HÊLÎN EHMED

Silêmanî –  Her sal jin di nav dîwarên malên xwe de, li gundên dûr, li bajarên mezin û heta li deverên giştî jî têne kuştin. Hinek bûyerên kuştina jinan bi destên mêr, bav, bira, an xizmên din pêk tên. Lê ev nav tenê perdeyeke dûmanê ne ku sûcekî vedişêre ku di newekheviya zayendî, bêcezatiyê û çanda baviksalar de kok vedide. Raporên rêxistinên navneteweyî nîşan didin ku gelek kuştinên jinan qet naghîjin dadgehan. Ji ber vê yekê, îstatîstîkên li ser kuştinên jinan kêm caran dighîjin medyayê û raya giştî tenê beşek ji wan dibîne.

Li başûrê Kurdistanê û Iraqê, her sal çend bûyerên kuştinên jinan dibin sernav, pir caran ew qas hesas in ku xwepêşandan, kampanyayên medyayê û bangên ji bo reformên qanûnî çêdikin. Di salên dawî de, tevî zêdebûna hişmendiya raya giştî û rola girîng a medyaya civakî di eşkerekirina van sûcan de, ji bo rawestandina kuştina jinan têr nekiriye. Gelek jin berî ku bikaribin dengê xwe bilind bikin, tên kuştin.

Li gorî daneyên ku ji aliyê me ve ji destpêka Çileyê heta 23’yê Tîrmehê, bi hejmar û bûyerên kuştinê yên ku hatine belgekirin ev in:

“Çile - Du xwişk li xaniyekî li bajaroka Kelarê ji ber gazê jehrî bûn, yek ji wan mir.

- Jinek li Kerkûkê hat kuştin û piştî ku sûcdar sûc kir, cenazeyê wê bi dizî avêtin çem da ku bê veşartin.

- Jinek li Hewlerê di bin şert û mercên nediyar de mir.

- Keçek 14 salî piştî ku ji hefteyekê zêdetir li nexweşxaneyê bi şewatên giran re rûbirû ma, li Duhokê mir.

- Jinek 38 salî ya dayîka sê zarokan, li Kerkûkê rastî êrîşa bi asîdê ya ji aliyê hevjînê xwe ve hat. Sûretê wê ji ber asîdê şewitî.

Sibat

- Keçek 18 salî li Ranyayê di bin şert û mercên nediyar de mir; şopa guleyan li ser laşê wê hatin dîtin.

- Anna Salamî ya 17 salî, li gundekî nêzî Seyîd Sadiq ji aliyê birayê xwe ve hat kuştin.

- Jinek 35 salî piştî ku li Silêmaniyê ket nav Çemê Sîrwan, mir.

- Jinek 41 salî ji Merîwana rojhilatê Kurdistanê, li Silêmaniyê piştî ku mêrê wê bi berdewamî gef lê xwar, hat kuştin.

- Li Xebatê, cenazeyê jinekê di Çemê Mezin de hat dîtin; ew jî di bin şert û mercên nediyar de mir.

- Jinek di dema erkê xwe de li bajaroka Şarezûr mir.

- Jinek di bin şert û mercên nediyar de ji ser pira kevin a bajaroka Xebatê de ket û mir.

Adar - Keçek 15 salî li bajaroka Seyîd Sadiq bi guleyan hat kuştin.

 

-Hêzên ewlehiyê cenazeyê jinek di navbera 20 û 25 salî de li gundê Şîmanî ya li nêzî Kerkûkê dîtin. Skala Hiso ku nişteciha Koyê ye, di şert û mercên nediyar de ji ber şewatê li nexweşxaneyê mir.

-Jineke 19 salî piştî ku ji avahiyek li Hewlêrê de ket xwarê, mir.

Nîsan - Xezal Molanî ya 19 salî ya ji Mehabadê, di êrîşên Îranê yên li ser kampa wî ya li Surdeşê de hat kuştin.

- Termê jinek di bin şert û mercên nediyar de li Çemê mezin hat dîtin.

- Du jin di nakokiyeke civakî de li Seyîd Sadiq hatin gulebarankirin.

- Jinek di bin şert û mercên nediyar de ji ber şewata sobeyekê li gundê Sengasara girêdayî Rêveberiya Raperînê mir.

- Jinek 30 salî di bin şert û mercên nediyar de li Hewlêrê mir.

- Termê jinekê li gundê Serbirî ya navçeya Bardî, Kerkûkê hat dîtin.

- Jinek 30 salî di qezayek trafîkê de li gundekî Lubnanî hat kuştin.

Gulan - Termê jinekê li Parêzgeha Hewlêrê xeniqî hat dîtin.

- Jinek 31 salî li Kerkûkê ji aliyê birayê xwe ve bi kêrê hat kuştin.

Hezîran - Jinek di bin şert û mercên nediyar de li herêma Zeratî ya Hewlêrê mir.

 - Jineke ciwan ji gundê Şîwana li navçeya Xelxelan a Kerkukê, di bin şert û mercên nediyar de mir.

- Li bajarê Zaxoyê sîlîndirek topek gazê teqiya. Jineke 24 salî mir.

Tîrmeh - Jineke ji Rojavayê Kurdistanê ku di sala 1997’an de ji dayîk bûye, ji apartmanekê li Hewlêrê ket xwarê. Hevjînê wê di bin çavdêriyê de ye.

- Cenazeyê jineke ciwan di avahiyek li Hewlerê de hat dîtin.

- Zeyneb Samî ya 41 salî, piştî ku agir li mala wê ya li gundê Şêxan derket, li nexweşxaneyê mir.

- Li bajaroka Bineslava, jinek ji aliyê kurê xwe ve hat kuştin.

- Li Kerkukê di 1’ê Hezîranê de, du kurên 10 salî hewl dan tecawizî keçeke sê salî bikin û wê bixeniqînin.

- Jineke 40 salî bi navê Nesrîn Xidir li çola Sersaxan a li Çiyayên Qendîlê hat kuştin. Polîsan ragihand ku jinek 26 salî li Ranyayê di dema şerekî di navbera du birayan de ji aliyê pismamê xwe ve hatiye kuştin.

-Jinek piştî ku bo nexweşxaneyek li navçeya Soranê hatiye veguhestin mir.

-Jinek 33 salî bi navê Dilniya Mihemed li gundê Hero yê navçeya Qeladizê ji aliyê xizmên xwe ve hatiye kuştin.

-Jinek bi navê Şîda Hezar 5 roj piştî şewitandina xwe li nexweşxaneyek li Hewlêrê mir. Endamekî malbatê got ku ew çend meh bûn zewicî bû lê pirsgirêkên zewacê dijî.”

Sedemên kuştina jinan: Di navbera ‘rûmetê’ û desthilata mêr û zextên civakî de

Li Rojhilata Navîn bûyerên kuştina jinan ne tenê encama hêrs an pevçûnek demkî ye, her wiha berhema pergalek civakî û çandî ye ku bi deh salan bipêş ketiye. Ji ber ku rûmeta malbatê bi tevgera jinê ve girêdayî ye, her guman an biryarek di derbarê jiyana wê ya kesane de wekî hilbijartina hevjîn, daxwaza berdanê, an redkirina zewacê ji aliyê hindek kesan ve wekî “heqareta li rûmeta malbatê” tê dîtin. Yek ji sedemên ku jê re exlaqî tê gotin, yên herî girîng ên kuştina jinan pergala baviksalar e. Li gelek deveran, mêr hîn jî xwe wekî biryarderên sereke di jiyana jinan de dibînin. Ji ber vê yekê, kuştina jinan pir caran di bûyerek yekane de çênabe. Jin bi tundiya fîzîkî, psîkolojîk, aborî û zayendî ya dirêj re rûbirû dimînin, di nav de lêdan, îstismar, sînorkirinên li ser jiyana wan, înkarkirina perwerde an kar û tecrîda ji malbat û hevalan. Tundiya qanûnî jî di derengxistin an astengkirina gilî û gazindan ji gihîştina rayedarên guncaw de rolek dilîze.

Berdan û bidawîkirina têkiliyan

Lêkolînên di salên dawî de nîşan dane ku piştî serlêdana berdanê an jî bidawîkirina têkiliyekê, hejmara jinên ku tên kuştin zêdebûnek girîng nîşan dane. Hin mêr ji bo qebûlkirina biryara jinekê ya ji bo bidawîkirina têkiliyekê zehmetiyê dikşînin, hest dikin ku hêz û rûmeta wan winda dibe. Ji ber ku ew redkirina xwe wekî gefek li ser rewşa xwe ya civakî dibînin. Bi vî rengî, civak bi awayekî nerasterast sûc teşwîq dike. Bi nebûna hişmendiya qanûnî û mafan, meşandina tundiyê hêsantire e. Eşkerekirina van dozan dibe alîkar ku hişyariya raya giştî zêde bibe û zexta li ser saziyan zêde bibe.

Ji bo xapandina dadgehê rêbazên nû

Bi pêşketina zanista dadwerî û hişkkirina zagonan li hin welatên Rojhilata Navîn, rêbazên ku ji bo kuştina jinan têne bikar anîn guherîne. Her çend piraniya kuştinan berê bi eşkereyî bi navê “Şerefê” dihatin kirin jî, îro gelek sûcdar hewl didin ku wan organîze bikin. Yek ji rêbazên herî gelemperî yên ku ji bo veşartina kuştina jinan têne bikar anîn, veşartina cihê sûc e da ku xuya bike ku qurbanî miriye. Di hin rewşan de, jin li cihek ku xwekuştinê pêşniyar dike tê danîn. Şopa tiliyan, kamerayên çavdêriyê û muayeneyên dadwerî dikarin vê xapandinê eşkere bikin, lê li deverên ku alavên têr û tîmên dadwerî têrê nakin, hin doz wekî xwekuştin têne tomar kirin dema ku ew, di rastiyê de, kuştin in. Heta di bedeneke şewitî de jî, dikare were destnîşankirin ka qurbanî berî agir miriye an jî dema ku ew dest pê kiriye hîn sax bû. Ev agahî pir caran alîkariya dadgehê dike ku rastiyê eşkere bike. Bikaranîna jehrê rêbazek din e ku ji bo kuştina jinan tê bikaranîn. Ji ber ku ev sûc şopên eşkere nahêlin, ew pir caran di destpêkê de wekî mirinên xwezayî têne şîrovekirin. Ji ber vê yekê, di rewşên gumanbar de, patologê dadwerî testên xwînê dixwaze. Ew cihê sûc nîşan nadin, lê carna ew li telefonên desta yên windabûyî, kamerayên çavdêriyê, çekên ku di sûc de hatine bikaranîn, an jî her delîlek din digerin ku dikare li dadgehê li dijî wan were bikaranîn.

Bandora li ser lêpirsîn û dadgehan

Rêbazên ku sûcdar ji bo veşartina sûcên xwe bikar tînin, karê lêkolîner û dadgehan tevlihevtir dike. Di hin rewşan de, dadgeh neçar in ku bi mehan an jî bi salan li benda delîl û raporan bisekinin, darizandinan dirêj dikin û qurbaniyan ji bidestxistina mafên xwe dereng dixin. Ger ev tedbîr bi ciddî neyên girtin, dibe ku hin sûcdar ji kêmasiyên di pergala dadweriyê de sûd werbigirin û ji cezayê birevin.

Hişyariya giştî û rola civakê di têkoşîna li dijî kuştina jinan de

Di salên dawî de, hişyariya giştî ya li ser kuştina jinan li Rojhilata Navîn zêde bûye. Belavbûna medyaya civakî, dezgehên nûçeyan û çalakiyên civaka sivîl alîkarî dide ku gelek doz werin ronîkirin. Hin malbat ji tirsa navdariyê an zextê hewl didin ku pirsgirêkê li herêmê çareser bikin. Dibistan, zanîngeh, medyayê û saziyên olî dikarin bi bilindkirina hişmendiyê û nîqaşkirina mafên jinan rolek bi bandor di kêmkirina vê diyardeyê de bilîzin. Naskirina kuştina jinan wekî sûcek li dijî mirovahiyê, ne tenê wekî “pirsgirêkek malbatê”, gavek girîng  ber bi jiholêrakirina vê diyardeyê ve ye.

Pirsgirêka derengketina dadgehê û bandora wan a li ser dadweriyê

Pirsgirêka derengketina dozên dadgehê yek ji pirsgirêkên herî berbiçav a di dozên kuştina jinan de ye. Di hin rewşan de, doz bi mehan û salan di dadgehan de asê dimînin, bandorek neyînî li ser malbata qurbaniyê dike û baweriya raya giştî bi pergala dadweriyê kêm dike. Ji bo malbatên qurbaniyan, derengketina darizandinê ne tenê li bendêbûnek dirêj e, di heman demê de dikare êş û bêdengiyê ji nû ve gur bike. Gelek malbat lêpirsînên bilez û berfireh ên li ser kuştina jinan dixwazin. Divê biryar li ser bingeha delîl û qanûnê bin, ne li ser zext an hestan. Çareserkirina pirsgirêka derengketinê reformên dadwerî, zêdebûna kapasîteya dadgehê, baştirkirina lêpirsînan û parastina delîlan a bihêztir hewce dike. Tenê wê demê dikare baweriya raya giştî bi edaletê bê vegerandin.