ŞEYLA QASEMXANÎ

Navenda Nûçeyan – Di rojên dawî de, xwepêşandanên ku li bazar û di nav bazirganên Tehranê de dest pê kirin, bi lez belavî kolanên bajarên din bûn. Gel li hember zêdebûna bihayan, enflasyona zêde, hilweşîna riyalê û zexta zêde ya li ser debara jiyanê derketin kolanan. Lê belê di heman demê de, hin dengan hewl dan ku van xwepêşandanan bi îdiaya ku daxwazên xwepêşanderan bi tenê aborî ne û bi fikarên mêrên debara jiyanê ve girêdayî ne û ji ber vê yekê xwezaya wan baviksalar e û bi edaleta zayendî ve ne girêdayî ye, ji tevgera "Jin, Jiyan, Azadî" veqetînin.

Bandora daxuyaniya 6 rêxistinên jinên Kurd

Vê nêzîkatiyê piştgirî û pejirandina xwepêşandanên jiyanê red kir û ji wan dûr ket. Lê nêrînek kûrtir nîşan dide ku cudahiyek wisa ne tenê xelet e, di heman demê de sade ye jî. Dadweriya zayendî û daxwazên jinan, nekarî ji dadweriya aborî bên veqetandin. Daxuyaniya 6 rêxistinên jinên Kurd ku çend roj berê hate weşandin, bi awayekî rast tekez kir ku ev xwepêşandan berdewamiya tevgera "Jin, Jiyan, Azadî" ne, tevgerek ku li ser mafê jiyan, debara jiyanê û hebûna civakî ya mirovan israr dike ye. Vê helwestê rê da ji nû ve pênasekirina xwepêşandanên debara jiyanê bi zimanê azadiyê û careke din nîşan da ku dirûşmeya "Jin, Jiyan, Azadî" dikare biçirise û di dilê van xwepêşandanan de cîhek bibîne.

Dibe ku nêrînên dijber li ser rûyê erdê têgihîştî bin, lê ew naxwazin bibînin ku bê guman dadweriya aborî, beşek nayê veqetandin a dadweriya zayendî ye. Krîza aborî û zexta debara jiyanê bi qasî jiyana jinan û carinan jî bi zirarên veşartî, neşopandî û bêkontroltir, li ya mêran bandor dike.

Ji bazarê ber bi kolanê: Çima xwepêşandanên aborî girîng in?

Xwepêşandanên dawî li Bazara Mezin a Tehranê dest pê kirin, ku bazirgan û dikandar di bin zexta enflasyona bêhempa û zêdebûna domdar a lêçûnan de ne. Bihayê bilind ê nan, xwarin û enerjiyê jiyana hemî endamên malbatê dijwar kiriye. Daketina tûj a nirxa diravê neteweyî, hêza kirînê bi giranî kêm kiriye û beşek mezin ji civakê ji ewlehiya debara jiyanê bêpar kiriye.

Di heman demê de, torên civakî û medyayê di belavbûna bilez a xwepêşandanan û girêdana kom û çînên civakî yên cûda de roleke girîng lîstine. Bi vî awayî, her çend xala destpêkê ya xwepêşandanan debara jiyanê be jî, gelek zirarên kombûyî û tepeserkirî ji hêrsa gel derdikevin. Xwepêşandan bi lez û bez dibin aliyên civakî û siyasî, di nav de daxwazên ji bo reformên avahîsaziyê yên di aboriyê û rêveberiyê de. Ezmûna tevgerên torê yên hemdem, nîşan dide ku tevgerên horîzontal dikarin di heman demê de daxwazên aborî, civakî û zayendî di tevgerekê de bişopînin.

Jin, Jiyan, Azadî: Dirûşmeyek bi paşxaneyek dîrokî

Dirûşmeya "Jin, Jiyan, Azadî" piştî qetilkirina Jîna Amînî ya di Îlona 2022’yan de pêşî li Kurdistanê û dû re li seranserê Îranê deng veda û bû sembola serhildanek berfireh. Lê belê, koka daxwaza mafên jinan li Îranê di têkoşînek domdar de ye ku zêdetirî sedsalekê dom kiriye. Ji serdema destûrî ve, jinan bi avakirina weşan û komeleyên daxwazkar ji bo mafên xwe yên sivîl û civakî şer kirine. Di salên 1940 û 1950’yan de, mafê dengdanê û girtina postên giştî ji jinan re hat dayîn. Piştî şoreşa 1979’an, rêya pêkanîna van mafan careke din ji ber vegera qanûnên cudakariya zayendî hate astengkirin, lê tevgera jinan qet nesekinî û her gav bi awayên cûrbecûr di civakê de hebû.

Ev paşxaneya dîrokî nîşan dide ku daxwaza edaleta zayendî ne demkî ye û ne jî ji pirsgirêkên aborî yên rojane cuda ye. Aborî û zayendî bi awayekî avahîdar bi hev ve girêdayî ne. Îdîayên wekî, "Mêr debara malbatê dike û ji ber vê yekê fikarên aborî ne fikarên jinan in," rexneyên cidî heq dikin. Heta di malbatên ku mêr wekî debara malê tê hesibandin de jî, enflasyon bandorek rasterast û biryardar li ser jiyana jin û zarokan dike.

Jinên ku malbatên xwe bi rêya karên ne fermî birêve dibin

Wekî din, îro hejmareke girîng ji jinan serpereştiya malê dikin û ev hejmar her sal zêde dibe. Di sala 1403’an de, bi qasî 5 milyon jin wekî serpereştiya malê hatin destnîşankirin û ji hêla ajansên piştgiriyê ve hatin nixumandin. Gelek ji van jinan jiyana xwe û jiyana malbatên xwe bi rêya karên nefermî û bê sîgorte an ewlehiya kar, ji firotina kelûpelan li metroyê bigre heya hilgirtina barên giran, birêve dibin. Ew ji her komek din bêtir ji ber zextên avahiyek aborî ya zordar, gendel û bêbandor westiyane.

Bi rastî, îro pir kêm mêr dikarin îdîa bikin ku dikarin bi serbixwe û bi kalîteyek têr malbatên xwe xwedî bikin. Jin di aboriyê de wekî karkerên di sektorên çandinî û xizmetê de, wekî mamoste, hemşîre, firoşkar û çalakvan rolek bingehîn dilîzin. Dadweriya aborî û dadweriya zayendî ji hêla heman avahiya hêzê ve têne xurtkirin û newekhevî di yekê de ya din girantir dike. Zordariya zayendî û zordariya çînî ji hev cuda nînin û dabeşkirina kedê ya li ser bingeha zayendî û rolên kevneşopî newekheviyê ji nû ve çêdikin.

Mehaneyên karê malê

Tevgerên femînîst ên salên 1970’yî, nîşan dan ku karê jinan li malê, her çend wekî "ne kar" neyê hesibandin jî, beşdarîyek girîng di aboriyê û ji nû ve hilberandina kedê de dike. Ji vê perspektîfê ve, fikara nan û debara jiyanê bi tenê bi mêran ve sînordar nîne û nirxa aborî ya jiyana jinan xwedî girîngiyek bingehîn e. Greva jinan a 1975’an a li Îzlandayê, ku ji sedî 90’ê jinên welêt ji bo rojekê karên xwe yên fermî û malê terikandin, bi zelalî nîşan da ku aborî û civak bêyî keda jinan nikarin bijîn.

Her ku lêçûna jiyanê zêde dibe, zexta aborî li ser jinan û malbatên wan rasterast zêde dibe. Di rewşên wiha de, derfeta pêşxistina jêhatîbûnê û şekildana nasnameya takekesî rê dide hewildanên ji bo çareserkirina xizanî, bêewlehî û tundiya ji wan derdikeve. Krîza aborî bi sînordarkirina gihîştina perwerde û tenduristiyê barekî girantir ê psîkolojîk û fîzîkî li ser jin û zarokan çêdike.

Çima divê jin xwepêşandanên aborî cidî bigirin?

Azadiya aborî beşek yekgirtî ya azadiya jinan e. Bêyî ewlehiya aborî, ne mimkûn e ku bi rastî ji mafên civakî û siyasî sûd werbigrin. Heman avahiya desthilatdariyê ya ku jinan binpê dike jî, berpirsyarê afirandin û domandina krîza aborî ye. Pêwendiya di navbera daxwazên aborî û edaleta zayendî de xwepêşandanan bêtir berfireh û bihêz dike û îhtîmala bidestxistina edaleta berfireh zêde dike. Xwepêşandanên dawî yên li Îranê, her çend bi eşkereyî li ser debara jiyanê bin jî, bi kûrahî bi daxwaza edaleta zayendî ve girêdayî ne. Edaleta aborî û edaleta zayendî du aliyên heman pereyî ne û zehmet e ku meriv yek ji wan bi serê xwe bi dest bixe.

Daxwaza nan, jiyanek bi rûmet û azadî daxwazek mirovî ye û ne bi tenê bi zayendek taybetî ve sînorkirî ye. Ev xwepêşandan nîşan didin ku jiyana rastîn a hem jin û hem jî mêran, bi edaleta aborî û civakî ve girêdayî ye û divê her du jî di heman demê de û li kêleka hev werin şopandin.