نامهای زنانه در تونس؛ روایتهایی از هویت، فرهنگ و جایگاه اجتماعی
در مناطق مختلف تونس، نامهای زنان فراتر از یک واژه سادهاند؛ این نامها که از طبیعت، باورهای دینی و تجربههای تاریخی الهام گرفتهاند، بازتابی از هویت فرهنگی، حافظه جمعی و جایگاه اجتماعی زنان در این جامعه بهشمار میروند.
إخلاص حمرونی
تونس- در شهرهایی مانند القصرین، قفصه و سیدی بوزید و دیگر مناطق داخلی تونس، نام زنان بهویژه زنان سالخورده، فراتر از یک نام ساده برای صدا زدن است؛ این نامها دروازههایی به حافظه جمعی و روایت نسلهای مختلف زنان بهشمار میآیند.
نامهایی مانند «جنات»، «لاله»، «عزیزه»، «ماسیه» و «خضراء» بهصورت تصادفی انتخاب نشدهاند، بلکه از طبیعت و تجربههای روزمره الهام گرفتهاند و به نمادهایی از هویت، زیبایی و ارزش اجتماعی تبدیل شدهاند. این نامها روایتگر داستانهای نسلهای پیشین و نشانهای از تعلق به جامعهای هستند که با وجود تغییرات زمان، میراث فرهنگی خود را حفظ کرده است.
نظامی نمادین و معنادار
در این زمینه، سوار قاهری، پژوهشگر میراث شفاهی، میگوید که نامگذاری زنان در گذشته بخشی از یک نظام نمادین کامل بوده است. به گفته او، پژوهشهای میدانی نشان میدهد سه عامل اصلی در انتخاب نام نقش داشتهاند: زیبایی، برکت و رویداد.
او توضیح میدهد که نخستین عامل، زیبایی بوده است. بسیاری از نامها از طبیعت و هر آنچه نماد زیبایی و لطافت است الهام گرفتهاند. نامهایی مانند «غزاله»، «نقره»، «فجره»، «نعمه» و «خیره» تنها توصیف ظاهری نبودند، بلکه بیانگر زیبایی بودند. گاه نیز نامها از درختان، میوهها یا مناظر طبیعی گرفته میشدند، مانند «انار»، «زیتونه» و «قمره.»
در باور عمومی، نام زیبا میتواند خوشیمنی برای کودک به همراه داشته باشد. زمان نیز در نامگذاری نقش داشت؛ برای نمونه، دختری که در سپیدهدم به دنیا میآمد «فجره» نامیده میشد. همچنین نامهایی مانند «سعدیه»، «برکه» یا «برکانه» با خوششانسی و برکت پیوند داشتند.
به گفته این پژوهشگر، دومین عامل «برکت و روزی» است. بسیاری از نامها از زمانها یا اشخاص مبارک الهام گرفته شدهاند. در این میان، نام «جنات» همزمان دارای بار معنایی دینی (برگرفته از بهشت) و اجتماعی (نماد خیر، بخشش و باروری) است و زنِ حامل این نام در حافظه جمعی نماد خیر و برکت بهشمار میآید.
سومین عامل، «رویداد» است. گاهی نام کودک از یک واقعه خاص یا شرایط ویژه الهام میگیرد؛ مانند باران، نور، عید یا حتی رویدادهای بزرگ. برای مثال، دختری که در زمان انقلاب متولد شده، «تونس آزاد» نامیده شده است. همچنین نامگذاری به نام مادر، مادربزرگ یا فردی عزیز، روشی رایج برای حفظ حافظه خانوادگی در نسلها بوده است.
او میافزاید برخی نامها بار نمادین قدرت نیز دارند، مانند «زعراء»، «مهره» و «عکری». به گفته او، «عکری» به زنی با نهایت زیبایی اطلاق میشود و نام در طول زمان به بخشی از هویت فرد تبدیل شده و حتی میتواند جایگاه او را در جامعه ارتقا دهد.
جایگاه و شأن زن در نامها
در همین راستا، حمیده عمری، دیگر پژوهشگر میراث شفاهی، تأکید میکند که نامهای زنان در حافظه جمعی همواره با جایگاه اجتماعی و شأن آنان پیوند داشته است. به گفته او، نامهایی مانند «زعراء» بیانگر زنانی قوی، جسور و صاحبنظر هستند؛ الگویی که در داستانهای عامیانه نیز حضوری پررنگ دارد.
او درباره نام «جنات» میگوید که این نام نمونهای روشن از پیوند معنای دینی و اجتماعی است. در داستانهای عامیانه، «جنات» شخصیتی محوری است؛ برای مثال در یکی از روایتها، فرزندان او به نام او شناخته میشوند نه پدر، که نشاندهنده جایگاه برجسته زن در جامعه است. همچنین در داستانی دیگر، او با دعای خود آب را به چاه خشکیده بازمیگرداند و نمادی از خرد و خیرخواهی معرفی میشود.
در دیگر روایتها نیز نامهایی مانند «ماسیه» دیده میشود که از «الماس» گرفته شده و نماد ارزش و کمیابی است. حتی زمانی که شخصیتهای دیگر وارد داستان میشوند، «ماسیه» همچنان قهرمان اصلی باقی میماند، زیرا خود نام حامل معنای برتری و تمایز است.
از دیگر نامها میتوان به «العافیه» اشاره کرد که به امید زندهماندن کودک انتخاب میشد. همچنین نامهایی مانند «قلیعیه» یا «علجیه» با باور به زنان مقدس پیوند داشت؛ زنانی که فرزندان خود را از دست میدادند، به این شخصیتها متوسل میشدند و نام فرزند بعدی را به نام آنان میگذاشتند تا کودک زنده بماند.
به گفته عمری، نامهایی مانند «عزیزه» نشاندهنده ارزش و محبت، «لاله» نماد احترام و وقار، «خضراء» بیانگر زندگی، باروری و بخشندگی، و «ماسیه» نماد زیبایی و ارزش بالاست.
او در پایان تأکید میکند که نامهای زنان در تونس ریشه در میراث عربی، آمازیغی و اسلامی دارند. با وجود تأثیر جهانیشدن، نامهایی مانند «فاطمه»، «عایشه»، «خدیجه» و «زهرا» همچنان رایج هستند، هرچند برخی نامهای قدیمی مانند «خضراء» بهدلیل تغییر سلیقه اجتماعی کمتر استفاده میشوند.
در مجموع، هر دو پژوهشگر معتقدند که نامهای زنان در فرهنگ عامه تونس، حامل معنا، ارزش، زیبایی و قدرتاند؛ نامهایی که نهتنها بازتابدهنده جایگاه زن در جامعه هستند، بلکه حافظه نسلها و هویت فرهنگی، دینی و اجتماعی را نیز در خود حفظ کردهاند.