Navenda Nûçeyan – Mekanîzmayên Neteweyên Yekbûyî (NY) yên li dijî îşkenceyê di 26ê Hezîranê, Roja Navneteweyî ya Li Dijî Îşkenceyê û ji bo Hevgirtina bi Qurbaniyên Îşkenceyê re, daxuyaniyek belav kirin.

Daxuyaniya hevbeş a Raportorê Taybet ê NY yê li ser Îşkenceyê, Komîteya Li Dijî Îşkenceyê, Jêrkomîteya Pêşîlêgirtina Îşkenceyê û Fona Dilxwazî ya NY ji bo Qurbaniyên Îşkenceyê diyar kir ku "Îşkence qet bêalî nine.”

Jin û zarokên keç rastî muameleyên xirab tên

Daxuyaniyê tekez kir ku jin û keç li navendên ragirtinê, girtîgehan, deverên pevçûnê, rêyên koçberiyê û saziyên girtî bi awayên taybetî yên îşkence û muameleya xerab re rûbirû dimînin, di nav de destdirêjî, lêgerîna tazî, rûreşkirin, destwerdana li tenduristiya zayendî, redkirina xizmetên tenduristiyê, gef û demxekirin.

Mekanîzmayên NY’yê bi dewletan dan bibîrxistin ku ew nikarin tenê bi danîna qanûnên qedexeya îşkenceyê razî bibin. Gotin ku ew her wiha mecbûr in ku mekanîzmayên berbiçav, gihîştî û ewle ji bo lêpirsîna bi bandor, pêşîgirtina li bêcezatiyê, rehabîlîtasyona qurbaniyan û gihîştina edaletê ava bikin.

Îşkenceyên xirab ji hêla dewletên xwe wekî demokrat bi nav dikin

Di daxuyaniya xwe ya îsal de, NY her wiha eşkere kir ku qedexekirina yasayî bi tena serê xwe ji bo jiholêrakirina îşkenceyê têr nake. Îşkence li gelek welatên cîhanê, li qereqolên polîsan, girtîgehan, navendên ragirtina koçberan, herêmên operasyonên leşkerî û di tepeserkirina xwepêşandanan de berdewam dike. Raporên salane yên rêxistinên mafên mirovan nîşan didin ku îşkence û muameleya xerab pratîkên ku ne tenê ji hêla rejîmên otorîter ve, lê di heman demê de ji hêla amûrên ewlehiyê yên dewletên ku xwe wekî "demokratîk" bi nav dikin ve jî tên bikaranîn in.

Çima têkoşîna li dijî îşkenceyê paş ve diçe?

Di kêmbûna têkoşîna li dijî îşkenceyê de ku di salên dawî de tê dîtin, sê faktor derdikevin pêş.

* Ya yekem, bilindbûna siyaseta ewlehî-navendî. Bi hincetên wekî "şerê li dijî terorîzmê", "ewlehiya sînor", "şerê li dijî koçberiya bêserûber", "şerê li dijî sûc", an "parastina aramiya giştî", dewlet sazî û navendên sepandina qanûnê yên girtî vediguhezînin cihên kêmtir kontrolkirî. Mirin û îdiayên muameleya xirab li navendên binçavkirina koçberan li Dewletên Yekbûyî mînakên dawî ne: Komîserê Bilind ê Mafên Mirovan ê Neteweyên Yekbûyî Volker Türk vê dawiyê banga lêpirsînek serbixwe li ser mirinên di bin çavdêriya ICE de kir. HRW’ê her wiha ragihand ku di 500 rojên pêşîn ên piştî vegera Trump de 52 mirin di bin çavdêriya ICE de çêbûne, rêjeya mirinê gihîştiye asta herî bilind a 10 salên dawî.

Li Ewropayê, paşvekişandina penaberan û şandina kontrola sînor ji aliyê YE’yê ve bo welatên sêyemîn wekî nêzîkatiyek ewlehiyê tê rexnekirin ku armanc dike binpêkirinên mafên mirovan li derveyî sînoran pêk bîne. Raporek HRW’ê ku daneyên sala 2025’an berhev dike, balê dikşîne ser deh hezaran paşvekişandinên li Polonya û Bulgaristanê û seferberiya cerdevanên peravê yên Lîbyayê ya ku ji aliyê YE’yê ve tê piştgirîkirin da ku zêdetirî 27 hezar kes berî ku bigihîjin sînorên Ewropayê rawestîne. Raporên cîhanî yên Amnestyê her wiha îdiayên muameleya xirab a li dijî girtiyên şer û sivîlan li Rojhilata Navîn û deverên şer, her wiha windakirinên bi zorê, îşkence û darvekirina girtiyên şer li herêmên ku ji aliyê Rûsyayê ve li Ukraynayê hatine dagirkirin, vedihewîne. Li Asyayê, HRW mînaka Srî Lankayê destnîşan dike, ku qanûnên "dij-terorê" bi girtina kêfî, windakirinên bi zorê û îşkenceyê ve girêdayî ne.

*Ya duyemîn, bêcezatî. Li piraniya welatan, dozên îşkenceyê an qet nayên lêkolînkirin, an jî sûcdar, ku karmendên giştî ne, bi parastina îdarî, parêzbendiya dadwerî, astengkirina delîlan, an jî parastina "bikaranîna hêzê di dema erkê de" têne parastin. Di çavdêriyên dawîn ên rûniştina Komîteya NY ya li dijî îşkenceyê ya 2026’an de derbarê Gabon, Îtalya, Pakistan û Tacîkistanê de, bêcezatî, nebûna lêpirsînek bi bandor û nebûna garantiyên bingehîn di binçavkirinê de ji bo nebicîhanîna Peymanê navendî bûn.

Nirxandina salane ya 2026’an a Komîteya Pêşîlêgirtina Îşkenceyê ya Konseya Ewropayê her wiha têkçûna demdirêj a pêkanîna pêşniyaran li qereqolên polîsan, girtîgehan, navendên ragirtina koçberan û navendên lênêrîna girtî, xetereyên muameleya xirab û normalîzekirina qerebalixiya di girtîgehan de destnîşan dike. Gihîştina mekanîzmayên gilîkirinê ji bo qurbaniyan li gelek deveran sînordar dimîne. Her çend gihîştina şêwirmendiya hiqûqî, muayeneyên bijîşkî yên serbixwe, nirxandina dadwerî ya bilez û rêyên ewle yên îtîrazê li ser kaxezê hebin jî, parastina rastîn bêyî çavdêriya serbixwe û birêkûpêk li navendên girtî ne mimkun e, wekî ku mekanîzmayên pêşîlêgirtinê yên NY û herêmî bi berdewamî tekez kirine.

*Ya sêyemîn, civakîkirina çandeke zilm û tundiyê. Îşkence ne tenê teknîkeke ewlehiya dewletê ye li pişt deriyên girtî; bêmirovkirina qurbaniyê di gotûbêja civakî de bi rêya kategoriyên wekî "terorîst", "sûcdar", "koçberê neqanûnî" û "xayîn" razîbûna civakî ji bo tundiya dewletê diafirîne. Ev çand tundiya dewletê nedîtî dike di heman demê de qurbaniyê ji mafên wan bêpar dihêle; ew keşûhewayek siyasî çêdike ku hêzên ewlehiyê, personelên zindanê û yekîneyên leşkerî vediguherîne amûrên tolhildanê, ne qanûnê.

Îşkenceya li dijî jin û keçan

Balkêşiya Neteweyên Yekbûyî ya îsal li ser jin û keçan di çarçoveya têkoşîna li dijî îşkenceyê de ne tenê hilbijartinek sîstematîk e, lê hewldanek e ku paşxaneya civakî ya îşkenceyê eşkere bike. Îşkenceya li dijî jin û keçan pir caran bi şiklê tundiya cinsî, gefên li ser rûmet û şermê, zirara li ser malbatê, zexta li ser dayîktiyê û kapasîteya hilberînê, lêgerîna tazî û binpêkirinên sîstematîk ên nepenîtiyê pêk tê. Ji ber vê yekê, têkoşîna li dijî îşkenceyê divê ne tenê bi lêpirsînên sûc, di heman demê de bi hev re bi wekheviya zayendî, mafê tenduristiyê, piştgiriya psîkososyal, mekanîzmayên gihîştina ewle û polîtîkayên dadweriyê yên navenda qurbaniyan re jî bê çareserkirin.

Daxuyaniyeke hevbeş, ku di bin serokatiya Navenda Qurbaniyên Îşkenceyê de hat weşandin û ji hêla zêdetirî 120 rêxistinan ve hat îmzekirin, got, "Edalet ji bo kesên rizgarbûyî ne kiryarek xêrxwaziyê ye, mecbûriyetek yasayî û fermanek exlaqî ye jî." Di daxuyaniyê de hat destnîşankirin ku bandorên îşkenceyê dema ku kiryara îşkenceyê bi dawî dibe bi dawî nabin; ew encamên mayînde li ser beden, hiş, malbat û civakên qurbaniyan ji bo salên pêş de dihêlin.