ARJÎN DÎLEK ONCEL

Navenda Nûçeyan – Jin weke her serdemê di roja me de jî bi polîtîkayên cuda tê xwestin ku di nava tundiyê de werin hiştin. Rastî her cure polîtîkayên ku wan ji jiyan û nasnameya wan qut dikin, ji şîdeta fîzîkî bigre heta tundiya aborî, psîkolojîk û cinsî tên.

Mirov dikare bandorên kurt û dirêj ên her cure şîdetê li ser jinan bibîne. Li gorî psîkologan; tirs, şerm, sûcdariyê hene. Her dem tê hîskirin ku dê tiştek xerab biqewime, bertekên hestiyarî yên zêde li dijî hişyariyan, bi hêsanî veciniqîn, fikir û hewldanên xwekuştinê di nav encamên psîkolojîk ên tundûtûjiyê de ne.

Bandorên fîzîkî yên tundiyê jinan ji jiyanê qut dike yan jî dibe sedem ku jina êrîş lê hatiye kirin jiyana xwe ya mayî wekî "kesê astengdar" bidomîne. Bandorên wê yên civakî ne tenê li ser jinan, di heman demê de bandorê li her kesê li dora wan jî dike. Zewaca di temenê biçûk de, di temenê biçûk de anîna zarokan, zirara aborî (bêhêzbûn), xizaniya di encama şîdetê, xirabûna têkiliyên malbatê û nekarîna bersivdayîna hewcedariyên fîzîkî, hestiyarî û civakî yên zarokan bandoreke neyînî li ser malbat, zarok û civaka ku jin tê de dijîn dike.

Li gorî rapora Rêxistina Tenduristiyê ya Cîhanê ya Herêma Ewropayê ku 53 welatan digre nava xwe û Tirkiye jî di nav de heye, xizmetên tenduristiyê ji bo jinên ku rastî tundiya fîzîkî û zayendî hatine kêm in.

Di vê rewşê de, çav li polîtîkayên welatan ên li dijî tundiya li ser jinan e. Li Tirkiyeyê di sala 2025'an de "Plana Xebatê ya Neteweyî ya li dijî Tundiya li Dijî Jinan (2026-2030)" hatibû bicihkirin jî tê dîtin ku di her du salan de şîdet zêde bûye. Di heman salê de hikûmeta AKP'ê sala 2025'an weke "Sala Malbatê" îlan kir.

Hewldanên ji bo vejandina modela malbatê ya kevneşopî

Tayyîp Erdogan û Wezareta Malbat û Xizmetên Civakî armanca vê tevgerê wekî "parastin û xurtkirina saziya malbatê û dîsa zêdekirina kêmbûna nifûsê" rave kirin. Di "Sala Malbatê" ya AKP'ê de ango di navbera 1’ê Kanûna Paşîn û 31’ê Kanûna Pêşîn a 2025'an de, herî kêm 391 jin ji aliyê mêran ve hatin kuştin. 297 ji van bûyeran wekî kuştina jinan û 94 wekî mirina gumanbar hatin tomarkirin.

Jin dibêjin ku polîtîkayên "malbat-oriented" mafên takekesî yên jinan paşguh dikin û wan li hemberî şîdet û kedxwariyê hesas dikin.

Ji bo ku jin tenê ji rola "dayiktiyê" dernekevin; alîkariya darayî ji bo her zarokek û teşwîqên ji bo ciwanan ji bo zewaca di temenê biçûk de hatin bicihkirin. Li vir armanc afirandina "jineke qebûlkirî" ye. Ne tenê projeyên ji bo modela "jina qebûlkirî" hatin amadekirin, di heman demê de rêzefîlm, fîlm, fetwa û perwerdeya li dibistanan jî bûn qurbanên propagandayê.

Di sala 2025'an de 137 jin di 'malbatê' de hatin kuştin

Di van du salên dawî de, jin hatin kuştin, rastî tecawizê hatin û her cure şîdet di nava van malbatan de ku nasnameya wan nas nakin li dijî wan hat kirin. Ji 391 jinên ku di sala 2025'an de hatin kuştin, 137 ji wan ji hêla mêrên malbatê ve hatin kuştin. 253 kes li malên xwe yan jî li deverên ku lê dijîn hatin kuştin.

Di Çileya 2026’an de 22 jin, di Sibatê de 23 û di Adarê de 33 jin ji hêla mêran ve hatin kuştin. Ji sedî 80 ji van sûcan di nav malbatê de pêk hatine.

Em bînin bîra we ku di sala 2011'an de têgeha "jin" ji navê Wezareta Berpirsiyarê Jin û Malbatê hat derxistin û wekî "Wezareta Malbat û Polîtîkayên Civakî" dest bi kar kir. Ev guhertin di heman demê de mizgîniya xetereyên pêşerojê bû.

Îcar jin û zarokên keç di malbatên ku hikûmet bi îsrar hewl dide ava bike û biparêze de çi tecrube kirin?

*Semanur Algul (Adar 2026), mala wê ji hêla zilamê ku pê re zewicî bû ve hat kuştin û şewitandin. Hat hînbûn ku berê jî rastî şîdetê hatibû.

*Gulten Urkmez (Sibat 2026) dema li rawestgeha otobusê li bendê bû ji hêla zilamekî ku li Çatalcayê li ber hevberdanê bû ve gule li serê wê ket.

*Aylîn Polat û Gonul Alkan (Sibat 2026) di nav wan jinan de bûn ku ji hêla mêrên bi wan re zewicî bûn ve, tevî biryara qedexekirinê jî hatin kuştin.

Daneyên eşkere kir ku jin bi piranî ji hêla "mêrên" xwe ve hatine kuştin.

Qanûna hejmar 6284 tedbîrên pêşîlêgirtin û parastina jinan jî şîdetê birêkûpêk dike. Li gorî qanûnê, dadgehên malbatê mecbûr in ku tedbîrên parastin û pêşîgirtinê bidin. Di nava van tedbîran de piştgiriya aborî, civakî û psîkolojîk heye ku ji bo parastina jin û zarokên wan ên rastî şîdeta li dijî tundiyê tên. Di heman demê de tedbîrên pêşîlêgirtinê ji bo pêşîlêgirtina tundiyê jî dihewîne, wekî sekinandin, nêzîk nebûn û qedexekirina her cure ragihandinê.

Lê belê ji bo ku qanûn jinan biparêze divê li Tirkiyeyê wekheviya zayendî bê avakirin û bicihkirin. Ev pirsgirêka ku li hemû qadên jiyanê belav dibe, di nêzîkatiya mêran a li hemberî jinan, biryarên li salonên dadgehê û tedbîrên ji bo parastina jinan de jî tê nîşandan.

Kuştin û biryarên dadgeriya mêr

Polîtîkayên wekî vekişîna ji Peymana Stenbolê, sererastkirina qanûnên ku cezayên sûcdaran sivik dikin û îlankirina Sala Malbatê wekî şerê li dijî jinan tê şîrovekirin. Berdana kujerên jinan ji hêla "dadgeriya mêr" ve û xelatkirina wan bi bêcezabûnê, destpêka pêvajoya ku rê li ber mirina jinan vedike.

Di meha Sibata 2026’an de li Tirkiyeyê di nava 24 saetan de 6 jin ji aliyê mêran ve hatin kuştin. Tevî biryara qedexekirinê 3 jin hatin kuştin. Hat tomarkirin ku di sala 2025'an de 23 jinên ku hatine kuştin di dema kuştina wan de fermanên parastinê li dijî wan hebûn. Vê yekê careke din nîşan da ku fermanên parastinê li ser kaxezê dimînin.

Çareserî modela 'malbata demokratîk' e

Jinên ku di civaka baviksalar de bûne meta, çareseriyê di azadiyê de digerin û dibêjin ku bi binyata heyî ya malbatê jiyana demokratîk û azadîxwaz a jinan nikare bê avakirin.

Îcar gelo "malbat", saziya herî kevn a civakê dê dîsa li dora jinan were avakirin? Gelo avaniya malbatê ya ku jin tê de tên kuştin dê veguhere avaniya malbatê ya demokratîk?

Malbat wekî rastiyek wekî beşek ji civakîbûnê li pêşiya me radiweste. Ji ber vê yekê rizgariya civakî tenê bi guhertin û veguherîna malbatê dikare pêkan be. Dema ku fenomena malbatê tê nîqaşkirin, du nêrînên dijber derdikevin holê, yek ji bo parastina vê avaniyê "pîroziyê" dide malbatê, ya din jî malbatê wekî "refleksa reaksiyonê" dibîne.

Avaniya malbatê ya heyî û hêza ku xizmetê dike

Li hemberî van her du nêrînên ku rastiya civakî red dikin, Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan di pirtûka xwe ya bi navê "Sosyolojiya Azadiyê" de avaniya malbatê ya heyî wiha pênase dike: "Di vê çarçoveyê de malbat wek 'rewşa biçûk a mirovan' tê avakirin. Saziya ku di dîroka şaristaniyê de bi şêwaza xwe ya heyî ve tê binavkirin, ji ber hêza mezin a ku dide hêz û dezgehên dewletê ye. Ya yekem, malbata ku li dora mêr tê desthilatdarkirin, tê kirin hucreya civaka dewletê ye. Ya duyemîn, xebata bêpere ya malbat û jinan tê parastin. Ya sêyem, ew zarokan mezin dike û hewcedariyên nifûsê peyda dike. Ya çaremîn, ew weke modelek rol, koletî û dilxweşiyê li seranserê civakê belav dike. Malbat di rastiyê de îdeolojiyek bi vê naverokê ye."

Pêvajoya guhertina malbatê çawa ye?

Abdullah Ocalan dîsa di pirtûka xwe ya bi navê Sosyolojiya Azadiyê de der barê avaniya malbatê û guhertinê de wiha dibêje: "Malbat ne saziyeke civakî ye ku divê were derbaskirin lê dikare bê guhertin. Divê îdiaya xwedîtiyê ya li ser jin û zarokan ji hiyerarşiyê were berdan û divê her cure têkiliyên sermaye û desthilatdariyê yên di navbera hevjînan de rolê nelîzin. Divê nêzîkatiya xwerû ya parastina cinsî were têkbirin. Nêzîkatiya îdeal a ji bo yekîtiya jin û mêr li ser felsefeya azadiyê ya li ser civaka exlaqî û polîtîk e. Malbat ku dê di vê çarçoveyê de veguherînê derbas bike wê bibe garantiya herî xurt a civaka demokratîk û yek ji têkiliyên bingehîn ên Şaristaniya Demokratîk."

Guhertina avaniya malbatê ya heyî bo malbatên demokratîk, bi rêya avakirina "jiyana hevjînê azad" e. Hevjiyana azad avakirina têkiliya jin û mêr a bi prensîbên exlaqî-polîtîk û veguhestina îradeya xwe ber bi xeta azadiyê ve ye.

Bi kurtasî, jinên ku di têkoşîna azadiyê de bihêz dibin wê tevkariyê li pêşveçûna malbata demokratîk bikin û bibin mîmarên civaka demokratîk.