SARA PÛRXEZARÎ

Kirmaşan – Setayeş, bi hemû xewn û hêviyên xwe yên zarokane, li derî dinhêre. Mîna ku ew zilamê ku ew wekî xewna jiyana xwe dibîne her kêliyê tê de derbas bibe, zengilek zêrîn bide wê û ketina wê ya nav cîhana ku her kes li dora wê her tim qala wê dike, piştrast bike. Ew tenê 15 salî ye, lê di axaftinên wê de behsa kariyerên pêşerojê, perwerdehî, hewldan an zanînê nayê kirin. Hişê wê bi berawirdkirina bi keçên temenê xwe re mijûl e.

Sarîna ya ku 17 salî ye destgirtî ye. Melîka 15 salî ye û destgirtiyê pismamê xwe ye. Dengê xişxişandina destbendên Melîkayê dema ku ew li deriyê hewşê dixe, Setayeş matmayî dike.

Setayeş bi berdewamî dibêje ku eger di demek nêzîk de xwestekek derkeve holê, destpêkê ewê destbendek bikire û nîşanî hemû keçên taxê bide. Ev vegotin ne tenê nîşana ramanên di hişê çend keçên ku li gundekî dûr dijîn de ye, ew di heman demê de nîşana avahiyên ku di her civakek ku di nav baviksalarî de ye tên dîtin e. Di civakek wisa de, rêgez û normên jiyanê ji temenê pir biçûk ve li ser keçan tên ferzkirin heya radeyekê ku ew dest pê dikin ku xala herî bilind a ku dikarin di jiyanê de bighîjin ne di serxwebûn, zanîn, an afirîneriyê de, her wiha di zewacê û di xizmeta mêrekî de di berdêla hinek zêr û çend destbendan de bibînin.

Kemîna ‘Mala Çarenûsê’

Di civakên ku mêr serdest in de, zewac bi bingehîn tê wateya sînordarkirina tevahî ya jinan û girtina wan di zindanekê de ku jê re 'mala çarenûsê' tê gotin. Lê belê, baviksalarî bi jêhatîbûnek taybetî vê zindanê pêşkêş dike, wê wekî xewnek, balkêş û xwestek xuya dike. Ewqas ku keç ji temenê pir biçûk ve ber bi wê ve têne kişandin. Ev pergal pir baş dizane ku ger jinek nezewice, ew ê derfeta wergirtina perwerdehiyê, bidestxistina ezmûnê, xebitandinê û serbixwebûnê hebe. Ev tê wateya veguherandina wê ji jinek guhdar bo jinek serbixwe ya bi îradeya xwe. Ji ber vê yekê, hişê keçan ji zarokatiyê ve tê şertkirin ku di her kêliyê de li bendê bin ku bizewicin. Di civakên baviksalar de, medya, malbatan û heta pergala perwerdehiyê jî di hilberandina vê wêneyê de rolek dilîzin. Zewac ne wekî hilbijartinek azad, wekî yekane rêya rewa ji bo jinan tê pêşkêşkirin da ku bighîjin potansiyela xwe ya tevahî. Di encamê de, li şûna ku di warên zanîn, kar û afirîneriyê de li pêşeroja xwe bigerin, keç xewnên xwe kêm dikin; zengilek zêrîn û xaniyek bi navê ‘mala çarenûsê.’

Zexta malbatî û çîroka Samîrayê

Teşwîqkirin an jî ferzkirina keçên ciwan ji bo zewaca di temenê ciwan de, tebeqeyek ji zexta civakî ye ku ne li ser bingeha hişmendiya kesane an biryardanê ye. Dema ku xeyalên romantîk ên ku ji bo razîkirina keçên ciwan hatine çêkirin têr nakin, israr û tevgerên zorê dikevin dewrê. Ger keç li ber xwe bidin, ev pêvajo bi zextek hîn mezintir berdewam dike da ku wan neçar bikin ku teslîm bibin.

Tenê xewn û xeyalên Samîra M. ku di 16 saliya xwe de ji aliyê malbata xwe ve bi zorê hatibû zewicandin ew bû ku bixwîne û bibe kuafor. Samîra ya ku neçarî zewacê tê kirin bi vî awayî qala jiyana xwe dike: “Lê belê, apê min dixwest ku ez bi kurê wî yê ku 20 sal ji min mezintir e re bizewicim. Min nerazîbûn nîşan da, lê bavê min bi tundî li min da, hemû pirtûkên min qetandin û şewitandin. Paşê wî got, 'Heke tu nezewicî, bê guman mirov wê bêjin ku tiştek xirab bi te hatiye û ji ber vê yekê kes te naxwaze.' Di wan rojan de, dibe ku bi rastî difikirîm ku ez keçek bêexlaq im, ji ber ku min li dijî bavê xwe serî rakir û wî rast digot. Vê sûcdariyê hişt ku ez zewacê qebûl bikim. Ji ber ku hemû keçên li dora min zewicî bûn û min hîs dikir ku divê ez jî zû bizewicim. Ji ber vê yekê, min ev zewac qebûl kir, her çiqas bêyî dilê min be jî.”

Tirsa ji darizandina civakî û şahidiya rojnamevanan

Ew rastiya ku tê gotin jiyana keçan bi zewacê ve sînordar e, çarenûsek e ku ji hêla pergala baviksalar ve ji bo toner hatiye destnîşankirin e. Di civakeke wiha de, keçên ciwan bi berdewamî rastî zexteke psîkolojîk û giyanî tên. Ev zext bi berdewamî di guhên wan de dibêje ka ger nezewicin çi pêşeroj li benda wan e û mirov dê çi li ser wan bifikirin. Ev tirsa ji darizandina civakî gelek keçan neçar dihêle ku her cûre zorê qebûl bikin, her çend ew bibe sedema hilweşandina beden û giyanên wan jî. Carna ev teslîmbûn bi bêparkirin û sînordarkirinê ve sînordar nabe. Ew dikare bibe sedema îstîsmara giran û di dawiyê de bibe sedema mirina keçan.

Rojnamevan Şale S. destnîşan dike ku ew her sal dibe şahîdê gelek bûyerên tundî û zextên ku malbat li ser keçên xwe pêk tînin da ku wan bi zorê bi zewicînin. Şale gotinên xwe wiha bi lêv dike: “Di gelek rewşan de, ev keç neçar in ku di temenê pir ciwan de bizewicin. Divê rola feraseta civakî ya baviksalar di vê zorê de neyê kêmkirin. Ev feraset her tim di keçan de wê ramanê diçîne ku heke nezewicin ew ê netemam bin. Ev israr di hişê hin keçan de ewqas kûr dibe ku ew dest pê dikin ku zewacê ji her tiştî zêdetir baş bibînin. Ji ber vê zexta civakî, dema ku ew dighîjin temenek diyarkirî û hîn jî nezewicî ne, ew neçar in ku bi kesekî/ê ku ew têra xwe baş nas nakin re jî bizewicin. Ew vê yekê ne bi îradeya xwe dikin, lê ji bo ku ji darizandin û zextên civakê birevin û wekî ku tê gotin, mêrek wan hebe.”

Trajediya Nîlûfer Mojaverî û xetereyên mezin

Mirina Nîlûfer Mojaverî ku bi rojan rastî şîdet û îşkenceya zilamekî hatibû ku ew zilam bi soza zewacê ew xapandibû, civakê matmayî kiriye. Mezinahiya vê bûyerê pirsek girîng derdixe holê: Çima keçek ciwan ewqas bi soza zewacê ve girêdayî dibe û baweriya xwe bi kesekî xerîb tîne? Kêşeyên domdar ên ku "hebûna mêrekî" wekî pîvana yekane ya nirx û navûdengê keçekê pêşkêş dikin, wê ji hêla derûnî ve lawaz dihêle. Di hawîrdorek wisa de, keçên ku li pey statuyek civakî digerin, bi hêsanî têne xapandin. Ev hawîrdor carna xewna rizgarkirina ji hêla prensekî xweşik ve vediguherîne zirara bêveger, heta trajediyek kujer.