna xurekê divê tenê bi karanîna lêzêdekirina xurekê neyê sînorkirin. Ew dibêje ku divê pêvajo bi nirxandina rewşa tenduristiyê û pêdiviyên xurekê yên jinê dest pê bike, dû re muayene û şopandina bijîşkî were kirin da ku bê destnîşankirin ka kîjan xurdemenî an lêzêdekirinan ew hewce dike.

El-Hemadî li dijî bikaranîna bêserûber a vîtamîn û mîneralan hişyariyê dide û destnîşan dike ku pêdiviyên jinê li gorî rewşa tenduristiya wê û qonaxa ducaniyê diguherin. Ew rave dike ku nîşanên wekî westandin û weşandina por, an êşa movikan û diranan ne hewce ye ku kêmasiya xurekek taybetî nîşan bidin. Ji ber vê yekê, ew tekez dike ku berî destnîşankirina dermankirinê pêdivî bi muayene û nirxandina bijîşkî heye.

El-Hamadî girîngiya xwedîkirina parêzek hevseng û cûrbecûr a jinên ducanî ku xurdemeniyên cûda yên ku laşê wan hewce dike dihewîne, tekez dike. Ew dibêje ku li şûna ku meriv li ser cureyek xwarinê ya yekane bisekine an bêyî çavdêriya pisporan lêzêdekirinan bikar bîne, divê parêzek hevseng a ku xurdemeniyên cihêreng dihewîne bê pejirandin.

Li welatekî ku 18.3 milyon kes bêewlehiya xwarinê ya tûnd dijîn û zêdetirî 2.2 milyon zarokên di bin pênc salî de bi kêmbûna xurekê ya tûj re rû bi rû ne, xwarina jinên ducanî wekî beşek ji krîzek berfirehtir a ku bi şer, xizanî û kêmbûna xizmetên tenduristî û mirovî ve girêdayî ye derdikeve holê.