SARAH POURXEZARÎ

Kirmaşan – Her sal di meha Adarê de, di navbera nûnerên kardêr, karker û hikûmetê de li Konseya Bilind a Kar li ser destnîşankirina meaşê herî kêm nîqaşek dubare dibe. Nîqaşek ku bi eşkereyî ji bo piştgiriya karkeran e, lê di pratîkê de pir caran bi sûda hikûmet û kardêran diqede. Di Adara 2026’an de, heman hefteya ku şer dest pê kir, Konseya Bilind a Kar bi lez û bez zêdekirina ji sedî 60 a meaşên karkeran ji bo sala nû pejirand. Destpêkê ev biryar dikaribû mîna nîşanek piştgiriya çîna karker bê dîtin, lê rastiyê tavilê rûyek cûda nîşan da. Di dema ku ev zêdebûn hate ragihandin, pê re rêjeya enflasyonê bi awayek dijwar bilind bû. Bihayên kelûpelên bingehîn, xwarin, kirê û heta pêdiviyên herî bingehîn ên jiyana rojane, di nav çend hefteyan de zêde bûn.

Jin bûn koma yekem a ji kar hat derxistin

Di şert û mercên wiha de, zêdebûna ji sedî 60 a mûçeyan ne tenê hêza kirîna karkeran zêde kiriye,  di pratîkê de jî bûye amûrek ji bo rewakirina enflasyona astronomîk. Ji aliyekî din ve, destpêkirina şer derbeyek giran li aboriyê xistiye. Gelek kargeh, atolye û karsaziyên biçûk an bi tevahî hatine girtin an jî neçar mane ku bi kêmbûnek tûj a çalakiyê, karkeran ji kar derxin. Lê di nav hemî komên pîşeyî de, karkerên jin herî zêde bandor bûne. Di kargeh û yekîneyên hilberînê de, koma yekem a ku ji kar tê derxistin jin in. Jinên ku pir caran bi peymanên demkî, bi mûçeyên kêmtir û ewlehiya kar a kêmtir dixebitin. Gelek ji wan debara malbatê ya yekane ne an jî barê sereke yê lênêrîna zarok û extiyaran hildigirin û bi girtina cihên kar an paşxistina mûçeyên demdirêj, zexta aborî û psîkolojîk li ser wan zêde bûye. Ji bilî van pirsgirêkan, jinên karker bi pirsgirêkên din re jî rû bi rû mane, di nav de zêdebûna demjimêrên xebatê ya bêyî mûçeya zêde, bi hinceta kêmbûna kedê an jî qutkirina feyde û sîgorteyê hene.

Şer, krîza aborî û cudakariya zêde ya li dijî jinên karker

Di gelek rewşan de, jinên karker ên ku xwepêşandanan dikin, rastî gefên “ger ku hûn  xwepêşandanan bikin, hûn dê ji kar werin derxistin” hatin. Ev yek ji her demê bêtir zextê li ser jinên karker kiriye. Bi rastî, şer û krîza aborî ne tenê avahiyên hilberînê felc kirine, di heman demê de valahiya zayendî di bazara kar de jî kûrtir kiriye. Jinên ku berî şer li kêleka bazara kar bûn, niha bi rêjeyek zûtir ji çerxa kar têne derxistin û barê xwedîderketina malbatên wan girantir dibe.

Derengketina mûçeyan û cudakariya di dayîna mûçeyên jinan de

Marjan. N. ku ji nêz ve bi mafên karkeran dizane, wiha got: “Bi bawerî dikare were gotin ku beşek mezin ji şirketên Kirmaşanê hîn jî tu zêdekirina mûçeyên karkeran pêk neaniye. Li ser rûyê erdê, hikûmetê zêdekirina mûçeyan pejirandiye, lê tevî ku di meha duyemîn a sala nû de ye jî, dorhêla fermî ya li ser zêdekirina mûçeyan hîn ji tu şirketekê re nehatiye ragihandin. Ev valahiya îdarî bûye sedem ku kardêr ji şert û mercên şer sûd werbigrin da ku red bikin ku fermanê bicîh bînin û mûçeyên karkeran bê guhertin bidin.”

‘Ev meyla cudakar zextek zêdetir li ser jinan kiriye’

Lê ev niheqî ne tenê bi Ferverdînê (21 Adar-20 Nîsan) ve sînordar e. Bi destpêkirina şer re di hefteya yekem a Esfendê (20 Sibat-20 Adar) de û nêzîkbûna bajarên pîşesaziyê yên Kirmaşanê bi navendên leşkerî û parastinê re, gelek kargeh û şirket hatin girtin. Di encamê de, mûçeyên Esfendê û tewar mûçeyên Cejnê nedane gelek karmendan. Her wiha rapor hene ku hin kardêran di rewşên ku drav hatine dayîn de pêşîniyê dane mêran, bi hinceta ku debara jiyanê dikin û jin bi bandor ji mûçe û betlaneyên xwe bêpar mane. Ev meyla cudakar zextek zêdetir li ser jinan kiriye. Gelek ji wan ne tenê berpirsiyarê dabînkirina beşek ji lêçûnên malbata xwe ne, di heman demê de bi bihabûna zêde, bêewlehiya kar û dûrketina gav bi gav ji bazara kar, di şert û mercên şer de re rû bi rû ne.

Jiyan û debara jinên karker gihandiye ber hilweşînê

Di hawîrdorek wisa de, jin her ku diçe bêtir li hember dûrxistin, îstismar û paşguhkirinê xeternak bûne û valahiya zayendî li cîhê kar kûrtir bûye. Bi rastî, şer ji bo gelek kardêran bûye amûrek da ku erkên xwe yên qanûnî rawestînin û jin qurbaniyên yekem ên vê bêqanûniya veşartî ne. Nebûna çavdêriyê, paşxistina rêwerzan û nêrîna baviksalar a ku li ser avahiyên îdarî û pîşesaziyê serdest e, rêzek zextan afirandine ku jiyan û debara jinên karker gihandiye ber hilweşînê.

‘Em newêrin protesto bikin’

Elham B., karkerek li şirketek li bajaroka pîşesaziyê yê Rêya Sine ya Kirmaşanê ye. Elham diyar kir ku ji bo têrkirina tayê, neçar man ku karkerên jin bikujin û wiha got: “Di şirketa ku ez lê dixebitim de, piraniya jinên li ser xeta hilberînê ji kar hatine derxistin û tenê ez û jinek din mane. Lê karê me ji karkerên hilberînê kêm bûye bo paqijkerên kargehan. Di rewşek ku biha her roj zêde dibin de, ez neçar im ku her karekî qebûl bikim; lê xwezî ev kar ne karê bi zorê bûya. Min hîn mûçeya xwe ya Adarê negirtiye, mûçeya min a Nîsanê nehatiye dayîn û niha çend roj ji meha nû derbas bûne, bêyî ku tu nûçeyek li ser mûçeyan hebe. Em newêrin protesto bikin, ji ber ku wan ji me re gotine ku rewş ev e û heke nerazîbûnek we hebe, biçin cîhek din.”

Jinan bêyî qeyda fermî ji bazara kar derdixin

Gelek jin, ji tirsa ku karekî nû nebînin, neçar mane ku di heman şert û mercên ku Elham pê re rû bi rû dimîne de bixebitin; şert û mercên ku ji karê bêtir dişibin zorê bêdeng. Lê ev tenê beşek ji çîrokê ye. Gelek jin dibêjin ku ji kar derxistina wan bi fermî jî nehatiye tomarkirin, ku ev yek rê li ber wan girtiye ku mafên xwe yên qanûnî yên herî kêm, ango sîgorteya bêkariyê, bikar bînin. Kardêr ne nameyek nehewce daye û ne jî ti belge peyda kiriye; wan tenê hevokek gotiye: “Niha neyên ser kar.” Vê hevokê jiyana bi sedan jinan xistiye nav nezelaliyek tevahî. Jinên ku ne mûçeya xwe ya Adarê, ne jî mûçeya xwe ya Nîsanê wernegirtine û nizanin sibê dê çi bi serê wan were. Gelek ji wan niha li malên xwe bê dahat mane; ne îmkana wan a protestokirinê heye, ne hêviya vegerê heye û ne jî rêyek wan heye ku tedbîrên qanûnî bigirin, ji ber ku ti belgeyek ji bo ji kar derxistina wan tuneye û ger ew biryar bidin ku gilî bikin, ew ê bikevin çerxek dirêj a burokrasiyê. Ev rewş cureyek ji kar derxistina bêdeng e; rêbazek ku tê de kardêr karker bêyî qeydkirina fermî, bê berpirsiyarî û bê hesab ji çerxa kar derdixe. Her wekî tu ji kar derxistin çênebûne nîşan didin, lê di rastiyê de, jinên ku bi salan di kargeh û şirketan de xebitîne, di şevekê de ji her tiştî bêpar mane. Mûçeyên wan, sîgorteya wan, dîroka karê wan û ewlehiya herî kêm ku qanûn divê ji wan re peyda bikira.

Neçar in ku an bêkariya bê dahat ah jî xebata bi îstismar hilbijêrin

Di gelek rewşan de, gelek jin dibêjin ku ev rêbaza ji kar derxistinê bi zanebûn hatiye bijartin da ku kardêr neçar nebe ku ti feyde, pileya bilind, an jî mûçeyên paşketî bide. Hin ji wan ji destpêka şer ve li malê rûniştine, bi hêviya ku vegerin karên xwe, lê di şûna wê de, ew her roj bi deyn, lêçûnên jiyanê û fikara ku mîna siyekê li pey wan tê re rû bi rû dimînin. Di rewşên wiha de, jinan ne tenê karên xwe, di heman demê de dengê xwe jî winda kirine. Tirsa ji bêkariyê, nebûna derfetên kar û atmosfera ewlehiyê ya li cîhê kar, rê li ber wan girtiye ku li ser mafên xwe yên binpêkirî jî biaxivin. Gelek ji wan dibêjin ku ger em xwepêşandan bikin, navûdengê me dê xirab bibe û em ê careke din neyên girtin. Vê çerxa xerab jinan di rewşek de hiştiye ku ew neçar in ku di navbera bêkariya bê dahat û xebata bi îstismarê de hilbijêrin. Û her du hilbijartin jî bi heman rengî niheq in.

Ewlehiya di kargehan de û bêdengkirina dengên nerazîbûnê

Marjan destnîşan kir ku pirsgirêkên aborî û ji aliyekî din ve, zextên ku kardêr li ser karkerên jin dikin tenê beşek ji êşa vê komê ne û van pirsgirêkan wiha vegot: “Di mehên dawî de, tirsa hikûmetê ji xwepêşandanên karkeran, bûye sedema çavdêriya hişk a sîteyên pîşesazî û kargehan. Çavdêriya ku armanc dike ku pêşî li her kombûn, xwepêşandan, an jî daxwazek hêsan a li ser paşxistina mûçeyan, nedayîna feydeyan û windakirina mûçeyan bigire. Lê rastî ji vê pir berfirehtir û tevlihevtir e. Atmosfera ewlehiyê ya ku li cihên kar hatî afirandin, bi pratîkî karker, bi taybetî jî yên jin, xistiye rewşek ku heta îfadekirina pirsgirêkên xwe yên rojane jî dikare ji bo wan biha be. Gelek karkerên jin dibêjin ku di mehên dawî de, hebûna hêzên ewlehiyê li dora kargehan zêde bûye û rêveber, bi behskirina şert û mercên hesas, her xwepêşandan an jî pirsîna li ser mûçeyên nedayî wekî gef dibînin. Di hawîrdorek wisa de, karkerên jin yên herî xeternak in. Ne tenê bi cudakariya avahî û cîhek kar a baviksalar re rû bi rû dimînin, di heman demê de divê ew barê tirsa ku werin etîketkirin, bi awayekî nefermî ji kar werin derxistin, an jî lêpirsîn werin kirin hilgirin. Jin ji tirsa ku wekî xwepêşander werin lîstekirin û bi domdarî ji bazara kar werin derxistin, newêrin li ser mûçeyên xwe yên paşketî bipirsin.”

Her kombûn dikare mîna çalakiyek protestoyî bê hesibandin

 Vê rewşê cureyek bêdengiya bi zorê çêkiriye; bêdengiyek ku tê de kardêr dikarin bi ewlehî mûçeyan bi mehan dereng bixin, feydeyan ji holê rakin û jinan bêyî tu ravekirinê ji kar derxin. Berovajî vê, karkerên jin neçar in ku di navbera şert û mercên nemirovane û bê piştgirî de bêkar bimînin de yek ji vana hilbijêrin. Li hin kargehan, heta civînên kurt ên çend karkeran ji bo axaftina li ser pirsgirêkên xwe qedexe ne. Rêvebiran, bi gotina fermanên ji jor ve, hişyarî dane ku her kombûn, her çend tenê ji bo hevrêzkirina şiftan be jî, dikare wekî çalakiyek protestoyê were hesibandin. Vê astê kontrolê bi bandor her îhtîmala hevgirtina karkeran ji holê rakiriye.

Encam: Jin di sêgoşeyek de asê mane

Di encamê de, jinên karker di sêgoşeyek korozîf a zexta aborî ya zêde, zexta kardêrên ku rewşê îstismar dikin û zexta ewlehiyê ku her protestoyekê tepeser dike de asê mane. Vê tevliheviyê jiyana gelek jinan gihandiye wê astê ku ew hîs dikin ku ne têne dîtin, ne têne bihîstin û ne jî mafê wan heye ku li ser mafên xwe yên herî bingehîn biaxivin. Bi gelemperî, dikare bê gotin ku şert û mercên şerê dawî bûne sedema ku jin ji her demê bêtir rastî zextê bên. Ew koma yekem in ku di hemû qonaxên ferzkirina zilm, niheqî û biryarên niheq de ji aliyê kardêr û dewletê ve tên mexdûrkirin. Jinên ku di nav zozanek kûr û şikestî de diherikin, bi hemû hêza xwe hewl didin ku hinekî din nefes bistînin û bi tevahî nekevin nav vê çerxa hovane.