Navenda Nûçeyan – Raporên nû yên derbarê binpêkirina mafên mirovan li Îranê de eşkere dikin ku zextên li ser girtiyên siyasî, çalakvan û girtiyên din ên di hucreyên cuda de giran bûne. Li gorî agahiyan, girtiyên jin ji mafê tenduristiyê bêpar in, girtî di rewşek nezelaliya yasayî de têne girtin û pêla cezayên îdamê jî bi lez mezin dibe.

Rewşa xirap a girtiyên jin û binpêkirinên sîstematîk

Rewşa girtîgehên Îranê rojane girantir dibe. Li gorî zanyariyan, Roya Sabit a ku welatiyeke Bahaî ye û li Girtîgeha Adelabadê ya Şîrazê tê ragirtin, tevî ku zêdetirî mehekê ye bi birînên giran û pirsgirêkên tenduristiyê re rû bi rû ye, ji muayeneya bijîşkî ya pispor û destûra dermankirinê hatiye bêparhiştin. Di heman demê de, Bahare Agai zêdetirî heft mehan e bêyî ku rewşa wê ya qanûnî diyar be tê ragirtin, û Sama Amushahi jî piştî qedandina destûra xwe careke din vegerandine girtîgehê.

Girtinên bêdad û nezelaliya yasayî ya berdewam

Li Girtîgeha Navendî ya Erdebilê, herî kêm 29 Tirk û xwepêşanderên ku di çalakiyên Kanuna sala 2025’an de hatibûn girtin, bêyî pêvajoyeke darizandinê yan jî diyarkirina rewşa xwe ya yasayî tên ragirtin. Girtiyê siyasî yê ji Sebzevarê Cevad Nodehî zêdetirî heft mehan e di heman rewşa nezelal de ye. Şayan Mihemedî jî 22 roj piştî girtina xwe li Girtîgeha Şeyban a Ehwazê dimîne.

Her wiha endamên Meclîsa Bajarê Kutourê Behnam Modirzade, Şapûr Şehbeş, Şehriyar Şems, Rehîm Hesenpûr û sê birayên Ereb ên ji Shadganê—Cîhad, Bakir û Fuat Şavirdî—di demeke nêz de hatin binçavkirin û birin cihekî nediyar.

Berdan û bangên ji bo dozgeriyê

Di nava vê tabloya reş de hin nûçeyên erênî yên berdanê jî hene. Şehrzad Zamiri bi kefaleta 50 milyar Tomen, Suheyla Huseynî bi kefaleta 4 milyar Tomen hatin berdan. Arzu Azermset û Mehrdad Girivani jî piştî temamkirina cezayên xwe ji Girtîgeha Evînê hatin azadkirin.

Li aliyê din, Neriman Ferhadî yê endamê Sendîkaya Mamosteyên Xuzistanê ji bo Dadgeha Cezayê Duyemîn a Ehvazê û oldarê Sunnî Mihemed Emîn Eskanî jî ji bo Rêveberiya Îstîxbaratê ya Reskê hatin gazîkirin. Hevjînên Brîtanî Craig û Lindsay Foreman ên ku li Girtîgeha Evînê dijiyan û li dijî şert û mercên girtîgehê dest bi greva birçîbûnê kiribûn, çalakiya xwe bi dawî kirin.

Cezayên girtîgehê û zêdebûna darvekirinan

Dadgehên Îranê cezayên giran li çalakvanan dibirin. Şehryar Mihemedî Berîmanlûyê 20 salî yê ji Bojnûrdê du sal cezayê girtîgehê wergirt. Vahid Rehtiyanî pênc sal cezayê girtîgehê û 74 lêdanên qamçiyan, û Elî Rizaeî yê ji Amolluyê jî bi tevahî 46 meh cezayê girtîgehê û salek cezayê taloqkirî wergirtin.

Di warê îdamê de zêdebûneke metirsîdar heye. Marziye Neyri ya 24 salî ku di temenê zarokatiyê de bi zorê hatibû zewicandin, li Girtîgeha Navendî ya Qezwînê hate darvekirin. Her wiha sê girtiyên din Emrullah Dusti, Hocjat Hayyat û Yusuf Bakiri li girtîgehên Tebrîz û Zencanê hatin darvekirin.

Girtiyekî Kurd ê bi navê Nusret Xalîdî ku cezayê darvekirinê li ser wî bû, ji ber zextên psîkolojîk, bêxemiya rayedaran û derengveguhestina nexweşxaneyê li Zindana Navendî ya Urmiyê jiyana xwe ji dest da. Li herêma sînorê Bane yê Hengijalê jî, kolberê Kurd Muhammed Tevhidpena di 9’ê Tebaxê de bi gulebarana rasterast a hêzên leşkerî hate kuştin.

Kampanyaya "Sêşema Na ji Darvekirinan re" didome

Kampanyaya "Sêşema na ji darvekirinan re" ragihand ku xwepêşandanên girtiyan di hefteya 133-an de li 59 girtîgehên welêt didomin. Li gorî daxuyaniyê, ji destpêka 21’ê Adarê ve herî kêm 342 girtî hatine darvekirin ku di nav wan de 10 jin, 2 zarokên temen-kêm û 37 girtiyên siyasî hene. Girtî û endamên kampanyayê bi grevên birçîbûnê daxwaza dawîanîna vê pêvajoya xwînî dikin.